وسىدان ون جىل بۇرىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ەلىمىزدەگى كەيبىر جاعدايى تۋراسىندا “يت” -كە تەمىر نەگە كەرەك دەگەن ويدان ارىلار ۋاقىت جەتتى” دەگەن ماقالامىز جارىق كورگەن-ءدى (“ەگەمەن قازاقستان”, №67-68 (24645),16 ناۋرىز, 2007 جىل). ماقالانىڭ جازىلۋىنا ارقاۋ بولعان سول كەزدە ءجيى ايتىلىپ, جاسالىنا باستالعان ەلەكتروندى ۇكىمەت باعدارلاماسى. سونىڭ اياسىندا ەلىمىز كولەمىندە ەنىپ جاتقان جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قىسقاشا شىعۋ تاريحتارى مەن تۇرلەرى, باستى دامۋ باعىتتارى تۋرالى باياندالعان-دى. سودان بەرى مۇنداي ماڭىزدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا وتاندىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ءسالاسىندا بىراز ەلەۋلى ءىس-شارالار اتقارىلدى. الماتى قالاسىنىڭ ماڭايىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار پاركى (قازىرگى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى) اشىلدى, اقپارات جانە بايلانىس مينيسترلىگى قۇرىلىپ, استانادا زەردە اقپاراتىق-كوممۋنيكاتسيالىق حولدينگى دۇنيەگە كەلدى, مەملەكەتتىك اقپاراتتى قازاقستان-2020 باعدارلاماسى قابىلداندى. وكىلەتتى ۇكىمەت قۇرىلىمىنىڭ وتكەن جىلدارداعى بەرگەن ەسەپتەرى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ەلەكتروندىق قالىپقا اۋىستىرىلۋ سانى جوعارى پايىزدى قۇراپ وتىر. دەسە دە بۇقاراتتىق اقپارات جەلىلەردە ايتىلىپ جاتقان سىن دا, ۇسىنىستار دا جوق ەمەس بۇعان. كاسىبي سالا ماماندارىنىڭ الدىندا ارى قاراي نە ىستەۋ قاجەت, قانداي باعىتتى ۇستانۋ كەرەك جانە وسى كەزەڭدە قاي ءىس-شارانىڭ ورىندالۋى ماڭىزدىراق دەپ تۇرعان سۇراقتار دا از ەمەس.
بۇل ماسەلە «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى ەلباسىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 31 قاڭتاردا جاريالانعان قازاقستان حالقىنا جولداۋىنان سوڭ سونى سەرپىنگە يە بولدى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە «تسيفرلىق قازاقستان» جەكە باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى جانە قابىلداۋدى تاپسىردى. ءول ۇشىن كوممۋنيكاتسيانىڭ دامۋى مەن وپتيكالىق-تالشىقتى ينفراقۇرىلىمعا جاپپاي قولجەتىمدىلىكتى دە قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگى, تسيفرلىق يندۋستريانى دامىتۋ باسقا بارلىق سالالارعا سەرپىن بەرەتىنى تۋرالى ەسكەرتىلىپ, سوندىقتان ۇكىمەت ءىت (اقپاراتتىق تەحنولوگيالار) سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋعا ءتيىس دەپ باسا ايتىلدى. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قۇجاتتا دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ ىسىندە جانە دە باسقا كاسىبي سالالاردا قولدانىلاتىن 3D-پرينتينگ, ونلاين-ساۋدا, موبيلدى بانكينگ, روبوتتاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت, «اۋقىمدى مالىمەتتەر» الماسۋ (Big Data) سياقتى جاڭا تسيفرلىق قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى كەلتىرىلدى.
ەلباسىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارعا ءجىتى ءمان بەرىپ, ونداعى ەڭ وزىق جەتىستىكتەردى جوعارى مىنبەدەن اتاپ ايتۋى ەلىمىزدەگى ماتەماتيكا, تەحنيكا مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالالارىنىڭ ماماندارىنىڭ قۇپتاۋىنا بىردەن يە بولعانى ءسوزسىز. مىنە وسىنداي ۇلتتىق ماڭىزدى ماسەلەگە پىكىر قوسىپ, ات سالىسساق دەگەن نيەت بىزدە دە بار. سول سەبەپتى , يگى ءىستىڭ باسى رەتىندە ءارى بارشا جۇرتقا تاڭسىق بولماسا ەكەن دەگەن ويمەن جولداۋدا ايتىلعان تەحنولوگيالىق سونى وزگەرىستەردىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى پايدا بولۋى مەن اقپاراتتى قوعامنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ساتىلارىنداعى ورىندارى مەن قولدانىمعا ەنۋ كەزەكتەرى تۋراسىندا تومەندە وي قوزعاعاندى ءجون دەپ وتىرمىز.
الدىمەن وتكەن ون شاقتى جىلدىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىندەگى ايتىلمىش سالادا بولعان كەيبىر وزگەرىستەر مەن ونىمدەرگە كوز جۇگىرتەلىك:
1. 2007 جىل. ستيۆ دجوبس تۇڭعىش ايفون (Iphone-2) سمارتفونىنىن دۇنيە جۇزىنە پاش ەتتى. بۇل – گادجەتتىك ءداۋىردىڭ باسى دەسەك تە بولادى. سول جىلى مايكروسوفت مارك تسۋكەربەرگ قوعامعا ۇسىنعان فەيسبۋك (Facebook) الەۋمەتتىك جەلىسىنىڭ اكتسياسىنىڭ ءبىر بولىگىن ساتىپ الىپ, ونىڭ باعاسىنىڭ دەمدە كوتەرىلۋىنە ءارى تەز ارادا كوپتەگەن ەلگە تارالۋىنا جاعداي تۋعىزدى. تاعى ءبىر الەۋمەتتىك جەلى تۆيتتەر (Twitter) South by Southwest (SXSW) فەستيۆالىنان سوڭ بىردەن كەڭ تاراۋعا يە بولا كەتتى: ونىڭ كۇندەلىكتى تۆيتتەر سانى 20 000-نان 60 000-عا جەتتى.
2. 2008 جىل. بلوكچەين (Blockchain) تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن تۇڭعىش ەلەكتروندىق اقشا بيتكوين (Bitcoin) دۇنيەگە كەلدى. ء بىرىنشى ەلەكترلىك اۆتوموبيل Tesla Roadster ساتىلىمعا شىقتى.
3. 2009 جىل. قىسقا حات-حابارمەن جىلدام الماسىپ وتىرۋعا نەگىزدەلگەن Skype جۇيەسىنە بىردەن-ءبىر باسەكە تۋعىزعان اتى-شۋلى Viber, Whatsapp باعدارلامالارى دۇنيەگە كەلدى. ىلە شالا وسىلارعا ۇقساس ونداعان, TanGO, IMO, Telegramm ت.ت. پايدا بولدى. «اۋقىمدى مالىمەتتەردى» (Big DATA) پايدالانۋعا ارنالعان باعدارلامالىق MapReduce, اپپاراتتىق Watson (IBM) سەكىلدى تەحنولوگيالار اسا ىرى كولەمدى مالامەتتەردى رەتتەپ, ولاردىڭ ىشىنەن كەرەكتى تابۋعا ارنالدى . UBER – دۇنيەجۇزىلىك تاكسيگە تاپسىرىس بەرۋ جۇيەسى پايدا بولدى.
4. 2010 جىل. Instagramm الەۋمەتتىك جەلىسى قولدانۋعا بەرىلدى.
5. 2011 جىل. Apple كورپوراتسيىسىندا Siri –سۇراق-جاۋاپ جۇيەسى تولىق قولدانىمعا ەنگىزىلدى.
6. 2014-2016 جىل. بوس تۇرعان ءۇش ولشەمدى كەڭىستىكتى سەنسورلار قويىپ,كومپيۋتەرلىك مودەلدەۋ ارقىلى ونى بەينە ءبىر زاتتارعا تولى جەر رەتىندە كورسەتەتىن تولىقتىرىلعان ورتا (Augmented reality) تەحنولوگياسى كەڭىنەن تاراتىلۋدا.
