وسى اكادەميانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مەملەكەت باسشىسى ءوزى قاتىسىپ, ساتتىلىك تىلەگەن. ءبىز وسى عىلىم ورداسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قالاي دەگەن سۇراقتاردى اكادەميا پرەزيدەنتى جانبول جىلباەۆقا قويدىق.
– ءبىزدىڭ مەكەمەدە نازارباەۆ زيياتكەرلىك مەكتەپتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ مەملەكەتتىك جالپىعا ءمىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىن جاساۋ, تيپتىك وقۋ جوسپارلارى مەن وقۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. باستاۋىش, نەگىزگى جانە جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارى, ءبىلىم بەرۋدىڭ ءۇش دەڭگەيى ءۇشىن تيپتىك وقۋ جوسپارلارى, باستاۋىش جانە نەگىزگى مەكتەپ ءۇشىن تيپتىك وقۋ باعدارلامالارى دايىندالدى. سونىمەن قاتار, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ وقۋ-تاربيە پروتسەسىنە قولداۋ كورسەتەدى.
ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ بويىنشا ۇيلەستىرۋشى سەمينارعا ۇيىتقى بولا وتىرىپ, تاربيە ماسەلەلەرى بويىنشا ءادىستەمەلىك ماتەريال دايىنداۋمەن شۇعىلداناتىن ساناۋلى ۇيىم ەكەنىن ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن «تاربيەنىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى» ءسوزىمىزگە دالەل. «ءماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىن ءتۇسىندىرۋگە دە قاتىسادى. جىل سايىن اكادەميا «ءبىلىم كۇنىنىڭ» ءبىرىنشى ساباعىن ءوتكىزۋ بويىنشا ءادىستەمەلىك ۇسىنىستار ازىرلەيدى.
– اكادەميا اشىلعاندا قۇرامىندا ەكى ينستيتۋت بولعان ەدى. كەيىن قىسقارىپ كەتتى. ەسەسىنە ءبىر-ءبىر باسشىسى بار ورتالىقتار اشىلدى. سول ءۇردىس كەزىندە كەي ازاماتتارعا قىزمەت تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن جاسالمادى ما دەگەن وي مازالايدى...
– سوڭعى ەكى جىلدا ءبىلىم اكادەمياسى مەن رەسپۋبليكالىق ورتالىقتاردى قايتا قۇرۋ تۋرالى ءماسەلە ۇكىمەت پەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ نازارىندا. ءارتۇرلى نۇسقالار قاراستىرىلۋدا. ءناتيجەسىندە اكادەمياعا «مەكتەپكە دەيىنگى بالالىق شاق» رەسپۋبليكالىق ورتالىعى مەن رەسپۋبليكالىق «قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن» قوسۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
– ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ كوبىندە ءساتسىز بولىپ, سىنعا ۇشىراپ جاتاتىنى عىلىمي نەگىزىن الدىن الا زەرتتەپ, زەردەلەنبەۋدەن, ءىرگەتاسىنىڭ مىقتى قالانباۋىنان, ءوز جاعدايىمىزدى ەسكەرمەي, تۇسپالمەن ءوزگەلەردەن كوشىرىپ الا سالۋدان بولىپ جاتقان جوق پا؟
– شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءبىلىم جۇيەسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى ءۇش جاڭا وزگەرىسپەن بايلانىستىرۋ كەرەك دەپ توپشىلايمىن. ءبىرىنشى, جوعارى ءبىلىمنىڭ كرەديتتىك جۇيەگە, ەكىنشى, 12 جىلدىق مەكتەپكە كوشۋ كەزىندە, ءۇشىنشى, ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋ بارىسىندا. باسقا تالپىنىستار مۇنداي تۇتاستىق سيپاتتا بولا بەرمەيدى. ءبىلىمنىڭ بۇرىنعى مازمۇنىنا سۇيەنىپ, جاڭاشىلدىقتى ەپپەن ىرىكتەپ الىپ ىلگەرى جىلجىتا بەرگەن ءتيىمدى دەگەن ويدى ورتاعا سالا كەتەيىن.
