قازاقستان ۇلتتىق بانكىنىڭ زەرتتەۋى 2015 جىلعى تامىزعا دەيىنگى كەزەڭدە تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىن ناقتى بەلگىلەۋ ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋى اياسىندا رف-عا ەكسپورتتىق جەتكىزۋلەردىڭ قۇلدىراۋىنا جانە قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ءۇشىنشى ەلدەرگە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلگەندىگىن كورسەتتى.
«باعام ساياساتىنىڭ قازاقستاننىڭ ەكسپورتىندا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە ىقپالى تسيليندرعا ءتۇرلى نۇكتەلەردەن دەگەن كوزقاراسقا ۇقسايدى: تومەننەن شەڭبەر عانا كورىنەدى, بۇيىردەن تەك تىك ءتورتبۇرىش كورىنەدى. بىرەۋلەر تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى بولۋىنان ەكسپورتتاۋشىلار ءۇشىن وڭ فاكتورلاردى, باسقالارى تەك تەرىس ساتتەردى كورەدى. مۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ ءبىرتەكتى ەمەس قابىلداۋىن قالىپتاستىرادى.», – دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ تولەم بالانسى جانە ۆاليۋتالىق رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باس مامانى – «تەڭگەنىڭ باعامىن تۇزەتۋ تالاپتارىمەن قازاقستان ەكسپورتى» زەرتتەۋىنىڭ اۆتورى قانات قوجامقۇلوۆ.ۇلتتىق بانكتىڭ مامانى ءوزىنىڭ جۇمىسىندا ەنەرگيا رەسۋرستارى باعاسىنىڭ جانە ەكونوميكالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋ جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قورعاۋ ماقساتىندا يمپورت تاراپىنان قىسىمنىڭ قۇلدىراۋى اياسىندا 2015 جىلعى 20 تامىزدا قازاقستاندا كەيىننەن تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامىنا وتە وتىرىپ, ۆاليۋتالىق ءدالىزدى جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. وسى شەشىمنەن كەيىن بولعان باعامدى تۇزەتۋ يمپورتتىڭ ءوسۋىن عانا شەكتەپ قويعان جوق, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق قۇرىلىمىنا دا ناقتى ىقپال ەتتى.
زەرتتەۋدە شوعىرلانۋ توبى رەتىندە دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ سەرپىنى قارالىپ وتىر, ول 2015 جىلعى تامىزداعى باعامنىڭ تۇزەتىلۋىنەن كەيىن 12 ايدا 2,4 ملرد دوللاردى نەمەسە شيكىزات ەمەس ەكسپورتتىڭ بەستەن ءبىر ءبولىگىن جانە قازاقستاننىڭ جالپى ەكسپورتىنىڭ 6,6%-ىن قۇرايدى. قازاقستان ەكسپورتتايتىن دايىن تاۋارلاردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ۇلەستى تاماق ونىمدەرى (دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ 39,5%-ى, ونىڭ ىشىندە ۇن, تەمەكى ونىمدەرى, بالىق ونىمدەرى, سۋسىندار, كۇنباعىس مايى, كونديتەرلىك ونىمدەر), حيميا ونەركاسىبى جانە ونىمەن بايلانىستى سالالاردىڭ ونىمدەرى (23,3%), ماشينالار مەن جابدىقتار (19,2%, ونىڭ ىشىندە جەڭىل اۆتوكولىكتەر, اككۋمۋلياتورلار, پودشيپنيكتەر), مەتالدار جانە ولاردان جاسالعان بۇيىمدار (11,6%) قۇرايدى.
دايىن تاۋارلار ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ – بۇل, نەگىزىنەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) قىزمەتىنىڭ اياسى, ول نەعۇرلىم دامىعان, الايدا كوبىنە قوسىمشا قۇنداردىڭ حالىقارالىق تىزبەگىنە كىرىكپەگەنىنە بايلانىستى سىرتقى فاكتورلاردىڭ اسەرى مەن ۆاليۋتا باعامىنىڭ اۋىتقۋلارىنا بارىنشا تەز ۇشىرايدى.
