ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, XX عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسىرەتكە تولى ءداۋىر بولدى. بۇل اقيقات. مىسالى, اشارشىلىق كەزەڭىندە قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن جوعالتىپ الدىق. بۇل, بۇكىل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋقىمدى قاسىرەتتىڭ ءبىرى جانە سول كەزدەگى بيلىكتىڭ بۇكىل ادامزاتقا قارسى جانتۇرشىگەرلىك قىلمىسى.
دەگەنمەن, پرەزيدەنت ايتقانداي, تاريح تەك اقتاڭداقتاردان تۇرمايدى. XX عاسىردا قازاقستان بىرقاتار جەتىستىكتەرگە دە قول جەتكىزدى, ولاردىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگىزى قالىپتاستى. الايدا, وسى جەردە ءبىز ءبارىمىز, سول كەزەڭدەگى جاڭعىرۋدىڭ قازاق ۇلتىنىڭ جاڭعىرۋى بولماعانىن ايقىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
ناعىز ۇلتتىق جاڭعىرۋ تەك قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەندە عانا, ەلباسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسىنىڭ نەگىزىندە باستالدى دەپ ءدۇدامالسىز ايتۋعا بولادى.
الەمدەگى ءاربىر ۇلتتىڭ الەۋەتى – بۇل تاريحتىڭ ساباقتارىنان ۇلگى الۋى مەن تاجىريبە جيناقتاۋداعى قابىلەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. مىسالى, قىتاي XV عاسىردا بۇكىل الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جارتىسىنا يە بولدى. بىراق, باسقا الەمنەن وقشاۋلانىپ, «كۇن استىنداعى» يمپەريامىز دەپ توقمەيىلسىگەن قىتايلار يندۋستريالىق جاعىنان الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردەن كەنجە قالىپ, باتىس ەلدەرى تاراپىنان باسقىنشىلىققا ۇشىرادى. ال XIX-XX عاسىرلاردا ازامات سوعىسىنىڭ تاۋقىمەتىن باستان كەشىردى. تاريحتىڭ ساباقتارىن ەسكەرگەن قىتاي قازىر ەكونوميكادا, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ پايدالانۋدا ەداۋىر ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزدى.
سوندىقتان, ەلباسى حالقىمىزعا ءوز دۇنيەتانىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ جونىندە ناقتى كەڭەس بەرىپ وتىر. «ءوزىمدىكى تاڭسىق, وزگەنىكى قاڭسىق» دەگەن پايىم قازىرگى ۇعىمعا مۇلدەم ساي كەلمەيدى. بۇل رەتتە, ەلىمىزدىڭ ءبۇكىل دۇنيە جۇزىندەگى جاعىمدى ۇدەرىستەرگە سايكەس كەلۋى اسا ماڭىزدى.
قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالىپ وتىرعان بۇل يدەيانىڭ ۇسىنىلۋى ۋاقىت تالابى مەن ەل دامۋىنىڭ تاريحي كەزەڭىنە ساي, ماڭىزى زور شەشىم بولىپ وتىر. بۇل يدەيانىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ وزەگىنە اينالۋى, ەلىمىزگە مۇلدەم جاڭاشا سيپات, تىڭ سەرپىن اكەلەرى انىق.
ءبىز ساياسي جاڭعىرۋ مەن ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الىپ, بۇگىنگى كۇنگە ناقتى ناتيجەلەرمەن جەتىپ وتىرمىز. پرەزيدەنت بۇل ماقساتتى تولىق ورىنداۋ ءۇشىن «سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس», – دەپ ناقتى مىندەت قويدى.
ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋداعى ۇلتتىق سانانىڭ رولىنە باسا نازار اۋدارىپ, بىرنەشە ءمىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. ونىڭ ەڭ نەگىزگىسى ۇلتتىڭ تەرەڭ تاريحىنان باستاۋ الاتىن رۋحاني ۇستىندى ساقتاپ قالۋ. تاريحتىڭ بەلەستەرىنەن سۇرىنبەي وتكەن قۇندىلىقتارىمىز بەن وزىق ءداستۇرىمىزدى تابىستى جاڭعىرۋدىڭ العىشارتىنا اينالدىرا ءبىلۋ. بۇل رەتتە, ەلباسى «جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ, قانىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە تامىرىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەرىمىزدى قايتا تۇلەتۋىمىز كەرەك», − ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
پرەزيدەنت رۋحاني جاڭعىرۋداعى ۇلتتىق سانا-سەزىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋدە ەكى نارسەنىڭ باسىن ناقتى اشىپ بەرىپ وتىر. ونىڭ ءبىرى – ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋدىڭ بولمايتىندىعى. ەكىنشىسى – العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ. مۇنداعى باستى يدەيا – بولاشاق پەن وتكەندى ۇيلەسىمدى ساباقتاستىرا ءبىلۋ. وزىعىن الىپ, توزىعىن تاستاۋ.
ەلباسىنىڭ يدەياسى تاريحقا دەگەن كوزقاراستى تۇزەتۋ مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاپ, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ جايلى بولىپ وتىر. ەلباسىنىڭ «بىزگە تاريح تۋرالى ءوزدەرىنىڭ سۋبەكتيۆتى پايىمدارىن تىقپالاۋعا ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق», − دەۋى شەشىمدى پىكىر.