– ەگەر ءبىر زاماندارداعى ى.التىنسارين ينستيتۋتى سەكىلدى اكادەمياعا بۇكىل ءتاۋەلسىز ەلدىڭ بىلىمىنە قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ تاپسىرىلسا, سىزدەر ونى الىپ كەتە الاسىزدار ما؟
– ءيا, اكادەميا ءبىلىم سالاسىندا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋمەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ كەزىندە ادىسنامالىق جانە ءادىستەمەلىك قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋمەن, ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيلەرىنىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىن جەتىلدىرۋمەن شۇعىلداناتىنىن ايتتىم. اكادەميانىڭ عىلىمي الەۋەتى ايتارلىقتاي جوعارى. مۇنى مەملەكەتتىك ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا كەيىنگى جىلدارى ورىندالعان جوبالارعا بەرگەن باعاسى كورسەتىپ وتىر. مۇنداي ەلدىك ءىس الدا دا ءداستۇرلى تۇردە جالعاسىن تابا بەرەدى. ءبىلىم بەرۋدىڭ عىلىمي نەگىزى بولۋى ءتيىس دەگەن پىكىرىڭىزگە قوسىلامىن. ءبىزدىڭ عىلىم ورداسى قازىر وسىعان جان-جاقتى ءمان بەرىپ, عىلىمي زەرتحانالار جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە.
– ءبىز كوبىندە ءبىلىم تۋرالى ايتامىز, ال تاربيە قالىس قالىپ بارادى دەگەن ويعا بىلدىرەر ءپىكىرىڭىز قانداي؟
– وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىنە كەلەر بولساق, بالالار مەن جاستار ساپالى ءبىلىم السا دەگەن ۇمتىلىس قازىر ەرەكشە كورىنىس تابۋدا. الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك, جاڭا كاسىپتەردى مەڭگەرۋگە تىرىسۋ ايقىن بايقالادى. ءوز ەلىنىڭ تاريحىنا, مادەنيەتىنە جانە داستۇرىنە, حالقىنىڭ مادەني مۇراسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق تا ارتىپ وتىر. جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە, ازاماتتىققا, ىزگىلىككە باعدارلانعان دۇنيەتانىم دا قالىپتاسۋدا. سونىمەن قاتار, ءتاربيە جۇيەسىندە جاعادان العان جاھاندانۋ ۇدەرىسىمەن شيەلەنىسىپ وتىرعان بىرقاتار پروبلەمالار بار. جاستار مەن وقۋشىلاردىڭ باتىستىڭ بۇقارالىق-مادەني دەلىنەتىن قۇندىلىقسىماعىنا ەلىكتەۋى سەسكەنتەدى. جاستار ورتاسىنا راديكالدىق يدەيالار مەن كوزقاراستاردىڭ ەنۋى, الەۋمەتتىك جەتىمدىك, سۋيتسيد, سەكتالارعا قاتىسۋ, ت.ب. قوعامدى قاتتى الاڭداتىپ وتىرعانى اقيقات.
مۇنداي كەمشىلىكتەردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – وقىتۋ پروتسەسىنىڭ تاربيە جۇمىسىنان باسىم بولۋى. مەن بۇعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ تاربيەلىك الەۋەتىنىڭ ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىزدىگىن قوسار ەدىم. دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان وقۋ پروتسەسىنىڭ ءوزى دە وڭ تاربيە.
– ءال-فارابي بابامىزدىڭ ءتاربيەسىز بەرگەن ءبىلىمدى قۇمعا قۇيعان سۋعا تەڭەۋى سودان دەمەكسىز عوي...
– ارينە. تاعى ءبىر ۇلكەن ءماسەلە, وتباسىنىڭ تاربيە ينستيتۋتى رەتىندە ءرولى تومەندەپ كەتكەندىگى ەدى. قوعامدا ءجانتۇرشىگەرلىك وقيعالار كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. ءوز بالاسىنىڭ ءومىرىن قيۋ, نە ونى بىرەۋگە ساتۋ, وقۋشىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە جاساعان قانىپەزەرلىك قىلمىستارى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە تاعى بولمايدى. وتباسىلاردا كوپ جاعدايدا رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءجانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلىپ قالۋدا. بىزگە بالا تاربيەسىنە اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. وتباسى مەن مەكتەپتىڭ بايلانىسىن دا نىعايتا ءتۇسۋ قاجەت. وقۋشى بالالار مەن جاستاردى تاربيەلەۋ ىسىنە ءادىسنامالىق جانە عىلىمي-ءادىستەمەلىك قۇرالدار ارقىلى قولداۋ كورسەتۋ دە وزەكتى ماسەلە. ياعني, تاربيەنىڭ دە, ءبىلىمنىڭ دە الدا ايتقانىمداي, عىلىمي نەگىزى بەرىك بولۋى كەرەك.
