قىزمەت بابىمەن استاناعا كوشىپ, الماتى جاقتا قالعان تۋعان-تۋىستارمەن كۇندەلىكتى, اپتا سايىنعى بايلانىستا قالتافون مەن ءۇي تەلەفونىنا ۇيرەنىپ العانىمىز سونداي, ولار ءۇنسىز بولىپ قالسا, بىردەڭەمىز جەتىسپەي تۇرادى. بۇل تۇرعىدان وسىناۋ بايلانىس قۇرالدارىنا جەتەتىن ەشتەڭە دە جوق. الايدا, سولاردىڭ بەيمەزگىل سوعىلۋىنا بويدىڭ ۇيرەنۋى قيىن ەكەن. سوڭعى كەزدەرى اتالاس ەكى اۋلەتىمىزدىڭ ۇلكەنى نازلي جەڭەشەمىز ءال ۇستىندە جاتقاندىقتان, قارالى حابار قاي كۇنى جەتەر ەكەن دەپ الاڭداپ قوياتىنبىز. قىس ءوتىپ, ناۋرىزعا ىلىككەن سوڭ تاتەمىز ءالى ءبىراز جۇرە تۇراتىنداي بولىپ كورىنگەن. سويتسەك, ماڭدايعا جازىلعانى باسقاشا ەكەن, ارتىندا قالعاندار جادىندا ءاردايىم ۇستاسىن دەگەنى بولار, جىل اينالىپ ءبىر كەلەتىن ايەلدەر مەيرامى قارساڭىندا دەمى تاۋسىلىپ, جامباسى جەرگە 8 ناۋرىزدا تيەتىن بولىپ بەلگىلەنىپتى.
سول كەزدەرى مەديتسينالىق وپەراتسيادان شىعىپ, ءالى ايىعىپ كەتە قويماعاندىقتان, توپىراق سالۋعا بارا المادىم. بىلتىرعى جىلى بارشامىز جاقسى كورەتىن قىزى ساعيراش قايتىس بولعاندا كوڭىل ايتۋىمىزدىڭ سوڭىن تاتەمىزدىڭ ءوزى باقۇلداسۋعا ۇلاستىرعانى ويعا ورالعان.
– مەن قۇدايدان ءولىم سۇراعالى, مىنە, سەگىز جىلعا اياق باستى, جامباس سۇيەگىم سىنىپ, ءجۇرىپ-تۇرۋدان قالعانىما سونشا ۋاقىت بولدى. بىلمەيمىن, نە جازعانىمدى جارىقتىققا, الاتىن ەمەس. قۇداي ءتورت ۇل-قىز بەردى, ءۇش ۇلىم ءبىر توبە بولسا, ساعيراشىم ءبىر توبە ەدى عوي. كەلىندەرىمنەن اينالايىن, زاۋرەم دە, حاليمام دا ساداعاڭ كەتەيىندەر, ەكەۋى دە كۇتتى, باقتى. سوندا ساعيراش اپتا سايىن الماتىدان «قازاقستان» اۋىلىنا, ءوز اۋىلىمىزعا كەلىپ, جۋىندىرىپ تۇردى. ءوز قولىندا بولعانىمدا دارىگەرلەرگە قاراتتى, ۇستىمە شاڭ جۋىتپادى. ماعان ءبىر الاڭدايدى, كوڭىلىمدى سۇراپ كەلگەندەرگە تاعى الاڭدايدى. جۇمىستاعىلارىنان دا ۇيات بولدى. بىلتىر كۇن جىلىنعاندا «اۋىلعا قايتايىن, حاليما ۇيدە عوي» دەگەنمىن. قىزىم كەلىسىپ الىپ كەلدى, كەتەرىندە «ءۇش-ءتورت كۇندە كەلىپ قالارمىن», دەپ ەدى. ءۇش كۇن وتكەندە «ساعيراش قايتىس بولدى», دەدى عوي. ەستيىن دەگەنىم وسى ما ەدى؟