بۇلاردان باسقا بايلانىس ينفراقۇرىلىمىندا WiFi سىمسىز بايلانىس جۇيەسى تەز ارادا تۇرمىستىق قاجەتكە اينالا باستادى. ۇيالى بايلانىستى تاراتۋ جۇيەسى 2g ستاندارتىنان 3g- گە, ودان ارى 4g ستاندارتىنا كوشىپ, عالامتورعا كەز-كەلگەن جەردەن موبيلدىك قوندىرعى ارقىلى تەز ارادا ەنۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتتى. «ينتەرنەتتىك زاتتار» ( Internet things) – قوعامدا,تۇرمىستا قولدانۋعا ارنالعان بۇيىمدار مەن قوندىرعىلار, جاڭا اقپاراتتىق مەديتسينالىق تەحنولوگيالار, جاساندى سانا – ماشينالىق وقىتۋ – بەينەلەردى تانىپ, اجىراتا ءبىلۋ (Artificial Intelligence-Machine learning - Pattern recognition) سياقتى جاڭالىقتار جىل سايىن قارقىندام دامىپ كەلەدى. روبوتتاندىرۋ سالاسىندا ولاردىڭ ادىمداپ جۇرە الاتىن جاڭا تۇرلەرى, پيلوتسىز ۇشاقتار (دروندار) مەن جۇرگىزۋشىسىز باسقارىلاتىن اۆتوموبيلدەر مەن سانالى كولىك تاسىمالدارى جۇيەسى (ITS–Intellectual transport system) پايدا بولدى. ونلاين- ساۋداعا نەگىزدەلگەن Amazon, eBay, Alibaba ت.ت. ينتەرنەت-دۇكەندەر ميلليونداعان تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدە.
ارينە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءتىزىم بار جاڭالىقتاردى تولىقتاي قامتىپ وتىر دەي المايمىز. دەگەنمەن, وسىلاردىڭ عانا نەگىزىندە كەيىنگى 10 جىلدا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ ادامزات ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر اكەلگەنىن كورىپ وتىرمىز. ءبىر قاراعاندا پايدا بولا باستاعان سونى اقپاراتتىق ۇردىستەردى ەشقانداي كونتسەپتسياعا بايلانىسسىز, رەتسىز, تەك قانا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى (ات) جاساۋمەن اينالىساتىن تانىمال ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ نارىقتىڭ سۇرانىسىنا سايكەس شىعارىپ وتىرعانى دەپ تە ويلاپ قالۋعا بولادى. بىراق, ولاي ەمەس. بۇل ماسەلە تۋراسىندا وسى ماقالا اياسىندا بايانداماقشىمىز.
اقپاراتتى-يندۋستريالدى قوعام وزىندىك ء ومىر ءسۇرۋ سالتىنا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ (ات) ەنۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى ء ۇش جاڭا دامۋ كەزەڭىنەن وتەدى. ء ار كەزەڭدە باستى يستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەر بولىپ تابىلاتىن مەملەكەت, بيزنەس جانە تۇرعىن سۋبەكتىلەرى مەن ولاردىڭ اراسىنداعى وزارا قارىم-قاتىناس «ەلەكتروندىق ءومىر ءسۇرۋ» مۇمكىندىگىنە ساتىلاپ يە بولادى.جوعارىدا كەلتىرىلگەن تىزىمدەگى زاماناۋي جاڭالىقتاردى اقپاراتتى-يندۋستريالدى مەملەكەتتىڭ دامۋ ساتىلارىنا سايكەستەندىرىپ قويالىق.