– وقۋلىقتار, ءتىل تۋرالى تولاسسىز اڭگىمەگە وتاندىق ءبىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنتىنىڭ تۇجىرىمى قانداي؟
– نەسىن جاسىرامىز, كەزىندە وقۋلىق دايىنداۋ ءىسى جارىسۋشىلار الاڭىنا اينالدى. باسپالار اۆتورلىق قۇقىققا, ءوزى رەتتەيتىن كۇشكە يە بولدى. بۇل العاشىندا باسپالار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى كۇشەيتەدى, وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن جاقسارتادى دەگەن ويمەن جاسالىنعان ەدى. ءيا, بۇل نيەتكە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قول جەتكىزىلدى. قازىرگى كەزەڭدە مەكتەپتىك ءبىلىم جۇيەسى بالاما وقۋلىقتان باس تارتىپ, بازالىق وقۋلىقتارعا كوشۋدە. جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنى 30 قاناتقاقتى مەكتەپتە سىناقتان ءوتىپ جاتىر. ءارتۇرلى باسپالار دايىنداعان وقۋلىقتار دا سىناقتان وتۋدە. ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى سىنىپتارىندا مۇعالىم-پراكتيكتەر تاڭداپ العان بازالىق وقۋلىقتار قولدانىلۋدا. بۇل وقۋلىقتاردىڭ ءداستۇرلى وقۋلىقتاردان تۇبەگەيلى ايىرماشىلىقتارى بار. بىرتىندەپ, 4 جىل ىشىندە بارلىق سىنىپتاردا وقۋلىقتار اۋىستىرىلاتىن بولادى. ايتىلىپ جاتقان سىندار الدا ەسكەرىلەدى. سۇراقتىڭ ەكىنشى بولىگى ءۇش تىلدە وقىتۋعا بايلانىستى سياقتى. اكادەميا ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جول كارتاسىن دايىنداۋعا قاتىستى. قازىرگى كەزدە قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە وقىتۋ ادىستەمەسى جاڭارتىلۋدا. باستى سالماق وقىتۋداعى قارىم-قاتىناسقا ءتۇسەدى. ءتىل تەورياسى مەن گرامماتيكاسى بارىنشا ازايتىلعان. جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىنىڭ وقۋ باعدارلامالارى وسى قاعيداعا باعىتتالعان. مەملەكەتتىك ءتىلدى دەڭگەيلەپ وقىتۋ – قازاق ءتىلىن شىن مانىندە تەرەڭ بىلۋگە اكەلۋى ءتيىس.
– ۇستاز بەدەلى, ءبىلىم ساپاسى جايلى بايلامىڭىزدى دا ءبىلسەك دەپ ەدىك.
– وكىنىشكە قاراي, مۇعالىم ماماندىعى بەدەلدى ماماندىقتار قاتارىنا جاتپايدى. سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلە كەڭىنەن تالقىلانا باستادى. بەلگىلى ءبىر شارالار دا قابىلدانۋدا. مىسالى, پەداگوگتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداۋ شارتتارى ءوزگەردى. تالاپكەرلەر قوسىمشا شىعارماشىلىق ەمتيحان تاپسىردى. ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە پەداگوگتارعا ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ قازىرگى ءۇردىسىن وزگەرتۋ كەرەك. مۇنداي شاراسىز باسقا ءىس-ارەكەتتىڭ بىردە-ءبىرى ايتارلىقتاي ءناتيجە بەرە قويمايدى. ءبىلىم الۋشىلاردىڭ وقۋداعى جەتىستىكتەرى تۋرالى PISA-2012 حالىقارا-
لىق زەرتتەۋ ناتيجەسىنە قاراساڭىز, قازاقستاننىڭ 15 جاسار وقۋشىلارى ماتەماتيكا بويىنشا بەلگىلەنگەن دەڭگەيدەن 62 بالعا, جاراتىلىستانۋ-عىلىمي ءپاندەردەن 76 بالعا, وقۋ بويىنشا 103 بالعا قالىپ قويعان. ءسويتىپ, قازاقستاندىق مەكتەپ وقۋشىلارى وقۋ ساۋاتتىلىعى دەڭگەيى جونىنەن 65-ورىننان 63-ءشى ورىندى, ماتەماتيكادان 49-ورىندى مىسە تۇتقان.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى ورتا ءبىلىمنىڭ جايىنا جاساعان شولۋىندا اكادەميالىق پاندەردى وقىتۋدا تەورياعا باسىمدىق بەرىلەتىندىگى, پراكتيكادا سول تەوريانى ءجۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىنە كوپ كوڭىل ءبولىنبەيتىندىگى, سونىڭ ءناتيجەسىندە وقۋشىلار العان بىلىمدەرىن قاجەتىنە جەتكىلىكتى دارەجەدە قولدانۋعا قابىلەتسىز ەكەندىگى تۋرالى قورىتىندى شىعارعان. بۇل دا ويلانۋعا تۇرارلىق ماسەلە.
اڭگىمەلەسكەن
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