ءدال سونىڭ الدىندا اعالارىڭدى تۇسىمدە كوردىم. ماعان قاراماي, وسى ءۇيدىڭ الدىنان وتە شىقتى. «ءاي, شاكەم-اۋ, قايدا باراسىڭ, مەنى الىپ كەتشى», دەپ ايعايلادىم. قاراماي كەتىپ ەدى. سويتسەم, ءوزى دە 61 مۇشەل جاسىندا قايتىس بولىپ ەدى. 61 مۇشەلىندە جۇرگەن قىزىن اكەتىپتى عوي. ساعيراشتى وتە جاقسى كورەتىن. كۇن جاۋسا بولدى, «قىزىمنىڭ اياعى بالشىق بولادى», دەپ ۇلكەن كوشەدەن ۇيگە دەيىن ارقالاپ كەلەتىن. التىنشى سىنىپقا دەيىن ءسويتتى. قىزى دا اكەسى دەگەندە وزگەشە بولاتىن. كۇيەۋگە تيەردە ەدىلدى الدىمەن اكەسىنە كورسەتىپتى. سول ەدىل ەرتە قايتىس بولعاندا قىزىم قاتتى قايعىردى. ونى ىلعي تۇسىمدە كورەمىن دەۋشى ەدى. ەدىلى مەن اكەسى ەكى جاقتاپ الىپ كەتتى عوي. – جەڭەشەم ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاستىردى. – كىشكەنەم-اۋ, كەلىن ەكەۋىڭ الىستا جۇرسىڭدەر. بۇدان كەيىن كورە المايتىن شىعارمىن سەندەردى. ءبىر ايتاتىن ءسوزىم بار. اعالارىڭنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, ارتىنان ەرگەنىمە الداعى جىلى جەتپىس جىل بولادى. سوعىس كەزىندە سوقادا, تىرمادا جۇرگەن بالالاردىڭ ىشىندە ۇلان, راقىمجان, شايمەردەن سەكىلدى ەسەيىپ قالعاندارى بولعان. سوندا كورىپ ءجۇردىم عوي. تۇقىم سەبۋدە, شوپتە ءبىراز بويجەتكەندەر ىستەدىك. ول كەزدە جاس تالداي ءۇزىلىپ تۇرعان كەزىمىز بولاتىن. اعالارىڭ دا مەن جاققا قاراعىشتاي بەرەتىن. 47-ءشى جىلى قازاقتارعا كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, بار ادەت-عۇرپىن ساقتادىم. ۇلكەندەرگە كەلىن, كىشىلەرگە – سەندەرگە جەڭگە بولدىم. بار ءومىرىم قازاقتارمەن ءوتتى. سوندىقتان مەن ولگەندە قازاقى داستۇرمەن جەرلەڭدەر. كادىمگىدەي قوناقاسىمدى, جەتى كۇندىگىمدى, قىرقىمدى وتكىزىڭدەر, جىل تولعاندا اسىمدى بەرىڭدەر. تۇرىكتىڭ قىزى بولىپ تۋىپ ەدىم, قازاقتىڭ كەلىنى, قازاقتىڭ كەمپىرى بولىپ بۇل دۇنيەدەن وتەيىن. تاتەم سولاي باقۇلداسقان دەپ ەسكە الا جۇرەرسىڭدەر...
سودان كەيىن دە جىلعا جۋىق كەنجە ۇلى راحىمبايدىڭ ۇيىنە حابارلاسىپ, جەڭەشەمنىڭ حال-جاعدايىن ءبىلىپ تۇرعانمىن. كەلىنىمىز حاليما ساعيراش قايتقاننان كەيىن توقىما توقۋدى توقتاتقانىن ايتقان. بۇدان التى اي بۇرىن قۇلاعى ەستۋدەن, ەكى اي بۇرىن كوزى كورۋدەن قالعانىن جەتكىزگەن. ناۋرىزدىڭ باسىندا «تۇك تاماق ىشپەيدى», دەپ قامىققان. «شاكەم كەلىپ ءجۇر, مولدا اتاڭا اپارامىن دەيدى, ابدەن تازارايىن, مەنى جۋىندىرىڭدارشى», دەگەنى سوڭعى سوزدەرى, سوڭعى تىلەگى بولىپتى.
