كەيىپكەرىمىز تۋرالى اڭگىمەنى ءسال ارىرەكتەن باستايىق. وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە كەڭەستىك بيلىكتىڭ سوراقى ساياساتىمەن جۇرگىزىلگەن گەنوتسيدتى, اشارشىلىقتان باۋداي ءتۇسىپ قىرىلعان حالىقتى كوزىمەن كورگەن ىرىسىمبەت وتباسىن الىپ, قىرعىزستانعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان جانداردىڭ ءبىرى. ايەلى كوپ قۇرساق كوتەرسە دە, بالالارى كىشكەنتايىنان شەتىنەي بەرگەنى دە جانىنا باتاتىن. تەك ءىزىن جالعار جالعىز تۇياق – ۇلى جامبايبەك پەن قىزى زياكۇل عانا امان قالدى.
وسىلايشا, ءبىر شاڭىراقتىڭ اتۇستارى جامبايبەك جولتاەۆ 1920 جىلى 5 مامىردا جامبىل وبلىسى كولقاينار ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلدى. داۋلەتى جەتكىلىكتى, باقۋاتتى تۇرمىسى بار ىرىسىمبەت جالعىز ۇلىن وقىتۋعا ونشا اسىعا قويمادى, سول سەبەپتى جامبايبەك مەكتەپكە كەش باردى. سونىسىنا قاراماستان, ءبىر جىلدا ەكى كلاستى ءتامامداپ, جەتى جىلدىقتى ۇزدىك بىتىرەدى. ۇلگەرىمى جاقسى بالا ماماندار جەتىسپەگەن ۋاقىتتا باستاۋىش سىنىپتارعا ۇستازدىق تا ەتىپتى. 1938 جىلى قاتيپا تىلەۋبايقىزىمەن وتباسىن قۇرادى.
قارشادايىنان ەڭبەككە ارالاسقان جامبايبەك جولتاەۆ 1938 جىلدىڭ كۇزىندە قىرعىز كسر تالاس وبلىسىنىڭ كيروۆ اۋدانى جۋانتوبە سوۆحوزىنان اسكەر قاتارىنا شاقىرىلدى. الىس ءارى قاۋىپ-قاتەرى كوپ ساپارعا اتتانىپ بارا جاتىپ, ۇيدەگى اياعى اۋىر ايەلىنە ۇل تۋسا ەسىمىن «اسكەر», دۇنيەگە قىز كەلسە «اسكەركۇل» قويۋىن تاپسىرادى.
گاتچينا قالاسىنداعى لەنينگراد اسكەري وكرۋگىنىڭ 412-ءشى ارتيللەريالىق پولكىنىڭ نىسانا كوزدەۋشىسى كاليبرى 152 مم گاۋبيتسالاردىڭ زەڭبىرەگىنەن اتىس جۇرگىزۋگە, قۋاتتى اسكەري تەحنيكانىڭ كومەگىمەن قارسىلاستىڭ ورنالاسقان اۋدانى مەن تەحنيكاسىن جويۋدىڭ, الدىڭعى شەپكە شىعۋىنا جول بەرمەۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنە ۇيرەنەدى.
