بۇل وڭاي ىسكە اسىرا سالاتىن مىندەت ەمەس. ول ءۇشىن سانا ءسىلكىنىسى, ياعني ىستەن سانانىڭ وزىپ وتىرۋى كەرەك. اتالعان الگى ەكى رەفورمانىڭ وزەگى وسى سانا سىلكىنىسىنە بايلانىستى قالىپتاسادى. رۋحاني جاڭعىرۋعا اكەلەتىن جۇمىستاردىڭ ءبىرازى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ىسكە اسىرىلدى. 2004 جىلعى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى مەن 2013 جىلعى «حالىق – تاريح تولقىنىندا» باعدارلاماسى وسىعان ايعاق. ءبىرىنشى بويىنشا قازاقستان اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن نىساندار جاڭعىرتىلدى. ەكىنشىسىندە الەم ارحيۆتەرىندەگى ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى قۇجاتتار جۇيەلى جيناقتالدى, زەرتتەلدى.
ەندى ەلباسى بۇدان اۋقىمدى دا ىرگەلى جۇمىستار كوزىن اشىپ وتىر. ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولاشاققا قالاي قادام باسىپ, وعان سايكەس بۇقارالىق سانانى قالاي وزگەرتۋدىڭ قاجەتتىگى تۋراسىندا ءوز كوزقاراسىن اشىق تا ناقتى باياندادى. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ اۋەلگى ماعىناسى مىنە وسىنداي.
ماقالا كىرىسپە جانە ەكى ۇلكەن تاقىرىپ اۋقىمىندا جۇيە-جۇيەگە ءبولىنىپ, ناقتى تاقىرىپتار اياسىندا ناقتى اڭگىمەلەنەدى. ءبىرىنشى ۇلكەن تاقىرىپتىڭ اتى – «ءححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى» دەپ اتالادى. ەندى وسى تاقىرىپ اياسىندا ءسوز بولاتىن تاقىرىپشالاردىڭ ءوزى-اق ءسىزدىڭ ماعلۇماتىڭىزدى كەڭەيتىپ, رۋحاني جان دۇنيەڭىزدى بايىتا تۇسەدى. قاراڭىز: 1. «باسەكەلىك قابىلەتتە» قازاقستاندىقتاردى ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا دايارلاۋعا ۇمتىلدىرعان «تسيفرلى قازاقستان», «ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ», «مادەني جانە كونفەسسيالىق كەلىسىم» سياقتى باعدارلامالار اتالادى. 2. «پراگماتيزم» تاقىرىپشاسىندا «قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس» دەي وتىرىپ, ءتول تاريحىمىزعا ۇڭىلە كەلە, پراگماتيزمنىڭ شىنايى جارقىن ءۇلگىلەرىن تابۋعا بولاتىنىن مەڭزەيدى. قانىمىزعا ءسىڭگەن, بابالاردان ميراس بولىپ قالعان ىزگى قاسيەتتەردى قايتا تۇلەتۋىمىز قاجەتتىگىنە ءمان بەرەدى. وسىلاردى سانامالاپ كەلىپ, ەلباسى رەاليزم مەن پراگماتيزم تاياۋ ونجىلدىق ۇرانى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.
ال «ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ» اتتى 3-ءشى تاقىرىپشادا ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىنە ءمان بەرىلەدى. ونىڭ ەكى قىرىن كورسەتەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – «ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ, ەكىنشىسى – ۇلتتىق بولمىستىڭ وزەگىن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ بىرقاتار سيپاتتارىن وزگەرتۋ». بۇل تۇستا كەزىگەر قاتەرلى تۇستاردى دا ەسكەرتە كەلىپ: «ءىس جۇزىندە, ءاربىر ءوڭىر مەن ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ دەربەس دامۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋى», كەرەك دەيدى. وسىنداي ۇعىمداردى ەگجەي-تەگجەيىمەن ءسوز ەتە وتىرىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ەشقاشان بۇلجىمايتىن ەكى ەرەجەنى ءتۇسىنىپ, بايىبىنا بارعانىن ەسكەرتەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋدىڭ بولمايتىنى. ەكىنشىسى – العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ.