ونىڭ العاشقىسى –ە- ۇكىمەت(e-Government). ەلەكتروندى مەملەكەتتىڭ باستاماسى بولىپ تابىلاتىن بۇل كەزەڭدە بارلىق مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ انىقتامالىق قىزمەت تۇرلەرى بەكىتىلگەن ات-ستراتەگياعا سايكەس ەلەكتروندى قالىپتارعا الماستىرىلادى. تۇتىنۋشىلار ولاردى اقپارت تاراتۋ جىلدامدىعىنىڭ 2G, 3G نە 4G ستاندارتتارىنا ساي وزدەرى تىركەلگەن وپەراتورلىق بايلانىس جۇيەلەرى ارقىلى موبيلدى قوندىرعىلارىنا نەمەسە كومپيۋتەرلەرىنە قابىلداپ الادى. سوندىقتان, نەعۇرلىم بايلانىس جىلدامدىعى جوعارى بولسا, سوعۇرلىم ازاماتتاردىڭ سۇرانىستارى ساپالى تۇردە ورىندالاتىن بولادى. ول ءۇشىن بايلانىس تۇرلەرىنىڭ زامانۋي دەڭگەيدەگى ينفراقۇرىلىمى بولۋى قاجەت. باستىسى, تولىقتاي اقپاراتتاندىرۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قامتىلادى.
كەلەسى كەزەڭدى 2004 ء–شى جىلدارى جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيا ەلدەرىندە باستالىپ, قازىر دۇنيەجۇزىندە قالىپتاسقان ۇعىممەنu-ۇكىمەت (u-Government) دەپ تە اتايدى. مۇنداعى لاتىن ءارپى U اعىلشىننىڭ ubiquitous دەگەن ءسوزىنىڭ باس ءارپى. «كەز كەلگەن جەردە» دەپ اۋدارۋعا كەلەتىن ءسوزدىڭ ماعىناسى ات-ڭ كەز كەلگەن ىسكەرلىك, ەكونوميكالىق قارىم–قاتىناستارعا كەڭىنەن ىقپال ەتە باستاۋىنا مەڭزەيدى.
دامىعان مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى لەگى اياق باسقان وسى بىر وتپەلى كەزەڭدە جەكە بيزنەس پەن كۆازي-مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار كورسەتەتىن قىزمەت تۇرلەرىن جاپپاي ەلەكتروندى نىساندارعا كوشىرۋگە ۇمتىلادى. ءوز كەزەگىندە ەلەكتروندى تاۋار مەن قىزمەتتى ۇسىنۋ – قولدانۋدىڭ ىڭعايلىلىعى ەلەكتروندى اقشانىڭ اينالىمىنىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى. بايىرعى بانك جۇيەسى الدىڭعى لەكتە بولۋ ءۇشىن ۆيرتۋالدى كارتا جانە تاعى دا باسقا جاڭالىقتاردى ەنگىزۋگە تىرىسادى. بۇعان قوسا, ونى جىلدامداتۋ ءۇشىن ينتەرنەت-بانكينگ, ءموبيلدى بانكينگتى پايدالانۋ كەڭىنەن تارالادى. كەز كەلگەن جەردە جەكە موبيلدى گادجەت, تەلەفوندى قوسا العاندا, كوممۋنالدىق قىزمەتكە, وقۋ ورىندارىنىڭ نەمەسە ترانسپورتتىق تاسىمال اقىسىن تولەيتىن قۇرالىنا اينالادى. ەلەكتروندى اميان دەگەن سول. وسى كۇندە شەت ەلدەردە ءمۇنى جيى بايقاۋعا بولادى. وسى دامۋ ساتىسىندا وكىلەتتى قۇرىلىمدار مىناداي جوبالاردى ەنگىزۋدى دۇرىس دەپ سانايدى: بىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وقۋشىلارعا كورسەتىلەتىن ەلەكتروندى قىزمەتتەردىڭ بارلىق تۇرىن ۇيلەستىرۋ جۇيەسى, كولىك تاسىمالداۋدى سانالى باسقارۋ جۇيەسى, كەڭەيتىلگەن پوشتانىڭ ء(داستۇرلى جىبەرىلگەن زاتتاردى تاسۋ عانا ەمەس, ونلاين ساتىپ الىنعان تاۋارلاردى دا تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزۋدى ساپالاندىرۋ) لوگيستيكالىق جۇيەسى.