اسكەري بورىشىنىڭ ءبىر جىلى وتكەن سوڭ, 1939 جىلدىڭ قىسىندا 19 جاستاعى بوزبالا جامبايبەك 7-ءشى ارميانىڭ قۇرامىندا «ماننەرگەيم سىزىعىن» (فينليانديانىڭ اسكەري جانە مەملەكەتتىك قايراتكەرى مارشال كارل گۋستاۆ ەميل ماننەرگەيمنىڭ باستاماسىمەن سالىنعان بەكىنىس) بۇزىپ وتۋگە باعىتتالعان شابۋىلعا قاتىستى. كارەل مويناعىندا ورنالاسقان «ماننەرگەيم سىزىعى» تۋرالى از-كەم اقپارات بەرە كەتەيىك. بۇل ۇزىندىعى – 135 شاقىرىم, ەنى – 90 شاقىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان تەرەڭ ورلاردان, تىكەنەك سىمداردان ورىلگەن قورشاۋلاردان, وق جاۋدىرۋ كوزدەرىنەن, قالىڭدىعى 2 مەترگە جەتەتىن بەتون جانە گرانيت قابىرعالاردان تۇراتىن قۋاتتى قورعانىس جۇيەسى بولاتىن. شاحمات تارتىبىندە قويىلعان دوتتاردىڭ ۇستىندەگى توپىراق ۇيىندىسىندە قالىڭ ءشوپ پەن اعاش وسكەندىكتەن, كەڭەس اسكەرىنە اتىستى توبەدەن وق اتۋ تراەكتورياسى بويىنشا جۇرگىزۋگە تۋرا كەلدى. سوعىسقا ساقاداي-ساي دايىن تۇرعان فين اسكەرى ارنايى كيىم-كەشەكپەن, مۇز ۇستىندە جۇرۋگە ارنالعان تابانى بۇدىرلى باتەڭكەلەرمەن, سول ۋاقىتتىڭ وزىق ۇلگىدەگى مەرگەن ۆينتوۆكالارىمەن جابدىقتالعان ەدى. ال ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر پالاتكالاردا جان ساۋعالاپ, ساقىلداعان سارى ايازدا شىلعاۋلارى شەشىلىپ قالعان اياقتارى ەتىككە جابىسىپ جاتتى. ولاردىڭ ماداق مەن ماراپات تۋرالى ويلايتىن جاعدايى بولعان جوق. تۋعان جەرگە ءتىرى قايتۋدى اڭسادى.
1940 جىلدىڭ قاڭتار ايى بولاتىن. بالتىق تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا, فينليانديا شەكاراسىنا جاقىن ورنالاسقان لەنينگراد وبلىسىنداعى ۆىبورگ قالاسىنىڭ ماڭى. قالادان بىرنەشە شاقىرىم جەردەگى ۇرىس دالاسىندا جاۋ وعىنان اۋىر جارالانىپ, قاردىڭ استىندا قانى قاتىپ قالعان قاتارداعى جولتاەۆتى سانيتارلىق ۆزۆود تاۋىپ الدى.
تىرشىلىك نىشانى سەزىلمەيتىن جاۋىنگەردى العاشىندا سانيتارلار ولدىگە ساناپتى. ويتكەنى, ەسەپتوپ تۇگەلدەي قىرىلعان, جاۋ سناريادى ءدال تۇسكەن زەڭبىرەكتىڭ كۇل-تالقانى شىققان. تاتار ءدامى تاۋسىلماعان بوزبالانىڭ ءتىرى ەكەنىن كىرپىگى قيمىلداعانىنان ءبىلىپ, گوسپيتالگە جەتكىزگەن.
ارادا بىرنەشە كۇن وتكەندە گوسپيتالدە ەسىن جيعاندا جانىندا قان قۇيىپ وتىرعان دونور-قىزدىڭ «قانداي ادەمى قازاق!» دەگەن جىلى ءسوزىن ەستىدى. شىنىندا دا, جامبايبەك جولتاەۆ سۇڭعاق بويلى, قويۋ قارا شاشى ارتىنا قايىرىلعان, كوزدەرى تەرەڭ, جانارى وتكىر جىگىت بولاتىن. ەكى ايداي گوسپيتالدا ەمدەلگەن قاتارداعى جاۋىنگەر جولتاەۆ دەنساۋلىعىنىڭ جارامسىزدىعىنا بايلانىستى قىزىل ارميانىڭ قاتارىنان بوساتىلىپ, ەلىنە جىبەرىلەدى.