ءتورتىنشى تاقىرىپشا «ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى» دەپ اتالادى. شىنىندا, ءبىلىمدى بولۋ قاندا بار قاسيەت. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇل سالادا تالاي ءىس-ارەكەتتىڭ ناتيجەسىن كوردىك. توقسانىنشى جىلدارعى «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ءناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. شىنىندا ءبىلىم سالتاناتى جالپىعا ورتاق بولۋعا ءتيىس. تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ بەتالىسىنا قاراي وتىرىپ, ەلباسى قازىرگى كاسىپتەردىڭ جارتىسى تاياۋ ونجىلدىقتا جويىلىپ كەتەتىنىن ەسكەرتەدى. مۇنداي كەزەڭدە اسا ءبىلىمدى ادامدار عانا تابىسقا جەتەدى. تابىستى بولۋدىڭ باستى فاكتورى – ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوندىقتان دا بۇل ءبولىكتە ەلباسى ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت عانا تابىسقا جەتەتىنىن ەسكەرتەدى.
بەسىنشى تاقىرىپشانىڭ اتاۋى – «قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى». ەلباسى بۇل تۇستا ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارعان 1917 جىلعى قازانداعى وقيعاعا بيىل 100 جىل تولاتىنىن ەسكە الادى. ءيا, وتكەن حح عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسىرەتكە تولى, زۇلمات عاسىر بولدى. وزىمىزگە ءتان جول ءبىرجولا كۇيرەتىلدى. جات ۇلگى تاڭىلدى. ەكىنشىدەن, ۇلتىمىز ادام ايتقىسىز دەموگرافيالىق سوققىنى كوردى. بۇدان ءالى دە ايىعا الماي كەلەمىز. ۇشىنشىدەن, قازاقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى قۇردىمعا كەتە جازدادى. تورتىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرى ەكولوگيالىق اپات ايماعىنا اينالدى. وتكەن تاريح بىرنارسەگە كوزدى جەتكىزگەندەي, ول ۇلتتىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولى.
التىنشى تاقىرىپشا «سانانىڭ اشىقتىعى» دەپ اتالادى. مۇندا الەمنىڭ دامۋ قارقىنىنا ىلەسۋ جولدارى ءسوز بولادى. ميلليونداعان ادامدار ءوز انا ءتىلىن دامىتۋمەن بىرگە جاپپاي اعىلشىن ءتىلىن وقىپ ۇيرەنۋدە. العا جىلجيمىز دەسەك ءبىزدىڭ دە بۇل يگى ۇردىستەن قالىس قالماۋىمىز كەرەك. بۇل ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. جاھاندىق الەمگە ەركىن كىرىگىپ, جۇمىس ىستەۋدىڭ باستى شارۋاسى. بۇل عانا ەمەس سانانىڭ اشىقتىعى زەردەنىڭ ءۇش ەرەكشەلىگىن بىلدىرەتىنى اتاپ كورسەتىلەدى. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ اينالاسىندا نە بولىپ جاتقانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, جاڭا تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردىڭ بارىنە دايىن بولۋ دەگەن ءسوز. تاياۋداعى ون جىلدا بولاتىن وزگەرىستەردىڭ بارىنە دايىن بولۋ مىندەت. ۇشىنشىدەن, وسى وزگەرىستەردىڭ ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىن بويعا ءسىڭىرۋ. بۇل جونىندە جاپونيا مەن قىتاي ۇلگى بولا الادى.
