جىل باسىنداعى جولداۋىن پرەزيدەنت ساياسي جاڭعىرۋعا ورايلاستىرسا, ودان كەيىنگى ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدان سوڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا كەزەك كەلگەنى جانە ونىڭ كەڭ اۋقىمدى جوبالارمەن تىزبەكتەلگەنى جوعارى رۋحانياتتى ەل قالىپتاستىرۋدىڭ قادامى رەتىندە قابىلداندى. رۋحانيات ادامعا ءتىل, مادەنيەت, ادەبيەت, ءداستۇر, عىلىم, ءبىلىم ارقىلى سىڭەتىندىكتەن, ارقايسىسىن جەكە-دارا ەمەس, ءبىرتۇتاس قاراعاندا عانا تولىققاندى سيپاتى تانىلماق, ال رۋحاني الەمى باي ادام – قازىناسى مول قۇنارلى ۇلتتى قۇرايدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ الماتى قالالىق فيليالى, ونەر, كينەماتوگرافيا, قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى جيىلعان باسقوسۋدى جۇرگىزگەن ۇلتتىق كىتاپ پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى الىبەك اسقاروۆ العىشارتى ءپىسىپ-جەتىلگەن ماسەلەنى وركەنيەت كوزقاراسى تۇرعىسىنان كەڭ قاراۋعا شاقىرىپ, كەلىسىمدى ورتاق ءۋاجدىڭ باسقوسۋدىڭ قابىلداعان قارارى رەتىندە ۋاكىلەتتى ورىنعا جولداناتىنىن جەتكىزدى.
تۇركى الەمىمەن تۇتاس بولۋ قادامى
حالىقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى – بايلىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى. ءبىز ەل بولامىز دەسەك, ەتەگىمىزدى جينايمىز دەسەك, ەڭ الدىمەن, رۋحاني قۇندىلىقتى باعالاي الۋىمىز شارت. قازىرگى كەزدە دۇنيە قۋعاندار كوپ, رۋحاني ازىق جيعان ادام از. كوشەدە بىرەۋ قيسايىپ جاتسا, «ماس ادام» دەپ ءمان بەرمەي وتە شىعاتىن بولدىق. مۇمكىن, ول جۇرەك تالماسىنان قۇلاعان شىعار. ول جاعىن ويلامايتىن بولعانىمىزدىڭ باستى سەبەبى – رۋحاني جۇتاڭدىق. سول بوس كەۋدەنى تولتىرۋ ءۇشىن جاسالعان قادام دەپ بىلەمىن ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسىن.
ۇلتتىڭ تاعدىرى 50-60 جىلمەن ولشەنبەيدى. لاتىنعا كوشسەك, كيريلل قارپىمەن جازعان دۇنيەلەرىمىزدى اقىرىنداپ كوشىرىپ الارمىز. ەڭ باستىسى, تۇركى الەمىمەن تۇتاس بولۋدىڭ العاشقى قادامىن جاساۋىمىز كەرەك.
كادىربەك سەگىزباي ۇلى,
جازۋشى
ءتىل ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالۋ كەرەك
ءبىزدىڭ 40 پايىز قازاق بالالارى ورىس مەكتەبىندە وقيدى. الماتىداعى, استاناداعى ورىس مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ 70-80 پايىزى قازاق بالالارى. قازاق مەكتەبى لاتىنعا كوشىپ, ورىس مەكتەبى كوشپەسە, نە بولادى؟ ورىس مەكتەبىندە وقيتىن, قازاق مەكتەبىندە وقيتىن قازاق بالالارىنىڭ اراسىندا جىك تۋماي ما؟ بۇل – قاۋىپ. ول بۇرىن ورىس مەكتەبىندە وقىسا دا, قازاق كىتاپتارىن وقي الاتىن بالا ەندى قازاق كىتاپتارىن وقي المايتىن بولادى. بۇل دۇرىس شەشىمىن تابۋى ءتيىس ماسەلە.