وسىلايشا, اكەسى وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جۇرگەندە دۇنيەگە كەلگەن قىزى اسكەركۇلدى قۇشاعىنا الادى. الايدا, ارادا ءۇش اي وتكەندە, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سۇراپىل وقيعالاردىڭ ءبىرى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالارىن كىم بىلگەن؟! جامبايبەك اسكەري كوميسسارياتتىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىس» دەگەنىنە كونبەي, جاۋىنگەرلىك تاجىريبەسىن العا تارتىپ, سان مارتە سوعىسقا سۇراندى. ەل باسىنا كۇن تۋعان كەزەڭدە تىنىش جاتا المايتىنىن ايتىپ, مايدان دالاسىنا ەرىكتى تۇردە جىبەرۋىن تالاپ ەتەدى. ءسويتىپ, كەڭەس-فين سوعىسىنان ساۋ ورالعاننان كەيىن 1943 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇلى امانكەلدىنى ماڭدايىنان يىسكەپ, جاۋ شەبىنە اتتانىپ كەتتى.
202-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 645-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا 1943 جىلى 30 تامىز بەن 9 قىركۇيەك ارالىعىندا ورلوۆ وبلىسى كوماريچسك اۋدانىنىڭ گلۋبوكايا, رادوگوشش, كوكينو جانە تاعى باسقا ەلدى مەكەندەرىن ازات ەتۋدەگى ۇرىستا تەلەفونيست, قاتارداعى جاۋىنگەر ج.جولتاەۆ قولباسشىلىق پەن قۇرىلىمدار اراسىنداعى بايلانىستى ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋدەگى قايسارلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. جاۋدىڭ ارتيللەرياسىنىڭ تولاسسىز دۇمپۋىنە قاراماستان, جاۋعان سناريادتىڭ استىندا ءجۇرىپ ۇزىلگەن بايلانىستى قالپىنا كەلتىرگەنى ءۇشىن ەكىنشى مارتە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى كەۋدەسىندە جارقىرادى. 1945 جىلدىڭ 24-26 قاڭتارىندا كاتوۆيتسە اۋدانىندا جاۋدىڭ اسكەرى قۋاتتى ارتيللەريالىق – مينومەتتى وق جاۋدىرعاندا تانىتقان جانقيارلىق باتىلدىعى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, 1945 جىلى 18 ساۋىردە ماڭىزدى بارلاۋ مالىمەتتەرىن جەتكىزگەنى ءۇشىن تاعى دا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
جەڭىس كۇنى قارساڭىندا گەرمانيا جەرىندە 239-شى مينومەت پولكتىڭ قۇرامىندا اسا ماڭىزدى جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداعانى ءۇشىن سەرجانت جامبايبەك جولتاەۆ ءتورتىنشى مارتە «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن الدى. جەرلەسىمىزدىڭ تۋعان جىلى, اسكەرگە شاقىرىلعان ۋاقىتى, اسكەري شەنى, وتان قورعاۋ جولىنداعى بورىشىن اتقارعان جەرلەرى, ەرلىكتەرى, ماراپاتتاۋ بۇيرىقتارى تۋرالى دەرەكتەر رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتى بەرگەن انىقتامادا كورسەتىلگەن.