باياعىدا مەن ءبىر جاسقا تولعانىمدا ءوزى تىككەن جەيدە اكەلىپ, «اپكەم-اۋ, ەكىنشى ۇلدى «كىشكەنەم» دەپ ەدىم, كىشكەنتايىڭىز ءبىر جاسقا جەتتى عوي, ەندى ەكىنشى ۇلدى «ورتانشىم», ال مۇنى كىشكەنەم» دەيىن. ءاردايىم امان بولسىن!» دەپ تىلەگىن ءبىلدىرىپتى. اپام ايتقان بۇل اڭگىمەدەن بەرى مەنىڭ اتىمدى ەش اتاعان ەمەس, جەتپىستىڭ تابالدىرىعىندا تۇرساق تا, جەڭەشەم ءۇشىن «كىشكەنەم» بولىپ قالدىم.
ەس بىلگەنىمدە اۋىلدا ەكى مولدا بولاتىن. ءبىرى ەتجەڭدىلەۋ كەلگەن, ۇزىن بويلى, ۇنەمى اتقا ءمىنىپ جۇرەتىن, اتاقتى مالكە قاجىنىڭ ۇلى ابزەيىت مولدا دا, ەكىنشىسى تاپەلتەك كەلگەن, كوزىنىڭ اينالاسىنداعى ەتى قىزارىپ تۇراتىندىقتان جۇرت قىزىلكوز مولدا دەپ كەتكەن, بۇل كىسى دە قاجىنىڭ ۇرپاعى, وتەمىس قاجىنىڭ بالاسى مولداعالي اتامىز ەدى. تۋىستىعىمىز جونىندە ءوزى بىردە ۇيگە قۇران وقۋعا كەلگەندە ءسوز قوزعاعان. «كۇلاش, سەن بىلەسىڭ عوي, ءبىزدىڭ اتالاستىعىمىز قازانعاپ بابامىزدىڭ اعايىندى ەكى ۇلى سۇنتى مەن قۇنتىدان باستالادى, – دەگەن اتامىز اپامنىڭ اتىن اتاعانىمەن, بۇل اڭگىمەدەن قۇلاعدار بولسىن دەگەنى شىعار, بىزگە – سمايىلدىڭ ارتىندا قالعان ءۇش بالاسىنا قاراپ وتىرىپ ايتقان. – اعايىندى ەكى اتامىز كوزى قاراقتى, اۋقاتتى بولىپتى. سول سۇنتىدان وتەش, ودان سمايىل بولىپ سەندەر تارايسىڭدار. ال ءىنىسى قۇنتىدان وتەمىس, ودان مولداعالي بولىپ مەن كەتەمىن». كەيىن «قازاقستان قاجىلارى» اتتى كىتاپتان, «جەتىسۋ» دەيتىن ەنتسيكلوپەديادان كورگەنبىز: شىنىندا دا, قاسيەتتى ورىندارعا 1912 جىلى ۆەرنىي ۋەزىنەن بارعان 51 ادامنىڭ اراسىندا, ۋاقىت وتە كەلە اتاقتى بولعان اسانسوپى يمانقۇلوۆتىڭ, بەكبولات اشەكەەۆتىڭ, تۇركە جالايىروۆتىڭ, بوتپاي بايعابىلوۆتىڭ, ءۇش اعايىندى كوپباي, مانەكە جانە مالىك توپى بالالارىنىڭ قاتارىندا 55 جاستاعى وتەش سۇنتيەۆ پەن 45 جاستاعى وتەمىس قۇنتيەۆ تە بار ەكەن.
