اقباۋىر ۇڭگىرىنىڭ تاعى ءبىر كەرەمەتى بار. ول ونىڭ قابىرعالارىنداعى ەستە جوق, ەسكى زامانداردا سالىنعان ۇساق-ۇساق پيكتوگرامما سۋرەتتەر. ادامدار مەن تاۋتەكەلەردىڭ, اربالار مەن ءتۇرلى شەڭبەرلەردىڭ جانە نۇكتەلەردىڭ سۇلبالارى بەينەلەنگەن ولاردىڭ سانى 80-گە جەتىپ جىعىلادى. كومپوزيتسياسى وتە كۇردەلى بۇل تاڭبالاردىڭ اينالاسىن يرەك سىزىقتار مەن ايشىق, تراپەتسيا, ءۇشبۇرىشتار مەن ءتورتبۇرىشتار ورنەكتەپ تۇر. اۋەسقويلار وسىلاردىڭ ىشىنەن كەز-كەلگەن بەلگىنى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ قۇراسا, ولاردان تەرىس توڭكەرىلگەن الدەبىر تىرشىلىك يەلەرى مەن جان-جانۋارلاردىڭ كەسكىنى شىعاتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون. مۇنىڭ قۇپياسىن پەتروگليف پەن پيكتوگراممانىڭ ىزىنە تۇسكەن ارنايى ماماندار بولماسا, بىلايعى بەيساۋات جانداردىڭ ءتۇيسىنىپ, ءتۇسىنۋى وتە قيىن.
ارنايى ماماندار دەمەكشى, ۇڭگىردى كورگەننەن كەيىن وسى تابيعات قۇپياسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن عالىمدار بار ما ەكەن دەپ ءبىراز ىزدەنىس جۇمىستارىن ءجۇرگىزگەن بولاتىنبىز. سوندا وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بىزگە ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ پەن اقباۋىر كەشەنىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گالينا پەتەنوۆانى اتادى. زەينوللا ساماشەۆ ءوز سوزىندە: «بۇل تابيعات سىيى – ەنەوليت – قولا ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى. ونداعى پيكتوگراممالار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 4-3 مىڭجىلدىقتاعى ءتىرشىلىكتەن حابار بەرەدى», − دەگەن تۇجىرىم ايتسا, گالينا پەتەنوۆا اڭگىمەنى ءارىدەن باستاۋعا نيەتتى ەكەنىن ءبىلدىردى.
− اتاقتى ساياحاتشى نيكولاي رەريحتى كىم بىلمەيدى دەيسىز, − دەپ باستادى ءسوزىن ولكەتانۋشى. − مىنە, سول كىسى 1929 جىلى موڭعوليا مەن تيبەتكە بارا جاتقان ساپارىندا التايعا سوعىپ, مۇزتاۋ مەن اقباۋىردى كورگەن. سوڭعىسىن, ياعني ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان جەردى اشىقاسپان استىنداعى عيباداتحانا دەپ اتاعان. ساياحاتشىنىڭ پايىمداۋىنشا مۇندا مىڭداعان جىلدار بۇرىن اقىلگوي ابىزدار ءومىر سۇرگەن. ولار سول زامانداعى حالىقتاردىڭ تىرشىلىگىمەن ءومىر ءسۇرىپ, قونىستانۋىنا باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان. وسىنداي پايىمداۋلارىن ايتا كەلىپ نيكولاي رەريح: «اقباۋىر ءتوڭىرەگىندە تاسقا قاشالعان جازۋلار, جەرلەۋ ءراسىمى سالىنعان سۋرەتتەر بار, – دەيدى. – سولارعا قاراپ ويلانعاندا مۇنداعى وتە ەرتەدە ءومىر سۇرگەن ادامدار كوز الدىڭا ەلەستەيدى. جالپى, التاي ءوڭىرى تاريحتا ءالى تەرەڭ زەرتتەلمەگەن, كوپ ىزدەنۋدى قاجەت ەتەتىن ايماق. ول – جەر ءجۇزىنىڭ جاۋھارى. مۇنداعى اسىل قازىنانى باعالاپ, ونىڭ قادىر-قاسيەتىنە جەتە الساق, سونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ادامزات وركەنيەتىنىڭ اشىلماعان ارالدارىن زەرتتەۋگە از دا بولسا ۇلەس قوسا العانىمىز».