ءبىزدى, اسىرەسە ءتىل مامانى رەتىندە, مەنىڭ ءوز باسىمدى ريزا ەتكەن ماقالانىڭ ەكىنشى بولىگى. ول – «ءىى.تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» دەپ اتالادى. مۇندا قازاق جۇرتشىلىعى كوپتەگەن اسا ماڭىزدى ماسەلەگە جازۋ ماسەلەسىنە تۇبەگەيلى نازار اۋدارىلىپ, ءوز كوزقاراسى مەن شەشىمى ناقتى باياندالادى. زامان سىناعىنا لايىقتى توتەپ بەرۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلادى. ناقتى جوبالار ۇسىنىلادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ءارى نەگىزگىسى دەپ ايتار ەدىم, – قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىسىن باستاۋ قاجەتتىگى. راسىن ايتۋ كەرەك, بۇل ىسكە ەلباسى اسىققان جوق, ەلدىڭ دامۋ قارقىنىن بايىپپەن باعدارلاپ, الەم كەڭىستىگىندە بولىپ جاتقان رۋحاني وزگەرىستەردىڭ ءبارىن سانادان وتكىزىپ بارىپ, ساراماندىقپەن جاساعان شەشىمى دەپ بىلەمىن. تاۋەلسىزدىك بارىسىندا بۇل ءىسكە مۇقيات دايىندالۋ كەرەك بولدى. سولاي بولدى دا. ول قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيى سان ءتۇرلى جولدان وتكەنىن زەردەلەدى. تۇركىلەردىڭ VI-VII عاسىرلاردىڭ وزىندە-اق ءوز جازۋى بولعانىن زەردەسىنەن وتكىزىپ, ح-حح عاسىرلار ارالىعىندا قازاقستان اۋماعىندا اراب جازۋى 900 جىلداي قولدانىلىپ كەلگەنىن سارالاي وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ 15 جىلدا ءۇش بىردەي جازۋدى الماستىرعانىن دا ەسكە العانداي. مۇنىڭ ءبارى قازاق جازۋىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن قيلى-قيلى جولدارى. وسىلاردىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بارىپ ەلباسى ەندى قازاق جازۋىن لاتىن الىپبيىنە اۋىستىرۋدىڭ كەزەڭى كەلگەنىن اشىق ايتىپ وتىر.
بۇل تۇستا وسى ماسەلەگە قوزعاۋ سالعان تاۋەلسىزدىكتىڭ سوناۋ ەلەڭ-الاڭىندا, ياعني 1993 جىلى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى اكادەميك ءابدۋالى قايداردىڭ لاتىن ءالىپبيى تۋرالى پرەزيدەنتكە جازعان حاتى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. ونى ءبىز حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ تورالقاسىندا تالقىلاپ, سودان سوڭ ابەكەڭ حاتتى ەلباسىنا ءجىبەرگەن بولاتىن. ەلباسى بۇل حاتقا ءمان بەرىپ, «بۇل ويلانۋعا تاتيتىن ماسەلە, ماماندار شۇعىلدانىپ, ماعان ناقتى ۇسىنىسپەن شىقسىن» دەگەن سىڭايدا جاۋاپ كەلگەن ەدى. مىنە, سودان بەرى ءالىپبي ماسەلەسى باسپاسوزدە, راديو-تەلەارنالاردا وقتىن-وقتىن ءسوز بولىپ كەلدى. ەلدىڭ قىزىققانى سونشاما, ءالىپبي جاساۋشىلار قاتارى كوبەيدى.
بۇل ماسەلەگە ەلباسى 2012 جىلى قايتا ورالدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا «2025 جىلدان باستاپ لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە كىرىسەمىز» دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. ەندى مىنە 2017 جىلعى 12 ءساۋىر كۇنى ەلباسى «ۇكىمەت قازاق ءتىلىن لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋدىڭ ناقتى كەستەسىن جاساۋى كەرەك» دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى. مەكتەپ جاسىنداعى بالالار اعىلشىن ءتىلىن وقىپ, لاتىن ارىپتەرىن ونسىز دا ۇيرەنىپ جاتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە ەندى كەدەرگى بولا قويماس دەگەن ويدامىز.
2017 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ءتىلشى ماماندار كومەگىمەن قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاداعى بىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىن قابىلداۋ كەرەكتىگى تاپسىرىلدى. 2018 جىلدان جاڭا ءالىپبي ۇيرەتەتىن ماماندار مەن ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتار دايارلانۋى كەرەك.
ەكىنشىدەن, وسىعان وراي قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى قولعا الىنباق. وسىعان سايكەس قىرۋار جۇمىس باستالعالى تۇر. ەڭ الدىمەن الەمدەگى ەڭ جاڭا 100 وقۋلىقتى ءارتۇرلى تىلدەردەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, 2018-2019 جىلداردىڭ وزىندە ستۋدەنتتەردى وسى وقۋلىقتارمەن وقىتۋ مارەسىنە جەتكىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى قۇرىلماق. بۇل ءبىزدى ساپالىق دەڭگەيگە جەتكىزەدى دەپ بىلەمىز. جاھاندىق باسەكەگە توتەپ بەرەتىن ماماندار وسىلايشا ءوسىپ جەتىلمەك. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ مىندەتى بولىپ سانالادى دەدى ەلباسى.