جىل بويى 2015 جىلعى تامىزعا دەيىنگى كەزەڭدە وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن شوب ەكپورتتاۋشىلارى شيكىزات رەسۋرستارىنا الەمدىك باعالاردىڭ تۇسۋىنەن كەيىن بولعان ساۋدا ارىپتەس ەلدەردىڭ ۆاليۋتاسىنىڭ دەۆالۆاتسياسى سالدارىنان يمپورتتىڭ قىسىمىن قاتتى سەزىندى. بۇل كەزەڭ ىشىندە دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ناقتى جەتكىزۋلەرى وتكەن 12 ايمەن سالىستىرعاندا, 18% قارقىنمەن تومەندەدى, ال شيكىزات تاۋارلارى 7%-عا, ارالىق وڭدەلگەن تاۋارلار 1%-عا تومەندەدى. تەڭگە باعامىن تامىزداعى تۇزەتۋ جانە تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىستى تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋ دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ناقتى كولەمىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاننىڭ دايىن تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتىن وتكىزۋ نارىقتارى 20-دان استام ەلدى قامتيدى, ونىڭ ىشىندە ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 78%-ى 10 ءىرى يمپورتتاۋشى ەلگە تيەسىلى. باعام تۇزەتىلگەننەن كەيىن 2015 جىلعى تامىزدا 2,4 ملرد دوللارعا باعالانعان قازاقستاننىڭ دايىن تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى نەگىزگى يمپورتتاۋشى ەلدەر بويىنشا بىلاي قالىپتاستى: رەسەي (23,9%), وزبەكستان (14,1%), اۋعانستان (12,5%), قىرعىزستان (8,2%), قىتاي (4,6%).
ستاتيستيكا دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ جارتىسىنان استامى تمد ەلدەرىنە (56,8%) جانە ءتورتىنشى بولىگى دەرلىك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ نارىعىنا تيەسىلى ەكەندىگىن قورسەتىپ وتىر. بۇل رەتتە تمد ەلدەرى ۆاليۋتالارى باعامىنىڭ سەرپىنى كوبىنەسە رەسەي ءرۋبلى باعامىنىڭ وزگەرۋىمەن ايقىندالادى.
زەرتتەۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ كولەمدەرىن جانە رەسەي ءرۋبلىنىڭ قازاقستان تەڭگەسىنە قاتىستى نومينالدى باعامىن سالىستىرۋ ەكسپورت كولەمىنىڭ تومەندەۋى رەسەيلىك ءرۋبلدىڭ دەۆالۆاتسياسى اياسىندا تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى نومينالدى باعامى ناقتى تىركەلگەن كەزەڭدەردە بولعانىن كورسەتتى. بۇل رەتتە وسى كەزەڭدەردە جەكەلەگەن وسىنداي رەسەي تاۋارلارى قازاقستان ەكسپورتىنىڭ وسىعان ۇقساس تاۋارلارىمەن سالىستىرعاندا ىشكى نارىقتا عانا ەمەس, ءۇشىنشى ەلدەردىڭ نارىقتارىندا دا اناعۇرلىم باسەكەگە قابىلەتتى بولا باستادى. «ياعني ءداستۇرلى وتكىزۋ نارىقتارىندا وتاندىق ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ لوگيستيكالىق باسىمدىقتارى بولماعان كەزدە رەسەي ءرۋبلى قازاقستان تاۋارلارىنىڭ ىشكى, سونداي-اق سىرتقى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ايقىندايدى», – دەپ تۇجىرىمدادى ەڭبەكتىڭ اۆتورى.
وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ تەڭگە رۋبلگە قاتىستى باعامىنا تاۋەلدىلىگى ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا بايقالادى. تەڭگەنىڭ رۋبلگە تەپە-تەڭدىگىنىڭ ساقتالۋى سىرتقى نارىقتا وتاندىق تاۋارلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, ەكسپورت جەتكىزىلىمدەرىنىڭ ناقتى كولەمىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل 2015 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ بايقالادى.