شىنىندا دا, اقباۋىر ۇڭگىرى مەن ونىڭ ەتەگىندەگى ءار تاستان وتە قىزىقتى, ادامدى ءبىر كورگەندە-اق تاڭ-تاماشا قالدىراتىن بەينەلەر مەن ءتۇرلى سۋرەت, تاڭبالاردى كورۋگە بولادى. بۇلار جونىندە مۇندا كوپتەگەن جورامال اڭگىمەلەر دە بار. «ماسەلەن, ءسوز ەتىپ وتىرعان جايت تۋرالى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاج قىزمەتكەرى, مادەنيەتتانۋشى-عالىم لەونيد مارسادولوۆ اقباۋىر ورنالاسقان پيراميدا ءتارىزدى توبەنىڭ پوشىمى اسپان كەڭىستىگى تىلسىمىنا قاراي ءۇنسىز جەتەلەيتىن سيمۆولدىق باعدار بولۋى مۇمكىن دەسە, – دەيدى كەشەن مەڭگەرۋشىسى گالينا گەننادەۆنا, − ال ەكىنشى ءبىر عىلىم وكىلى ۆلاديمير يكوننيكوۆ بۇل عاجاپ مەكەندەگى جۇمباق بەلگىلەردى كوك جۇزىندەگى جۇلدىزداردىڭ سول ەنەوليت زامانىنداعى كارتاسى ەمەس پە ەكەن دەگەن وي ايتادى. ءۇشىنشى زەرتتەۋشى اندرەي يۋرچەنكوۆ توبەسى ويىق, قابىرعالارى ءتۇرلى تاڭبالارعا تولى اقباۋىردى بۇل وتە ەرتە زامانداعى اسپان الەمىن زەرتتەۋگە ارنالعان وبسەرۆاتوريانىڭ العاشقى نۇسقالارىنىڭ ءبىرى دەيدى».
ەندى ءسوز ەتىپ وتىرعان ۇڭگىرتاستىڭ توڭىرەگىندەگى جادىگەرلەرگە كەلەيىك. اقباۋىردىڭ وزىنەن ءسال تومەنىرەكتە امفيتەاتر ءتارىزدى شاعىن الاڭ كوزگە شالىنادى. مۇنداعى ەرتە زامان ادامدارىنىڭ وسىندا وتىرىپ, تىزە بۇگەتىن جانە ابىزداردىڭ ءتۇرلى ءداستۇر-سالتقا ارنالعان تاق, باسپالداق, وشاقتارىنىڭ ءبارى ۇلكەندى-كىشىلى قالاقتاستاردان قۇرالىپ, جاسالعان. جولباسشىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ارادا ءتۇرلى ءدىني راسىمدەر وتكىزىلەتىن بولعان. ال ساي تابانىنا جاقىنداۋ تۇستاعى شومبالتاستا سولتۇستىكتى بەتكە العان بۇعىلار توبى بەدەرلەنگەن. گالينا گەننادەۆنا مۇنى بىزگە: «بۇعى مەن 12 ايدى بىلدىرەتىن 12 مارالدىڭ باتىستى بەتكە الۋىنان اتقان تاڭنىڭ باتاتىن دا ءساتى بار ەكەنىن, تۋعاننىڭ ولمەگى دە بولاتىنىن بەينەلەگەن بابالار فيلوسوفياسىن اڭعارىپ, تانيمىز», – دەپ ءتۇسىندىردى.
وسىدان كەيىن اڭعارداعى كولەمى مالشىلاردىڭ كىشىگىرىم جاپپا نەمەسە كۇركەسى سەكىلدى اقتاسقا كەلدىك. ونى ەرەكشەلەپ تۇرعان مىناداي نارسەلەر دەر ەدىك. بىرىنشىدەن, ول الىپ تاقتاتاستىڭ ۇستىندە تۇر. سالماعى الدەنەشە تونناعا جەتەتىن بۇل گرانيتتى مۇندا كىم, قالاي قويدى, تۇسىنىكسىز. ەكىنشىدەن, ونىڭ استىندا ولاردى بىرەۋ ادەيى قاشاپ نەمەسە كەرتىپ تۇرىپ جاساعانداي اسەر قالدىراتىن ءۇش ويىق كوزگە شالىنادى. مۇنى قۇددى ۇلكەن وشاقتىڭ ءۇش بۇتى دەرسىز. ۇشتاعان پوشىمىنداعى وسى تەسىكتەردەن بوراندى كۇندەرى ىزىڭداعان ءۇن شىعادى ەكەن. قازىرگى زامان تىلىمەن ايتقاندا, رەزوناتور دەپ اتالاتىن ول ەستە جوق ەسكى داۋىردە قالاي جاسالعان جانە سول قادىم عاسىرداعى ادامدارعا نە ءۇشىن كەرەك بولعان, بۇل ەندى ءبىز ءۇشىن مۇلدە تۇسىنبەيتىن, ءبىلىپ بولمايتىن جۇمباق, قۇپيا سىر.