ايتا كەتەيىك, 17-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى ۆورونەج (1943 جىلدىڭ 20 قازانىنان باستاپ 1-ءشى ۋكراينا) مايدانىنىڭ قۇرامىندا كيەۆتى ازات ەتۋ وپەراتسياسىنا قاتىسىپ, ارتيللەريالىق شابۋىل جۇرگىزۋدە اسقان شەبەرلىگىمەن, ەرلىگىمەن تانىلدى. كيەۆ جانە جيتومير قالالارىن ازات ەتۋدەگى جاۋىنگەرلىك مىندەتتەردى ۇلگىلى ورىنداعانى ءۇشىن ەكى شاھاردىڭ «كيەۆتىك», «جيتوميرلىك» دەگەن قۇرمەتتى اتاقتارعا يە بولدى. ديۆيزيا كورسۋن-شەۆچەنكو مەن پروسكۋروۆ-چەرنوۆيتسكىنى, لۆوۆ قالاسىن ازات ەتۋ جانە برودى اۋدانىنداعى نەمىس-فاشيست اسكەرىنىڭ توپتارىن تالقانداۋ باعىتىنداعى لۆوۆ-ساندومير شابۋىل وپەراتسيالارىنا دا قاتىستى. بۇدان سوڭ پولشا جەرىن ازات ەتۋدە ەرلىك كورسەتتى. 1945 جىلى 19 قاڭتاردا كراكوۆ قالاسى ءۇشىن, ودان ءارى دومبروۆسك كومىر باسسەينى ءۇشىن شايقاستى. جوعارعى سيلەزسكي وپەراتسياسىندا وپپەلن قالاسىنداعى, نەيسە وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنداعى جاۋ اسكەرىن تالقانداۋ جانە قورشاۋ كەزىندە اتىس مىندەتتەرىن ناتيجەلى ورىندادى. 1945 جىلعى 27 ساۋىردە ۆيتتەنبەرگ قالاسىن ازات ەتۋگە باعىتتالعان بەرلين شابۋىل وپەراتسياسىندا 13-ءشى ارميانىڭ قۇرىلىمدارىنا قولداۋ بەرىپ, بەرليننىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا قورشالعان جاۋ توپتارىنىڭ كوزىن جويدى. قايسار قازاق جاۋىنگەرلىك جولىن پراگا شابۋىل وپەراتسياسىندا اياقتادى.
جامبايبەك جولتاەۆ كەڭەس-فين جانە ۇلى وتان سوعىستارىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. «ات باسىنا كۇن تۋسا – اۋىزدىقپەن سۋ ىشەر, ەر باسىنا كۇن تۋسا – ەتىگىمەن سۋ كەشەر» دەيدى بابالارىمىز. قازاق دالاسىنان باتىسقا, مايدانعا بەت العان, بەرلينگە دەيىن نۋ ورمان, مي باتپاقتان اۋىر تەحنيكالاردى سۇيرەپ, سىز وكوپتا جاتىپ, جاۋعان وق, جانعان وتتىڭ ورتاسىنان امان ءوتتى. قارۋلاستارىنىڭ قازاسىن كوردى, فاشيست باسقىنشىلارىنىڭ قاتىگەزدىگىن, اشتىق پەن سۋىقتى باسىنان كەشتى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وزىنە جۇكتەلگەن جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى اسا شەبەرلىكپەن ورىنداپ, وتان الدىنداعى بورىشىن ابىرويمەن اتقاردى. 1945 جىلدىڭ 9 مامىرىندا ۇلى جەڭىستى بەرلين تۇبىندە قارسى العانىمەن, 1946 جىلى عانا دەموبيليزاتسيالاندى.
ەلگە كەلگەن سوڭ, مۇعالىمدىك جۇمىسىنا قايتا ورالدى. جامبىل پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىندە سىرتتاي وقىپ, العاشقى تۇلەكتەرىمەن قاتار ءبىتىردى. پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتى, 1952-1955 جىلدار ارالىعىندا بىشكەكتەگى جوعارى پارتيا مەكتەبىن دە ءبىتىرىپ الدى. قىرعىزستاننىڭ فرۋنزە جانە تالاس وبلىستارىنا قاراستى ەلدى مەكەندەردە فەرما مەڭگەرۋشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى, پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1959 جىلى ومىرلىك جارى قاتيپانىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن سوڭ, جامبىل وبلىسىنىڭ كۋيبىشەۆ سوۆحوزىندا پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, بيلىكول سوۆحوزىندا فەرما مەڭگەرۋشىسى, يليچ اتىنداعى سوۆحوزدا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى جانە تاعى دا باسقا لاۋازىمداردا ەڭبەك ەتتى.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالى جەتپەي ولمەيدى» دەپ سەنىپ, جان جارىن كۇتكەن, اينىماس سەرىگى بولعان, اۋلەتتىڭ اناسى قاتيپا تىلەۋبايقىزى 1970 جىلى دۇنيە سالدى. وتكەنىمىز بەن بۇگىنىمىزدى ساباقتاستىرىپ, جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا جانىن اياماعان جامبايبەك ىرىسىمبەت ۇلى جولتاەۆ بولسا, 1977 جىلى بار-جوعى 57 جاسىندا ومىردەن وزدى. ەرلىگىمەن دە, ەڭبەگىمەن دە ەلىنە سىيلى بولعان ازامات ءوزى باسشىلىق جاساعان تالاس اۋدانىنىڭ يليچ اتىنداعى سوۆحوزدا جەرلەدى.