ەلباسى جولداۋىنداعى «اۋقىمدى مالىمەتتەر» تەحنولوگياسى وسى رەتتە قولدانىمعا كىرەدى. مىسالى, تاۋار ۇسىنۋشىلار تۇتىنۋشىلاردىڭ تالعامىن ەلەكتروندى جۇيەدەگى اۋقىمدى مالىمەتتەر ارقىلى بايقاپ وتىرىپ, جىلدام وتەتىن تاۋارلار لەگىن انىقتاپ, ۇتىمدى ساۋدا جاساۋىنا مۇمكىندىك الادى. ال, ءتيىستى مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق قۇرىلىمدار ەلدىڭ ەكونوميكالىق سۇرانىسى تۋرالى دەرەكتەرگە يە بولادى. بۇدان باسقا قارجى جۇيەسىندە, ەكولوگيادا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا دا كەرەكتى مالىمەتتەردى تەز تابۋ ءۇشىن بۇل تەحنولوگياعا دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسەدى.
«ينتەرنەتتىك زاتتار» دەگەن جاساندى ساناسى (ينتەللەكت) بار, ءبىر-بىرىمەن اۆتوماتتى تۇردە دەرەكتەر الماسۋ مۇمكىندىگىنە يە كۇندەلىكتى قولدانىمدا جۇرگەن قوعامدىق, تۇرمىستىق , تەحنيكالىق بۇيىمدار مەن قوندىرعىلار. قاراپايىم ءبىر مىسال. ينتەرنەتتىك زات رەتىندە جاسالىنعان ۇيدەگى تەلەديدار, ەگەر ەكرانىنا كۇن ساۋلەسى تاكەلەي تۇسسە, تەرەزەدەگى «اقىلدى» پەردەنىڭ جابىلا تۇرۋىن سۇراي الاتىن دارەجەدە بولادى. باسقا مىسال. ءبىر ادام كۇندەلىكتى ءبىر بەكەتتەن بەلگىلى ۋاقىت ارالىعىندا اۆتوبۋسقا وتىراتىن ەكەن دەيىك. «اقىلدى» اۆتوبۋس جاڭاعى بەكەتكە ءبىر-ەكى ايالداما قالعان ساتتە الگى ادامعا جۇرگىزۋشىسىنەن تىس, ءوزى ەسكەرتپە حابارلاما جىبەرەتىن بولادى.
جالپى ايتقاندا, بۇل وزىق تەحنولوگيالار كوپتەگەن سالالاردا قولدانىسقا كەڭىنەن ەنە بەرەتىن بولادى. ارينە, ولاردى تولىقتاي قولدانۋ ءۇشىن سايكەس ينفراقۇرىلىمدى قاجەت دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك. سوڭعى كەزدەرى ايتىلا باستاعان 5G بايلانىس ءتۇرى (قالالىق نەمەسە سىرتتاعى wi-fi) وسىندايدا قاجەت بولادى. ال, ەندى ەلەكتروندى قوعامنىڭ كەلەشەگى قانداي دەگەن سۇراق دامۋدىڭ ۇشىنشى كەزەڭىنەن جاۋابىن تابادى. بۇل تۋراسىندا ينتەرنەتتە اشىق جاريالانىپ جۇرگەن فۋتۋرولوگتار پايىمداۋىنا سۇيەنىپ, قىسقاشا بايانداپ وتەلىك.