ادامزات تاريحىنا ۇڭىلسەك, الەمدەگى وزىق وركەنيەتتەر ۇلتتىق سيپاتتان باستاۋ العاندىعىن بىلەمىز. ءۇشىنشى جاڭعىرۋدا ءبىز الەمگە ەلىمىزدىڭ جاڭاشا بەت-بەينەسىن تانىتۋىمىز قاجەت. مۇندا ەڭ الدىمەن ساپا كەرەك. ءبىز وتكەن داۋىردەن قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردى وزگەرتىپ, ورىندالمايتىن «ەلەس يدەولوگيالاردان» بويدى اۋلاق ۇستاپ, جاڭا پراگماتيكالىق سيپاتتاعى دەڭگەيگە قول جەتكىزۋىمىز قاجەت.
الەمدەگى ءتۇرلى رەۆوليۋتسيالار ەشقاشان وڭتايلى ناتيجەگە اكەلگەن ەمەس. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى جاڭعىرۋى بايىپتى قالىپتا, ۋاقىت تالابىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسۋدا. ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جاڭعىرۋ قازاقستاندىق دامۋ جولىنىڭ نەگىزگى كىلتى ەكەندىگىن ۇعىنىپ, ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ باستى باعدارىنا اينالۋى ءتيىس.
رۋحاني جاڭعىرۋدا قويىلىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى − «سانانىڭ اشىقتىعى». جاھاندانۋ ءۇردىسىندەگى باستى تالاپ − الەمدىك ءتىلدەردى مەڭگەرۋگە ۇمتىلۋ. بۇل ءبىزدىڭ عالامدىق ۇردىسكە تولىققاندى ارالاسۋىمىزعا جول اشادى. الەمدىك وزىق ءتاجىريبە مەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىنى انىق.
ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋ جولىندا تاياۋ جىلدارى اتقارىلۋى ءتيىس نەگىزگى مىندەتتەردى دە ناقتى انىقتاپ بەرىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ. بۇل ورايدا, قازاق ءالىپبيىنىڭ جاڭا گرافيكاداعى بىرىڭعاي ستاندارتتى نۇسقاسىن قابىلدايتىن بولامىز.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە دۇنيە جۇزىندە بالاماسى جوق باعدارلاما ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. الەمدەگى ەڭ جاقسى ءار ءتۇرلى ءتىلدەردەگى 100 وقۋلىق قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. بۇل حالقىمىزدىڭ ءبىلىمىن الەمدىك كەڭىستىككە, عالامدىق دەڭگەيگە الىپ شىعۋعا تىڭ سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز.
پرەزيدەنت رۋحاني جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدا, الەمدە ەشكىمگە ۇقسامايتىن دەربەس ۇلت بولۋىمىز ءۇشىن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءمىندەتىن قويىپ وتىر. مادەنيەتىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرى الەمدىك دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلىپ, دۇنيە ءجۇزىندەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى حالىقارالىق دەڭگەيگە ساي بولۋى قاجەت. ءمادەنيەتتى جاسايتىن حالىق بولعاندىقتان, وسى يدەيانىڭ اياسىندا زامانداستارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتۋگە باعىتتالعان «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى قولعا الىناتىن بولادى. بۇل تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋگە مول ۇلەس قوسقان تۇلعالارىمىزدى ەلگە تانىتۋدى كوزدەيتىن جوبا بولماق.
ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى سيپاتى وتكەن مەن بولاشاقتى ۇيلەستىرە جۇزەگە اسىرۋ بولعاندىقتان, ءبىز مۇنى ەكى ارنادا ىسكە اسىرۋىمىز قاجەت. ونىڭ ءبىرى − عالامدىق جەتىستىكتەردى وزىمىزگە اكەلۋ ارقىلى جاھاندىق دامۋدا ءوز ۇلەسىمىزدى الۋ. ەكىنشىسى – وتكەن تاريحىمىز بەن داستۇرلەرىمىزدەن اسىل قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ. وسى ورايدا, ەلباسى اۋقىمى كەڭەيىپ, «تۋعان ەلگە» ۇلاساتىن «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنىپ وتىر.
ەلباسى ۇسىنعان رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسى ونى دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ تۇرعىسىنان جان-جاقتى تالقىلاۋ مەن زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىن ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى. بۇل جەردە, نەمقۇرايلىلىق پەن دۇمبىلەزدىك ورىن الماۋى ءتيىس. ويتكەنى, بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى مەن رۋحاني الەۋەتىنە تىكەلەي قاتىستى. تۇپتەپ كەلگەندە − بۇل كۇيزەلىس پەن دۇربەلەڭنىڭ, سونىمەن قاتار, پروگرەسس پەن دامۋدىڭ الماعايىپ كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋىنىڭ يدەولوگيالىق نەگىزى. ءبىز, قازاق ۇلتى رۋحاني جاڭعىرۋ ارقىلى وركەنيەتتى الەمنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالامىز. بۇل – ءبىزدىڭ تاريحي تاڭداۋىمىز.
قاسىم-جومارت توقاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى.