تالاي قىرعىندى باسىنان كەشىرگەن جاۋىنگەردىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە بيىل 40 جىل تولادى. باتىردىڭ «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» جانە «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدەرى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنى, ءتورت بىردەي «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى, «جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن», «كيەۆ قورعانىسى ءۇشىن», «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ جيىرما جىلدىعى», «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسىنىڭ وتىز جىلدىعى» مەرەكەلىك مەدالدەرى – ۇرپاعى ءۇشىن ماڭگىلىك ەرلىك پەن ورلىكتىڭ مۇراسى. اللاعا شۇكىر, بۇگىنگى كۇنى توعىز بالاسىنان 30 نەمەرە, 53 شوبەرە, 10 شوپشەك بار. ال, قيىن-قىستاۋ زاماندا ءتىرى قالعان زياكۇل اپايدىڭ جالعىز ۇرپاعى دامەن اپاي وتباسىمەن تالاس وبلىسىنداعى شولپانباەۆ اتىنداعى اۋىلدا تۇرادى, بىرقاتار ۇل-قىزدارى بىشكەك قالاسىندا.
ءسوز سوڭىندا.
ۇلى جەڭىستىڭ 72 جىلدىعى دا يە استىندا تۇر. اتاۋلى كۇننىڭ قارساڭىنداعى شارالاردىڭ بارلىعى جاستاردى وتانىمىزدى سۇيۋگە, ەل-جەرىمىزدى قۇرمەتتەۋگە, پاتريوت بولۋعا تاربيەلەيدى. 9 مامىر – بۇل بەيبىتشىلىك ءۇشىن بولعان ۇلى كۇرەس سالتانات قۇرعان كۇن. بۇل مايدان دالاسىندا مەرت بولعانداردى دا ەسكە الاتىن كۇن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ وتتى جىلدارىندا نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىن جەڭۋ ءۇشىن شەيىت بولعاندار دا, امان-ەسەن ورالعاندار دا, كوزى ءتىرى قالعاندار دا ەل جادىنان ەشقاشان ۇمىتىلماق ەمەس. وتانىن قورعاۋ ءۇشىن وتباسىن ەلدە قالدىرىپ, قولىنا قارۋ العان جاۋىنگەردىڭ تاعدىرى ارقيلى. ولار تۋرالى تاريح ۇل-قىزدارىمىزدى باتىلدىققا, باتىرلىققا باۋلۋعا ءتيىس. جىل وتكەن سايىن باتىر بابالارعا دەگەن سىي-قۇرمەت كوبەيمەسە, ازايعان ەمەس. الداعى ۋاقىتتا جامبايبەك جولتاەۆ سىندى قاھارمانداردىڭ رۋحىنا بۇگىنگى ۇرپاق تاعزىم ەتىپ, ولاردىڭ ەرلىك جولدارى تۋرالى تالاي دۇنيەلەر جازىلاتىنىنا سەنىمدىمىز.
الۋا يسكاكوۆا
سۋرەتتەر جامبايبەك جولتاەۆتىڭ وتباسىلىق مۇراعاتىنان الىندى