ەكىنشىدەن, 1957 جىلى قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق ءتىلىنىڭ ەملەسى بەكىتىلدى. 1983 جىلى قايتا وزگەرتىلدى. قىرىق ەكى ءارىپ بويىنشا الىپبيدە جەتى بوتەن ءارىپ بار. ورىس تىلىنەن ەنگەن. ەكى دىبىستى ءبىر ارىپپەن بەلگىلەۋ قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن جويادى. ويتكەنى, قازاق ءتىلى – جالعامالى ءتىل. بۇل تىلدە ەكى دىبىستىڭ ورنىنا ءبىر ءارىپ جازۋ دىبىس ۇندەستىگىن جويادى. ال قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى زاڭى – دىبىس ۇندەستىگى. 1957 جىلعى ەرەجەدە «ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قازاق تىلىندە ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسىن ساقتاپ جازىلادى» دەگەن. ال «اراب-پارسى تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ زاڭىنا باعىنىپ وزگەرتىلەدى» دەگەن. سوندا ورىس ءتىلى انا ءتىلى دە, پارسى, اراب ءتىلى شەت ءتىلى مە؟ لاتىن قارپىنە كوشكەندە وسى زاڭدى دا وزگەرتۋىمىز كەرەك. لاتىن ءالىپبيى قازاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالۋعا قولايلى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «ءتىلدىڭ تابيعاتىنا قاراپ ەملە جازىلادى, ەملە زاڭىنا قاراپ ءتىل جازىلمايدى», دەگەن.
بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى,
جازۋشى
رۋحاني بولمىس باستى نازاردا بولۋى ءتيىس
ەلباسىمىزدىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت كۇتكەن ۇلكەن تاريحي ماڭىزى بار قۇجات دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, ادامزات دامۋىنىڭ ەكى قىرى بار. ءبىرىنشى, ماتەريالدىق جاعىنان, كەلەسىسى رۋحاني تۇرعىدان. وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, ماتەريالدىق دامۋ مەن ەكونوميكالىق ورىستەۋدى العاشقى ورىنعا قويىپ كەلدىك. ناتيجەسىندە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتىك. ءالى دە اتقارىلاتىن مىندەتتەر ناقتى العا قويىلدى. ەندىگى كەزەكتە رۋحاني, ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەرەتىن شاق كەلدى دەپ ويلايمىن.
وسىعان بايلانىستى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى الداعى ۋاقىتتا نە ىستەيمىز, نە قويامىز, قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاعى قانداي بولماق دەگەن ماسەلەلەردىڭ توڭىرەگىندە وي قوزعاعان ۇلكەن تاريحي باستاما دەپ تۇسىنەمىز. ادامزات بالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى ونىڭ رۋحاني بولمىسىمەن تىعىز بايلانىستى. ادامگەرشىلىك ماسەلەلەرى, ۇلتتىق سانا-سەزىم قاشاندا باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس. «ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالۋ, ولاردى زامانعا لايىقتى قالاي رەتتەپ وتىرۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ماسەلەلەرگە اتالمىش ماقالادان ناقتى جاۋاپ تابامىز. ەلباسىمىزدىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىقتاردى ۇيىمداستىراتىن, قازاقتىڭ ۇلتتىق بولاشاعىن ايقىندايتىن نەگىزگى ءتىل. ءومىردىڭ زاڭىنا, ۋاقىتتىڭ اعىمىنا ساي وزگە تىلدەردى دە ءبىلۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن انا ءتىلىمىزدى ارداقتاۋدى العاشقى ورىنعا قويۋىمىز كەرەك. باعىت ايقىن. الايدا, سونى جۇزەگە اسىرۋدا ادىستەمەلىك, تاكتيكالىق ماسەلەلەردى ويلاسىپ شەشۋ ماسەلەسىن وڭ جولعا قويۋىمىز قاجەت. قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك ماسەلە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان شەشىلۋگە ءتيىس
ەلباسىنىڭ ماقالاسىن وقىعان كەزدە ماعان وسىنداي ويلار كەلدى. بۇل باعىتتى باسشىلىققا الىپ, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە ءبارىمىز تاباندىلىق تانىتا بىلەيىك.
