وسى تاقىرىپ بويىنشا حالىقتان كوپتەگەن ءوتىنىشتىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى قر ۇلتتىق بانكىنىڭ ەڭ ءجيى قويىلاتىن سۇراقتارعا جاۋاپتارىن كەلتىرەمىز.
– بازالىق مولشەرلەمە مەن قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسى اراسىنداعى ايىرماشىلىق قانداي؟
– 2015 جىلى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋگە كوشۋ ۇلتتىق بانك قۇرالدارىنىڭ جانە اسىرەسە, رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ ءرولى مەن ورنىن ەداۋىر وزگەرتتى. اقشا-كرەديت ساياساتىن جۇرگىزۋ كەزىندە اقشا قۇنىن رەتتەۋ بويىنشا وپەراتسيالار جانە تيىسىنشە بازالىق مولشەرلەمە الدىڭعى ورىنعا شىعادى, ال بۇرىن وتىمدىلىك دەڭگەيىن رەتتەۋ ءۇشىن پايدالانىلعان رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ ءرولى فيسكالدىق فۋنكتسيالار جاعىنا قاراي ورىن اۋىستىردى. ماسەلەن, بازالىق مولشەرلەمە 2015 جىلعى قىركۇيەكتە ەنگىزىلدى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا نارىعىنداعى ءبىر كۇندىك وپەراتسيالار بويىنشا نىسانالى مولشەرلەمەسى نەمەسە باسقاشا ايتقاندا, نارىقتىق مولشەرلەمەلەر ءۇشىن ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتىنا قول جەتكىزىلەتىن باعدار بولىپ تابىلادى. بازالىق مولشەرلەمەنى وزگەرتۋ ەكونوميكاداعى تەڭگەدەگى قاراجاتتىڭ قۇنىندا جانە ناتيجەسىندە ينفلياتسياعا اسەر ەتەدى. بازالىق مولشەرلەمە بويىنشا شەشىمدەر قابىلداعان كەزدە ينفلياتسيا جانە حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرى بويىنشا ناقتى جانە بولجامدىق كورسەتكىشتەر ەسەپكە الىنادى, سىرتقى جانە ىشكى نارىقتارداعى ينفلياتسيالىق تاۋەكەلدەرگە جانە قارجى جۇيەسى تۇراقتىلىعىنىڭ تاۋەكەلدەرىنە اسەر ەتەتىن ۇردىستەر قارالادى. وسىلايشا, قازىرگى كەزدە بازالىق مولشەرلەمە اقشا نارىعىنداعى اقشانىڭ ناقتى قۇنىن ايقىندايدى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى قۇرالى بولىپ تابىلادى.
قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنە قاتىستى ايتاتىن بولساق, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 29-بابىنا سايكەس ول اقشا-كرەديت ساياساتى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى جانە 1992 جىلدان باستاپ بەلگىلەنەدى. الايدا ول بويىنشا شەشىم سوڭعى رەت 2012 جىلى قابىلداندى. سول ۋاقىتتان بەرى ول وزگەرگەن جوق جانە ونىڭ دەڭگەيى 5,5%-دى قۇرايدى. وسىلايشا, 2012 جىلدان باستاپ رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ ءمولشەرلەمەسىنىڭ دەڭگەيى وسى كەزەڭدە باقىلانىپ وتىرعان ينفلياتسيا دەڭگەيىنە جانە ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرگە, ەلدەگى اقشا جانە ۆاليۋتا نارىقتارىنىڭ جالپى جاي-كۇيىنە قاراماستان, وزگەرىسسىز قالىپ وتىر. ياعني, ءوزىنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلگەن مارتەبەسىنە قاراماستان, قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسى ءىس جۇزىندە ەلدەگى اعىمداعى اقشا-كرەديت جاعدايىن كورسەتپەيدى. بۇگىنگى كۇنى قايتا قارجىلاندىرۋ ءمولشەرلەمەسى كوبىنەسە فيسكالدىق فۋنكتسيانى ورىندايدى, بۇل رەتتە وسى فۋنكتسيا وعان بۇرىن دا ءتان بولدى. ول شىعىندى وتەۋ جانە الىنباي قالعان پايدانى ەسەپتەۋ ءۇشىن ءوسىمپۇل, ايىپپۇل ەسەپتەۋ كەزىندە ازاماتتىق-قۇقىقتىق جانە اكىمشىلىك-قۇقىقتىق قاتىناستاردا پايدالانىلادى, تيىسىنشە ونى قولدانۋ سالىق جانە كەدەن كودەكستەرىندە ازاماتتىق جانە ەڭبەك كودەكستەرىندە جانە ت.س. كوزدەلگەن.
– رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىن بازالىق مولشەرلەمەگە تەڭەستىرۋ نە ءۇشىن قاجەت جانە نەلىكتەن قازىر؟
–بۇل شەشىم ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سەگمەنتىندە اقشانىڭ قۇنىن تەڭەستىرۋگە ارنالعان. قازىر اقشا نارىعىنداعى اقشا قۇنى بازالىق مولشەرلەمەمەن ايقىندالادى, ول جاقىندا 11% دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتىلدى. ال رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسى جوعارىدا اتالىپ وتكەندەي, شىعىندى وتەۋ جانە الىنباي قالعان پايدانى ەسەپتەۋ ءۇشىن ءوسىمپۇل, ايىپپۇل ەسەپتەۋ كەزىندە ازاماتتىق-قۇقىقتىق جانە اكىمشىلىك-قۇقىقتىق قاتىناستاردا پايدالانىلادى. بۇل رەتتە رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ دەڭگەيى بازالىق مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيىنەن ەداۋىر تومەن.
وسىلايشا, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جانە رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ اعىمداعى دەڭگەيىندە ەكونوميكالىق اگەنتتەر ءۇشىن تەڭ ەمەس جاعدايلار قالىپتاسادى. ەكونوميكانىڭ قارجىلىق ەمەس سەكتورىندا الىنباي قالعان پايدانى كرەديتورلار/الۋشىلار اقشانىڭ ناقتى قۇنىن كورسەتپەيتىن بارابار ەمەس مولشەرلەمە بويىنشا ءوندىرىپ الادى.
قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ تۇراقتى شاما بولماعانىنا, ونىڭ ءمانىنىڭ ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيىنە جانە ەكونوميكا مەن قارجى نارىقتارىنداعى احۋالعا قاراي وزگەرگەنىنە نازار اۋدارعان ءجون. 2000 جىلدان باستاپ 2012 جىلعى تامىز ارالىعىنداعى كەزەڭدە قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ ءمانى 6% – 16% ارالىعىندا بولدى, ياعني بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ اعىمداعى دەڭگەيىنەن جوعارى بولدى. 2012 جىلعى 6 تامىزدان باستاپ رەسمي قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ دەڭگەيى وزگەرىسسىز قالدى. قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ وزگەرمەۋى ونىڭ زاڭنامالىق تۇردە اقشا-كرەديت ساياساتى قۇرالدارىنىڭ ءبىر بولىپ تابىلسا دا, ونى جۇرگىزۋ كەزىندە ءىس جۇزىندە ەشقانداي ءرول اتقارماۋشىلىق فاكتىسىن كورسەتەدى.
– ۇلتتىق بانك وسى شەشىمدى قابىلداۋ كەزىندە باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قارادى ما؟
– ءيا, ارينە, ءبىز رەسەيدەگى ءمولشەرلەمەلەر كونۆەرگەنتسياسىنىڭ تەتىگىن ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسىن قارادىق. وسى قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىن رەسەي بانكىنىڭ نەگىزگى مولشەرلەمەسىنە تەڭەستىرۋ جونىندەگى شارا 2016 جىلدىڭ باسىنان, نەگىزى مولشەرلەمە سونداي-اق, قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىنىڭ مانىنەن جوعارى بولعان كەزدە قولدانىلا باستالدى.
– وسى شارا قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىن 2 ەسەگە جۋىق ۇلعايتۋعا الىپ كەلەدى, ىقتيمال سالدارلارى قانداي بولماق؟
– مولشەرلەمەلەر كونۆەرگەنتسياسى بويىنشا شەشىم قابىلداۋ كەزىندە ءبىز كرەديتوردىڭ/الۋشىنىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن جانە سول سياقتى قارىز الۋشىنىڭ/ تولەۋشىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن نەگىزگە الدىق. سوندىقتان ءبىز نارىقتاعى وسى تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن بارىنشا وڭتايلى ءساتتى تاڭدادىق – وسى مولشەرلەمەلەر اراسىنداعى ايىرما بازالىق مولشەرلەمە 17%-عا جەتكەن كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي تومەندەدى.
ۇلتتىق بانك 2016 جىلعى اقپاندا باستالعان دايىندىق جۇمىستارى شەڭبەرىندە ەكى مولشەرلەمە كونۆەرگەنتسياسىنىڭ ىقتيمال سالدارلارىن زەردەلەدى. وسى ماسەلە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن بىرلەسىپ پىسىقتالدى. ءبىز العان جاۋاپتاردىڭ كوپشىلىگىنە سايكەس ەكى مولشەرلەمە كونۆەرگەنتسياسىنىڭ وڭ نەمەسە بەيتاراپ سالدارلارى تەرىس سالدارلارىنان ايتارلىقتاي اسىپ ءتۇستى. وزگەرىس نەگىزىنەن سالىق, ەڭبەك جانە وزگە شارتتىق مىندەتتەمەلەر بويىنشا ءوسىمپۇلدىڭ, ايىپپۇل تولەمدەرىنىڭ ۇلعايۋىنا قاتىستى.
بۇل رەتتە قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسى ءمانىنىڭ ۇلعايۋىن نازارعا الا وتىرىپ, ءبىز ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلداردى ەسەپتەۋ كەزىندە قايتا قارجىلاندىرۋ مولشەرلەمەسىن پايدالانۋدىڭ قولدانىستاعى تەتىگىن قايتا قاراۋعا بولادى دەپ سانايمىز.