تەڭگە باعامى وزگەرۋىنىڭ ءوڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىنا اسەر ەتۋىن باعالاۋ ماقساتىندا ەكسپورتتىڭ اي سايىنعى دەرەكتەرى نومينالدىق جانە ناقتى ايىرباستاۋ باعامدارىنىڭ يندەكستەرىمەن سالىستىرىلدى. تالداۋ ناتيجەلەرى ەكسپورتتىڭ ناقتى جەتكىزىلىمدەرىنىڭ تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلۋىمەن ءوزارا بايلانىستى ەكەنىن دالەلدەدى. اتاپ ايتقاندا, تەڭگەنىڭ 2014 جىلعى اقپانداعى دەۆالۆاتسياسىنىڭ اسەرى بايقالادى, ول دايىن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەرىنىڭ بار كولەمىن ساقتاپ قالۋعا ءمۇمكىندىك بەردى. دەگەنمەن, 2015 جىلعى تامىزداعى ۆاليۋتالىق ءدالىزدى الىپ تاستاۋ الدىنداعى كەزەڭدە ءرۋبلدىڭ دەۆالۆاتسياسى مەن تەڭگەنىڭ نىعايۋى سالدارىنان ەكسپورتتىڭ كۇرت تومەندەۋى بايقالادى. ءوز كەزەگىندە تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى باعامى رەجىمى ەنگىزىلگەننەن كەيىن تەڭگەنىڭ رۋبلگە تەپە-تەڭدىگىنىڭ قالپىنا كەلۋى جانە ناقتى جەتكىزىلىمدەردىڭ ءوسۋى بايقالادى.
دايىن تاۋارلار ەكسپورتى ناقتى كولەمىنىڭ سەرپىنى كوبىنە تەڭگەنىڭ رۋبلگە نومينالدىق (تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتى - 0,75) جانە ناقتى باعامدارىنىڭ يندەكسىمەن تۇسىندىرىلەدى. بۇل رەتتە 2015 جىلعى تامىزعا دەيىنگى جانە كەيىنگى كەزەڭدەردە تۇزەتۋ 0,84-كە جەتتى. زەرتتەۋ بارلىق قارالاتىن كەزەڭدەردە (2013 جىلعى قىركۇيەكتەن باستاپ 2016 جىلعى تامىزعا دەيىن) دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ناقتى جەتكىزىلىمدەرى يندەكسىنىڭ تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىستى نومينالدى باعامى يندەكسىنە تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتى دوللارعا قاراعاندا جوعارى بولعانىن كورسەتتى. ماسەلەن, تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىستى ايىرباستاۋ باعامى نىعايعان كەزدە قازاقستاندىق ءونىمنىڭ قىمباتتاعانى جانە دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ تومەندەگەنى, ال تەڭگەنىڭ رۋبلگە تەپە-تەڭدىگى قالپىنا كەلگەن كەزدە ولاردىڭ ەكسپورتىنىڭ ءوسۋى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, دايىن تاۋارلار ەكسپورتى قۇنىنىڭ يندەكسى دوللارمەن نەعۇرلىم تىعىز بايلانىستى بولادى, بۇل اسىرەسە 2015 جىلعى تامىزدان كەيىن بايقالادى. بۇل ەكسپورتتىڭ قۇنىن باعالاۋ كەزىندە باعالاردىڭ دوللار بالاماسىندا كورسەتىلۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.
«جوعارىدا جازىلعانداردى قورىتىندىلاي كەلە, قازىرگى تەڭگە باعامىنىڭ رۋبلگە تەپە-تەڭدىگى جاعدايىندا دايىن تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ وڭ ءۇردىسى بايقالاتىندىعىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. مەملەكەت تاراپىنان شيكىزاتقا جاتپايتىن ەكسپورتتى قولداۋ قولايلى ماكروەكونوميكالىق جاعدايدى جانە سىرتقى نارىقتاردا وتاندىق تاۋارلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قولداي الاتىن جانە قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق پوزيتسيالارىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سارالانعان ۆاليۋتا ساياساتىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ەڭ جوعارى تيىمدىلىكتى بەرەتىن بولادى», – دەپ تۇجىرىمدادى قانات قوجامقۇلوۆ.