i – ۇكىمەت. قوعامنىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرى تىعىز ەلەكتروندى بايلانىستا بولاتىن شەشۋشى كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ باستى رەسۋرسى سانالاتىن ادام - جەكە تۇلعا دامىعان «ەلەكتروندى ماتريتسانىڭ» باستى كەيىپكەرىنە اينالادى. ءاربىر سانالى ازامات (intellectual) ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن پايدالانۋ ارقىلى سۇرانىسقا يە قىزمەتىن تەك مەكەمەدە وتىرىپ قانا ەمەس كەز كەلگەن جەردەن ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى دا ۇسىنا الاتىن مۇمكىندىك (ىس-شاراعا ۆيرتۋالدى نەمەسە «جەلىلىك قاتىناسۋ») زاڭدى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىتىن بولادى. ياعني, جەكە ازاماتتىڭ جوعارعى وقۋ ورنىندا ء بىلىم الۋى, مامان رەتىندە ءبىر نەمەسە بىرنەشە جۇمىسقا ورنالاسۋى سياقتى ەڭبەك قارىم-قاتىناستارىنداعى نەگىزگى تۇسىنىكتەر تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. فۋتۋرولوگتاردىڭ ايتۋىنشا وعان بىرىنشى سەبەپ جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ وزگەرۋ جىلدامدىعىنىڭ ارتۋى. شىندىعىندا, تەز وزگەرىپ وتىراتىن تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق ۇردىستەر سولارعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق, مەديتسينالىق, اسكەري جانە تاعى دا باسقا كوپتەگەن سالالاردىڭ كاسىبي تالاپتارىنىڭ جاڭارىپ وتىرۋىنا اكەلەدى. بۇلارعا ارناپ مامان دايىنداپ وتىرۋ ءداستۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قولىنان كەلۋى ەكى تالاي. سوندىقتان باستاپقىدا ينتەرنەت جەلىسىن پايدالاناتىن, قاشىقتان وقىتۋ ءادىسىن مەڭگەرگەن ۆيرتۋالدى وقىتۋ مەكەمەلەرى كوپتەپ پايدا بولادى. ال, بولاشاقتا ينتەرنەتتەگى ۆيكيپەديا سەكىلدى انىقتامالىق ءبىلىم قورلارى اۋقىمدى مالىمەتتەر, روبوتتىق سۇراق-جاۋاپ جۇيەلەرى نەگىزىندە بىرتىندەپ ناعىز «ۆيرتۋالدى مامانداندىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە»,ء تىپتى «كاسىبي كەڭەسشىلەرگە» ايلانۋى ابدەن مۇمكىن. كەز كەلگەن مەملەكەتتە تەك وسى كەزدە عانا «اقىلدى ەكونوميكا», «اقىلدى حالىق», سمارت-ەكونوميكا, سمارت- مەديتسينا, سمارت-قالا ت.ت. دەگەن ۇعىمدار ناعىز مانىنە يە بولادى.
بايقاپ وتىرساق, تسيفرلى مەملەكەتتە ءتۇرلى كاسىبي سالالارداعى الشاقتىق بىرتىندەپ جويىلىپ, قوعامنىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاتىستى سۇراققا جاۋاپ بەرە الاتىن, ءبىلىم مەن الدىڭعى قاتارلى تاجىريبە ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلگەن تۇتاستاي ءبىر «اقىلدى» كومپيۋتەرلىك جۇيە پايدا بولماق. باستى ەرەكشەلىگى, ءار تۇرلى كاسىپتىڭ ماماندارى مەن جالپى ىسكەر جاندار ء دال مەزەتىندەگى سۇرانىسقا بايلانىستى ەكونوميكالىق سالالارعا يننوۆاتسيا ەنگىزۋمەن سول جۇيەنى تولىقتىرىپ وتىرادى. قازىردىڭ وزىندە وسىنىڭ العاشقى قادامى كورىنىپ تۇر. مىسالى, ەشقانداي بىر ماتەريالدى-تەحنيكالىق نەگىزى بولماي-اق, ينتەرنەتتى پايدالانىپ, يۋبەر (UBER) جولاۋشى تاسىمالداۋ موبيلدىك جۇيەسىن دۇنيەجۇزىندە قولدانىسقا ەنگىزىپ, ەكونوميكالىق جاڭالىق جاساپ وتىرعان امەريكالىق كومپانيا وسىنىڭ مىسالى. ال, مۇنداي ءونىم سمارتفون, ينتەرنەت بانكينگ, موبيلدىك الەۋمەتتىك جۇيەلەر, 3G, 4G-بايلانىسى سەكىلدى تەحنولوگيالار بولماعاندا, قولدانىسقا ەنەر مە ەدى؟ وزىق بىلىمگە نەگىزدەلگەن دامىعان ەكونوميكاسى بار ەلدە وسىنداي يننوۆاتسيالىق ۇردىستەر كوبەيە تۇسەدى. ادامزاتتى تسيفرلىق ءداۋىردىڭ جاڭا ساتىسى كۇتۋدە. ءيا, جاقىن كەلەشەكتە «يۋبەر» ء بىزدى قايدا اپارادى؟
اماندوس سۇرانشيەۆ,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ساراپشىسى