– وزدەرىڭىز كورىپ, تانىسقان جەردىڭ: «تاعى قانداي ەرەكشەلىگى بار؟» – دەگەندە وعان مىنا عاجايىپتاردى ايتۋعا بولادى, – دەدى قايتارىمىزدا جولباسشىمىز. – ونىڭ العاشقىسى اقباۋىر اڭعارىنىڭ عارىشتان كورىنەتىندىگى. سودان سوڭ بۇل سايدا جاعىمدى بيوەنەرگيالىق ءورىستىڭ بار ەكەندىگى. وسى ايتىلعان ەرەكشەلىكتەردىڭ ەكەۋى دە رەسەي عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمى. بۇلاردى ولار كوسموس قۇرالدارى ارقىلى ءبىلىپ, انىقتاعان. ەستە ۇستايتىن تاعى ءبىر جايت, اقباۋىر القابى مەن ونداعى ەجەلگى ەسكەرتكىش ىزدەرى بار اۋماق 63 گەكتار جەردى قامتيدى. سوڭعى ءتورت جىلدان بەرى سونىڭ 18 گەكتارى قورعاۋعا الىنىپ, كەشەن مارتەبەسىن الدى. وندا تۋريستەرگە ارنالعان سوقپاق جول, ۇڭگىرتاس پەن وزگە دە جادىگەرلەر بەلگىلەنگەن كورسەتكىش تاقتا جاسالىنعان. ساياحاتشىلاردىڭ كۇن كوزى مەن جاڭبىردان پانالايتىن اعاش ۇيشىك, ايباندارى دا ۇمىت قالعان جوق. قاجەتتى-اۋ دەگەن ءنارسەلەردىڭ ءبارى بىرتىندەپ جۇزەگە اسۋدا.
وسىلاي دەگەن گالينا گەننادەۆنا اتالمىش تاقىرىپقا قاتىستى اتتەگەن-ايلاردىڭ دا بار ەكەنىن ايتىپ قالدى. ول ءبىزدىڭ قوعامداعى ەكولوگيالىق تۇسىنىك زەردەنىڭ ءالى دە ءجوندى قالىپتاسپاعاندىعى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى, تاريحي جانە مادەني قۇندىلىقتاردىڭ بىزگە عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاققا دا تيەسىلى ەكەندىگىن ەستەن شىعارىپ الۋ. سوندىقتان, ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر بار جەردى تاپساق بولدى, سول ساتتەن باستاپ ولاردى جابايىلىقپەن پايدالانۋدىڭ باستالىپ كەتەتىندىگى. وعان ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وسى اقباۋىردان ونشا الىس ەمەس جەردە ابىلايكەت اتتى قورعان بار ەكەن. ول ءحVىى- ءحVىىى عاسىرلارداعى جوڭعار نوياندارى تۇرعان قامال دەسە-ءدى بىلەتىندەر. مىنە, بەيساۋات ادامدار سونداعى عيباداتحانانى عانا ەمەس, ونىڭ بەلگى, تاڭبالارىن دا اياماعان. الدىمەن ولار بۇل ەجەلگى ەسكەرتكىشتىڭ مەملەكەت تاراپىنان قورعالاتىندىعى تۋرالى جازعان مەتالل تاقتاسىن ۇرلاپ اكەتىپتى. ودان كەيىن سول تاقتا بەكىتىلگەن تەمىر باعاننىڭ دا كوزىن قۇرتقان. قورعاندى قيراتىپ, تاستارىن مال قورا سالۋعا تاسىپ اكەتكەن. ال ەندى مىنا اقباۋىردى سوڭعى جىلدارى ەلدىڭ جاپپاي كورىپ تاماشالاۋى, تۋريستەر لەگىنىڭ كوبەيۋى قازىر نەگە الىپ كەلە جاتىر دەيسىزدەر عوي. تاستاعى تاڭبالاردى قولمەن سيپاپ, وعان ءتاۋ ەتۋ, ورىندى-ورىنسىز ۇستاي بەرۋدەن كوپ بەلگىلەر ءوشىپ, جوق بولۋدا. جارتاستارداعى وسىدان بەس-التى جىل بۇرىنعى بار سۋرەتتەردى قازىر ىزدەسەڭىز دە تاپپايسىز. تاڭبالار تەك اقباۋىر ۇڭگىرتاسىنىڭ ىشىندە عانا ساقتالىپ قالعان.
وسىنى ەستىگەندە ءبىزدىڭ ويىمىزعا مىنا ءبىر جايت ورالدى. باتىس ەۋروپادا فون دە گوم, مونتەسپام, التاميرا سەكىلدى ايگىلى ۇڭگىرلەردى ونداعى كەشەن قىزمەتكەرلەرى مەتالل تورمەن جاۋىپ قويادى ەكەن. اقباۋىردى دا ءدال وسىنداي ەتىپ جاساۋ كەرەك سياقتى. ول ءۇشىن توردى قورعاۋعا الىنعان جەر اۋماعىن قورشاۋمەن شەكتەلمەي, ۇڭگىرگە كىرەر تۇسقا دا قويۋ قاجەت. ەجەلگى ەسكەرتكىشتى قورعاۋدىڭ بۇدان باسقا جولى جوق. سول كەزدە تۋريستەر اقباۋىردىڭ قابىرعاسىنداعى تاڭبالارعا تيىسپەيتىن بولادى. ەۋروپاداعى سەكىلدى جازۋدى توردىڭ جانىنا كەلىپ, سىرتتان ىشكە ءۇڭىلىپ قانا كورە الادى.
جانبولات اۋپباەۆ
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ۇلان اۋدانى,
بەستەرەك اۋىلى