اكەم سمايىل قايتقان سوڭ مولدا اتامىز ايىندا ءبىر رەت, ال ورازا, قۇربان ايت كۇندەرى مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ قۇران وقيتىن. داۋىسى اقىرىن شىققانىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتە اراب تىلىنەن ءدارىس العاندىقتان, سول داۋىستى ەسىمە تۇسىرسەم, قۇراندى ساۋاتتى وقىعان ەكەن عوي. كىپ-كىشكەنتاي وسىناۋ قاريانى بۇرىن ەل ارالاپ, توي-دۋمان قۋىپ جۇرەتىن سەرى بولدى دەپ ايتا المايسىڭ. ءوزىمىز بوزبالا جاسقا جەتكەندە اتامىزدى اڭگىمەگە تارتقىمىز كەلىپ, باي بولعان اتا-بابالارىمىز جونىندە سۇرايتىنبىز. «ءاي, ونىڭ سەندەرگە نە كەرەگى بار, بايدىڭ بالاسى, مولدانىڭ بالاسى بولىپ, بىرەۋلەرىڭنىڭ جارتى دوربا بيدايعا بولا سوتتالعاندارىڭ از با؟» دەيتىن.
1953 جىلى كوكتەمدە ستالينمەن ءبىر كۇندە اكەمىز قايتىس بولىپ, جۇدەپ-جاداپ قالعان كەزىمىز بولاتىن. جازدىڭ كۇزگە اۋىسار شاعىندا اپام قۇدايى تاماققا دەپ مولدا اتامنىڭ ۇيىنە ەرتىپ بارعان. ءستاليننىڭ قايتىس بولۋىنا بايلانىستى جاسالعان كەشىرىمگە سايكەس جارتى دوربا بيدايمەن ۇستالىپ, سوت كەزىندە بايدىڭ, مولدانىڭ بالاسى ەكەنى ايقىندالىپ, سوتتالعان شايمەردەن اعا ەرتەرەك بوسانىپ شىققان بەتى بولۋى كەرەك.
سول قۇدايى تاماقتىڭ كەزىندە شايمەردەن اعا مەن ءىشى شەرميىپ قالعانىنا قاراماستان, جۇگىرىپ جۇرگەن نازلي جەڭگەمىزدى العاش رەت كورگەنمىن. بۇل جاعدايعا تاتەمنىڭ ەرەسەك ەكى قاينىسى, كوكەم مەن مولدا اتامنىڭ ەكىنشى ۇلى يمانعالي اعا نازار اۋدارىپ, قالجىڭمەن مازاسىن الاتىن. «ۇلكەن ۇل قۇرمانالى تۇسىنىكتى, ونى باۋىرىمىز سوتتالماي تۇرىپ تۋدىڭىز, ال مىنا ەكىنشىسىن اعامىز تۇرمەدە جۇرگەندە قايدان كوتەرىپ ۇلگەرگەنسىز؟». تاتەمىز العاش قىزاراقتاپ, ۇندەمەي قالاتىن. كەلە-كەلە سويلەيتىن بولعان: «مىنا تەتەجان مەن مىرزاجىگىت قىزىق وزدەرى, اعالارىڭ تۇرمەگە كەتەر الدىندا ول جاقتا الاڭسىز جۇرەيىن دەدى ەمەس پە, سودان ...وسىلاي بولدى», دەيتىن. ەكى قاينىسى دا قويمايتىن. جەڭەشەم ەكىنشى ۇلى قۇرمانبايدان كەيىن قىزى ساعيراش پەن كەنجەلەرى راحىمبايدى دۇنيەگە اكەلگەن. قاينىلارى اياعى اۋىر ءار كەزىندە «جەڭگەمىز وسىلاي بوپ قاپتى», دەپ ك ۇلىسەتىن.
