عاسىر باسىنا قاراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 22 پايىز حالىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتتى. سول كەزدە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى 50 پايىز ءوستى, ونىڭ 9 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى بولدى.
ول كورسەتكىشتەر بۇگىنگە دەيىن سول دەڭگەيدەن استىق وندىرىسىنە قاتىستى عانا ازداپ ءوستى, باسقالارى سول دەڭگەيدە قالىپ تۇر. اۋىلداعى شارۋانىڭ تابىسى قالا تۇرعىندارىنىڭ تابىسىنان ەكى ەسەگە جۋىق از. وسى مالىمەتتە بارلىق جۇمىسسىزداردىڭ 23 پايىزى اۋىل ۇلەسىندە ەكەنى دە كورسەتىلگەن.
وسى ماسەلەنى جەكەلگەن ايماقتىڭ مىسالىندا ايتىپ كورسەك. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىر شۇرايلى ولكەسى سانالاتىن وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تابيعي جانە ادام فاكتورىنا قاتىستى ەرەكشەلىكتەرى سوزىمىزگە دالەل بولا الادى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 3 ميلليون تۇرعىن بار, وڭىردە سۋارمالى جەر كولەمى 516 مىڭ گەكتار. حالىق كوپ جەردە پروبلەما دا جەتىپ-ارتىلادى. الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىنا قارجى جەتكىزۋ كوپ كۇشتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا, جاڭا تەحنولوگيا ەنگىزۋگە تىرىسۋىمىز قاجەت دەسەك, بىزدە الداعى ۋاقىتتا سۋارمالى جەر كولەمىن 3 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بار. ول ءۇشىن ىستەن شىعىپ جارامسىزدانىپ, سورلانىپ, باتپاقتانىپ, سۋ تاپشىلىعىن كورىپ پايدالانۋدان تىس قالعان 1 ميلليون گەكتاردى قالپىنا كەلتىرۋمەن بىرگە, جاڭا سۋارمالى القاپتار اشۋىمىز قاجەت. وسىنى جۇزەگە اسىرا الساق, ۇلكەن جەتىستىك وسىندا. اتقارىلىپ جاتقان ىستەر بارشىلىق: تامشىلاتىپ سۋارۋ, جىلىجايلار ارقىلى ءونىمدى تۇراقتى تۇردە ارتتىرۋ جاقسى جۇرۋدە.
كەيبىر سۋارمالى جەرلەردە قولدان جاسالعان كەمشىلىك ورىن العان, بازبىرەۋلەر ءىرى كولەمدە جەر الىپ, يگەرمەي, جىڭعىل باسىپ جاتىر. مۇنى كورگەندە جۇرەگىمىز اۋىرادى. وسىنى رەتكە كەلتىرۋ شارالارىن تەز ارادا قاراپ, قالپىنا كەلتىرۋدى قاتاڭ تۇردە تالاپ ەتۋىمىز كەرەك.
سىرداريا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىن بويلاپ, 70-80 مىڭ گەكتار جاڭا سۋارمالى جەر اشۋ ماسەلەسى ءار كەزدە ايتىلىپ قالىپ جۇرگەن. سونى جۇزەگە اسىرساق, 200 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلادى, ءار گەكتار ورتا ەسەپپەن 1,5-2 مىڭ دوللاردان تابىس اكەلسە, وبلىس بيۋدجەتىنىڭ ءبۇيىرى شىعادى. جالپى, وبلىستاعى سۋارمالى جەردى 1 ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. بۇل جوسپارىمىزدى «2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اوك-ءتى دامىتۋ باعدارلاماسىنا» ەنگىزىپ, باستاپ جىبەرۋگە جابىلا كۇش سالۋىمىز كەرەك. تۇرعىندارى مول, قازاعى كوپ وڭتۇستىكتىڭ باقىتى مەن باعى وسىندا.
وسى ورايدا تاعى ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتەلىك. اۋىلدا بۇرىنعىداي ەڭبەك ەتە بەرۋگە بەيىم جۇمىسشىلار, مالشىلار, قويشىلار, تراكتورشىلار, ت.س.س اۋىل ەڭبەككەرلەرى وتە ازايىپ كەتتى. بۇرىننان جالدامالى ادامداردى جۇمساۋعا بەيىم قازاعىمىز ءالى دە سولاي, اسىرماسا ازايتقان جوق. الماتىدا, استانادا, وبلىس ورتالىقتارىندا تۇرىپ ءىرى جەرلەردى يەلەنىپ وتىرعاندار بار. ونى قىزعانۋعا بولمايدى, ەگەر جەردى ازعىنداتپاي, وڭدى ەڭبەك ەتىپ جاتقانداردىڭ اقىسىن جەمەي, كاسىپكەرلىكتى ادال ۇيىمداستىرسا. قورعانسىزدىعىن پايدالانىپ, اقىسىن بەرمەي, زار ەڭىرەتىپ كەتەتىندەر بار.
وڭتۇستىك وڭىردە مەملەكەتتەن ۇلەس رەتىندە العان نەمەسە ۇزاق مەرزىمگە جالعا العان جەرىندەگى جۇمىستاردى وزدەرى اتقارماي, كورشى ەلدەردەن كەلگەندەردى اۋىزشا كەلىسىممەن پايدالانۋ ارەكەتتەرى بار. ماقتالى وڭىرلەردە كۇنى كەشەگە دەيىن ماقتا تەرىمى كەزىندە ۇيلەرىندە قول كۇشى بار ادامداردىڭ ءوزى تۋىسقان وزبەك ەلىنىڭ ازاماتتارىن جاسىرىن تۇردە پايدالانىپ كەلدى. تەرىمشىلەردى شەكارادان وتكىزۋ قيىنداعان سوڭعى جىلى عانا تەرىم تەحنيكاسىن پايدالانۋ جولعا قويىلا باستادى.
ستاتيستيكا ماسەلەسىندە دە اباي بولۋعا ءتيىسپىز. قۇجاتتا بار, ومىردە جوق ءونىم مەن مال سالانى باعدارلاۋعا, بولجاۋعا زالالىن تيگىزەدى. وسىنداي جاعدايدى قولىمىزبەن ۇستاپ الماعانىمىزبەن, بار ەكەنىن ءىشىمىز سەزىپ سىپايىلاپ وتىرمىز.
ەلباسى ءوزىنىڭ 1997 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ادامداردىڭ ومىرىندە شارىقتاۋ ءساتى بار, ول, ەگەر دۇرىس پايدالانا بىلسە, تابىسقا جەتكىزەدى. ەگەر ونى قولدان شىعارىپ السا, وندا ودان كەيىنگى جول قايراڭعا مالتىعىپ, تايعاق كەشۋمەن ۇلاسادى» دەگەن شەكسپيردىڭ سوزدەرىن مىسالعا كەلتىرگەن ەدى. بۇگىنگى داعدارىس كەزىندە بۇل سوزدەر ەسىمىزگە قايتا-قايتا تۇسە بەرەدى...
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