دانداي ىسقاق ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
كيريلليتسامەن قوشتاساتىن كەز جەتتى
ەلباسىمىزدىڭ ماقالاسىن ءبىزدىڭ نەگىزگى ۇلتتىق يدەيامىز دەپ ايتساق, ارتىق بولمايتىن شىعار. وسىنى ارى قاراي دامىتىپ, جالعاستىرۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدا. ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە, ەكونوميكالىق جاعدايلارعا بايلانىستى سوڭعى كەزدە كوش ءسال سايابىرسىپ قالعان بولاتىن. بۇل ماسەلە دە قازىر قايتا جولعا قويىلىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى زاڭ قابىلداندى. وسى مەجەمەن ىسكە اسا بەرەتىن بولسا, الداعى ۋاقىتتا قازاق سانى 75 پايىزعا دەيىن جەتەتىن بولادى. ءبىر-بىرىمىزبەن قازاقشا ءتۇسىنىپ سويلەسكەنىمىزبەن, وقۋ-سىزۋعا كەلگەندە قازاقستان جۇرتى – كيريلليتسادا, قىتايداعى باۋىرلارىمىز – توتە جازۋدا, كورشىلەرىمىزدىڭ كوبى لاتىنعا ويىستى. ءبىر-بىرىمىزبەن حات الماسىپ, سويلەسۋىمىز قيىنعا سوعىپ وتىر. قىتايداعى قانداستارىمىز: «ءبىز سىزدەرگە قاراپ وتىرمىز عوي. ەگەر سىزدەر لاتىنعا كوشسەڭىزدەر, ءبىز دە سوعان بەيىمدەلۋگە دايىنبىز. توتە جازۋدىڭ بىزگە كەرەگى جوق», دەيدى.
ءتىل ماماندارى مەن عالىمدار كۇش بىرىكتىرىپ, كورشىلەس ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە كەلە, لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسىندە ۋاقىت وزدىرماي ناقتى ىسكە كىرىسۋىمىز قاجەت. سونداي-اق, مۇندا ايتىلعان تەرەڭ مازمۇندى ويلاردى ءورىستىلدى باسىلىمدارعا كەڭ اۋقىمدا دۇرىس ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ءوز تۇسىنىگىمدە رۋحاني جاڭعىرۋ – جاستاردىڭ قولىندا. سوندىقتان ولارعا دۇرىس باعىت-باعدار كورسەتىپ, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيىك.
تالعات ماماشەۆ,
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى
وزەكتى ماسەلەنى قوزعاعان ەرەكشە قۇجات
باستاما كوتەردى. ونى ارى قاراي قوستاۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت. بۇل تەك قانا وكىمەتكە ارتىپ قوياتىن ماسەلە ەمەس. ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا بيىل جيىرما جىل تولدى. سول جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ۇكىمەتىمىز مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە ءتيىستى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن جاساي العان جوق. سول ۇكىمەتكە ىقپال ەتۋ ءۇشىن ەلباسىمىز كەشە قوعامدىق ۇيىمدار, جازۋشى, اكادەميك, باسقا دا ۇلكەن بىرلەستىكتەردىڭ اتىن وسى ماقالاعا ەنگىزىپ وتىر.
ماقالادا ايتىلعان مىندەتتەردى جولعا قويۋدا الماتى قالاسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى بىلەك سىبانا كىرىسۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت ءجۇز كىتاپ شىعاراتىن بولسا, ءبىز الماتى قالاسىنىڭ كولەمىندە لاتىن قارپىمەن ون كىتاپ شىعارايىق. ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدى وسى باستان قولعا الايىق. ەكىنشى, وسى ماسەلەلەردى جەرگىلىكتى جەرلەردە جۇزەگە اسىراتىن ءتىل باسقارمالارىنىڭ قىزمەتىن رەفورمالاپ, ىقپالىن ارتتىرۋدى قولعا الۋ قاجەت. قاي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى تالاي وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاعان ەرەكشە تاريحي قۇجات.
كايىم-مۇنار تابەەۆ,
«نۇر وتان» پارتياسىنىڭ الماتى قالاسى بويىنشا فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