جەڭەشەم قاينىلارىنا عانا ەمەس, ۇلكەندەرگە دە جاققان. شايمەردەن اعا كولحوزعا سوعىس جىلدارى جەر اۋدارىلىپ كەلگەن تۇرىكتەردىڭ 18-گە تولماعان قىزىن اكەلىپ, قۇدالارىنىڭ الدىنان وتۋگە بارعان مولدا اتامىز باستاعان بەس-التى كىسىنى ءۇش اعايىندى ەمەنوۆتەردىڭ ايەلدەرى قارعاپ-سىلەپ, ەركەكتەرى بالتا-پىشاقتارىن الا جۇگىرىپ, اۋىلداعى قازاقتار مەن تۇرىكتەر ۇلتارالىق جانجالدىڭ از-اق الدىندا قالعان. ءوز اكە-شەشەسىنىڭ مىنەزىن بىلەتىن جەڭەشەمىز شايمەردەن اعا ارقىلى «ءبىز بەس-التى اي كورشى اۋىلدا جۇمىس ىستەي تۇرايىق, وعان دەيىن دادامداردىڭ اشۋى باسىلار», دەپ پىكىر ءبىلدىرىپتى. كورشى ىلە ستانساسىندا تۇرىپ, قىستا وزەن بويىنان قامىس ورىپ, جازدا ودان ءۇي سالۋعا كاركاس توقىپتى. اپتاسىنا ءبىر رەت تۇندەلەتىپ كەلىپ, ۇلكەندەردىڭ كيىمدەرىن جۋىپ, ۇيلەرىن تازالاپ كەتەدى ەكەن. اتام كەلىنىنە رازى بولىپ, ءوزى نەكەلەرىن قيىپ, باتاسىن بەرگەن عوي. بىردە ۇيلەرىنە ماردان قۇداسى كەلىپ: «اي, مولدەكە, ەكەۋىمىزدى بالالار قوسىپ, قۇدا بولدىق. مەن كەشتىم, بالاڭ مەن كەلىنىڭە ايت اۋىلعا قايتسىن», دەپتى. وسىلايشا, باسى قاتتى باستالعان ءىستىڭ اياعى ءتاتتى بولىپ بىتكەن. ءسويتىپ, نازلي جەڭەشەم قازاق-تۇرىك دوستىعىنىڭ ءبىر دانەكەرىنە اينالعان. 1958 جىلى تۇرىكتەر ازىربايجانعا كوشەمىز دەپ كوتەرىلگەندە, ءۇش اعايىندى ەمەنوۆتەر وسى قىزدارى ءۇشىن اۋىلدا قالا بەرگەن.
شايمەردەن اعامىز كورىكتى كىسى ەدى. بالا كەزىنەن ەڭبەككە ارالاسىپ وسكەندىكتەن دە قولىنان كەلمەيتىن ءىس جوق بولاتىن. سۋ سۋعارعانداعى كەتپەن شابىسىنا ادام سۇيسىنەتىن. ءشوپ شاۋىپ, مايا سالدى, قوس ات جەگىلەتىن ارباعا ءشوپ تيەگەندە ەكى ادام وعان ءشوپ اپەرىپ ۇلگەرمەيدى ەكەن. ارباعا تيەگەن ءشوبى كەيىن شىققان تراكتوردىڭ تىركەمەسىنە تيەيتىن شوپتەن دە كوپ بولاتىن. تاتەم ەكەۋى ون جىلداي قوي باعىپ, وزات شوپان اتانعان. شارۋاشىلىقتاعى قاي جۇمىستا دا الدىڭعى قاتاردا جۇرەتىن. اعامىز قايتىس بولعاندا جەڭەشەم ىلعي: «قۇداي مەنىڭ ماڭدايىما جازعان ارىسىم ەدى, قايتەيىن», دەپ وتىراتىن. كەيدە كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن: «نە اۋىلدا باسقا جىگىتتەر جوق پا ەدى, تۇرىكتەردىڭ دە نەبىر سويلارى بار ەدى عوي», دەيتىنبىز. «قايدان بىلەيىن, ونىڭ بۇرىن ۇيلەنگەنىنە دە, اتا-انامنىڭ قارسى بولارىنا دا قارامادىم. «ارتىمنان ەرەسىڭ بە» دەگەنىنە كونىپ, سول جىلى اعاڭنىڭ ءوزى وسىرگەن جۇگەرىسىنەن اتتى كىسى كورىنبەيتىن, سونىڭ ارا-اراسىمەن كەتە باردىق قوي», دەيتىن.