سونىمەن بىرگە پاتريوتيزم «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن سوزدەن باستالسا كەرەك. ولكەتانۋ, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋ ت.ت. تۋعان جەردىڭ قايتالانباس ارنالارى بۇلار. ءاربىر جەر اتاۋلارىنا بايلانىستى ەل جادىندا ساقتالعان عاجايىپ اڭىز اڭگىمەلەرگە دەيىن ءمان بەرۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىۇلتتىق پاتريوتيزمنىڭ وزەگى. سوندىقتان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى كەرەك. بۇل شىن مانىندە رۋحاني ءداستۇردىڭ باستى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى. مىڭجىلدىق تاريحىمىزدى ايقىندايتىن اۋقىمدى جوبا وسىعان لايىقتالىپ جاسالماق. مۇنى ياعني جوبانى ۇكىمەتتىڭ ازىرلەۋى كەرەك ەكەنىن ەلباسى تاپتىشتەپ ايتتى. بۇل جەردە ءۇش ماسەلە قامتىلۋى كەرەكتىگى كورسەتىلگەن. 1. «مادەني گەوگرافيالىق بەلدەۋدىڭ» ءرولىن ءاربىر قازاقستاندىق ءبىلۋ ءۇشىن وقۋ-اعارتۋ دايىندىعى جۇرگىزىلەدى. 2. باق مۇنىمەن جۇيەلى تۇردە مىقتاپ اينالىسۋ كەرەك. 3. ىشكى جانە سىرتقى مادەني تۋريزم حالقىمىزدىڭ وسى قاستەرلى مۇرالارىنا سۇيەنۋى كەرەك. ماسەلەن, تۇركىستان مەن التاي ۇلتتىق عانا ەمەس, جاھاندىق اۋقىمداعى قۇندىلىقتارىمىز عوي.
بەسىنشىدەن – زاماناۋي الەمدەگى باسەكەلەستىك قابىلەت مادەنيەتتىڭ دە باسەكەلىك قابىلەتى ەكەنى داۋسىز. ماسەلەن اقش تابىسىنىڭ قوماقتى بولىگى گولليۆۋد ەنشىسىندە ەكەن. وسى ىڭعايدا «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن دا ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى. وسىعان وراي ەلباسى شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمعا ونىڭ ىشىندە جازۋشىلار وداعى مەن عىلىم اكادەمياسى, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانە قوعامدىق ۇيىمدارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.
2017 جىل مادەنيەت سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمىزدى كورسەتە الاتىن شەشۋشى كەزەڭ بولماق. وسىلايشا مىڭجىلدىق تاريحىمىزدا ءتول مادەنيەتىمىز تۇڭعىش رەت الەمنىڭ بارلىق قۇرلىقتارىنا جول تارتىپ, باستى تىلدەرىندە سويلەيتىن دە بولادى دەيدى ەلباسى.
التىنشىدان – ەلباسى بۇگىنگى زامانداستارىمىزدىڭ دا جەتىستىكتەرىنىڭ تاريحىنا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. بۇل «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى ارقىلى ىسكە اسىرىلعانىن قالايدى. شىنىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلى قاس-قاعىم ءسات بولعانمەن تاريح ولشەۋىمەن قاراعاندا تىندىرىلعان ىستەر عاسىرعا تاتيدى. سول عاسىرلىق اۋقىمدا ەڭبەكتىڭ عاجايىپ ۇلگىسىن كورسەتكەن قانشاما جاندار بار. بۇلار بارلىق سالادا دا جەتەرلىك «جانىڭدا ءجۇر جاقسى ادام» دەگەن ۇعىمعا كوڭىل بولەيىك دەيدى. بۇل ۇلكەن پاراساتتىلىقتىڭ بەلگىسى. وسىناۋ جوبانىڭ نەگىزگى ءمانى – «ەل-جۇرت ۇلتىمىزدىڭ التىن قورىنا ەنەتىن تۇلعالاردى بىلۋگە ءتيىس» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ۇسىنىستاردىڭ ءبارىن, اسىرەسە جاس ۇرپاق بارىنشا يگەرۋگە ۇمتىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن شىنىندا دا وزگەرە ءبىلۋ كەرەك. اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنى وسى!
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