اپام وسى كەلىنىن ۇناتتى. ونىڭ ءۇيدى ۇستاعانىن, اتا-ەنەسىن قادىرلەپ, كۇتكەنىن, شايمەردەن اعا ەكەۋىنىڭ سىيلاستىعى مەن ءوزارا قۇرمەتىن ۇناتاتىن. مولدا اتامىز دۇنيە سالعان سوڭ ياجان جەڭگەسىنىڭ كوڭىلىن اۋلاۋعا بارعان سايىن مەن دە ەرەتىنمىن. ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىنەن گورى تاتەمنىڭ شاي قامداعانى قىزىقتىراتىن. جەڭەشەم داستارقاندى جايناتىپ جىبەرەتىن. قۇرت-ماي, قاتىق-كىلەگەيمەن بىرگە جۇپ-جۇمساق توقاش كەلەتىن. سونىڭ ءبارىن اپكەسىمەن سويلەسىپ ءجۇرىپ ىستەيدى. اراسىندا وگورودىنان قىزاناق پەن قيار, شالعام مەن كوكپياز اكەلىپ, ولاردى جۋىپ, تۋراپ ۇلگەرەدى. «ءىنىڭىز جاڭادان ءۇزىپ اكەلگەندى ۇناتادى, سوندىقتان ۇيگە جينامايمىن», دەپ قويادى. كۇزگە قاراي باقتارىنان الما مەن ورىك, قۇلپىناي مەن تاڭقۋراي تەرىپ بەرەتىن. بۇرىن ءۇيىنىڭ جانىنداعى جەرگە قارامايتىن ءبىزدىڭ اۋىلعا جەر اۋدارىلعان پولياكتار, تۇرىك پەن كارىستەر وگورود دەگەننىڭ پايدالى ەكەنىن ۇيرەتتى. ال ءبىزدىڭ تۋىستار نازلي جەڭەشەمنەن كوپ ۇيرەندى. تاتەمنىڭ كەيىنگى قىز-كەلىندەرىنە كورسەتكەن ۇلگى-ونەگەسى جەتىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى دەرلىك توقىما توقۋدىڭ نەبىر ادىستەرىن, بەينە سۋرەت سەكىلدى بولىپ تۇسەتىن قۇراق-ورنەكتەرىن قۇراۋىن ۇيرەنە الدى. ۇلكەنگە دەگەن قۇرمەتىن, كىشىگە دەگەن ءىلتيپاتىن كورىپ, ۇلگى تۇتتى.
ۇلكەندەرى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ اۋلەتىنىڭ, ءبىزدىڭ انامىز و دۇنيەلىك بولعاننان كەيىن اتالاس ەكى اۋلەتتىڭ اقىلشى ۇلكەنىنە اينالدى. كوپ ماسەلەدە جەڭەشەمە جۇگىنەتىنبىز, ءتىپتى بولماعاندا ول كىسىنى حاباردار ەتۋ قالىپتى ادەتىمىز بولاتىن. جەڭەشەمنىڭ «قىزىڭ مونشاقتى, ۇلىڭ ونشاقتى بولسىن!» دەپ كەلەتىن باتاسىن تۇرمىس قۇرعان جاستارىمىزدىڭ ءبارى دە ەستىگەن. تاتەمىز ءجۇرىپ-تۇرۋدان قالعانىمەن, ومىردەن قالعان جوق. قىزى قايتقانعا دەيىن ءسوزى شيراق, كوڭىلدى بولاتىن. قازىر دە جارىقتىق جەڭەشەم:
«كىشكەنەم-اۋ, سەنىڭ داۋسىڭدى ەستىمەگەلى قاشان!» دەپ تۇرعانداي.
ەرجۇمان سمايىل
استانا
