تۇگەل تۇركىنىڭ رۋحاني ورداسى, ازىرەت قونعان تۇركىستان شاھارى «تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى» بولىپ جاريالانىپ, بارشا باۋىرلاس ەلدى باۋىرعا باسقان عاجاپ شارا ءوتتى. ەلباسىنىڭ شاقىرۋىمەن وزبەكستان پرەزيدەنتى استاناعا ات باسىن بۇرىپ, مەرەكەنىڭ ءمان-ماعىناسىن ارتتىرىپ جىبەردى.
بۇل ساپاردى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇربان ايتتىڭ العاشقى كۇنى سامارقانعا ارنايى بارۋىنىڭ قايىرلى قايتارىمى دەپ تۇيدىك. سوندىقتان, اتالارىمىز ايتاتىن «سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبىگەن كۇن» وسى بولار دەپ, تاۋىق جىلىنىڭ مەرەكەلى-بەرەكەلى باستالعانىنا قۋاندىق.
ەلباسىمىز استاناداعى مەرەكەلىك شارادا «بۇل – بابالارىمىزدىڭ باعزى زاماننان بەرى تويلاپ, بىزگە قالدىرعان اماناتى, بەرەكە-بىرلىكتىڭ, ىزگىلىكتىڭ جولى بولسىن دەگەن تىلەۋى, جاقسىلىق پەن كەلىسىمنىڭ, جاڭا كۇننىڭ سيمۆولى» دەپ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ناۋرىز – ەستە جوق ىقىلىم زاماننان بەرى ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتقان ءتول مەرەكەمىز, جاڭا جىلىمىز.
بازبىرەۋلەر پارسىشا اتىنا قاراپ وزگەگە تەلىگەنمەن, بۇل كۇننىڭ تۇركىلىك تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. كونە تۇرىكتەر العاشقى ادام كوكتەم كۇنى جاراتىلعان دەپ سەنگەن. كوكتەمنىڭ ءتۇبىرى «كوكتىڭ» اسپان جانە ءتاڭىرى سوزدەرىمەن سينونيم ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان, جەر مەن سۋدى كيە تۇتىپ, كوككە تاعزىم ەتىپ, تۇرمىسى تىرشىلىكپەن تىعىز بايلانىسقان, تابيعاتپەن ەتەنە ەگىز وسكەن كوشپەلى ەل جەر-جاھان جاڭارىپ, جاڭعىرعان ءساتتى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە بالاعان. بۇل ورايدا كوشىن جۇلدىزدارعا قاراپ بەلگىلەگەن باعزى بابالاردىڭ كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلەر كۇنىن ءدال بولجاپ بىلگەنىنە تاڭ قالۋدىڭ رەتى جوق.
راۋاياتتار «نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنەن قارايعان جەرگە العاش ناۋىرزەك ۇشقان ەكەن, سوندا ناۋرىز گ ۇلى – بايشەشەك گۇلدەپ تۇرىپتى» دەپ, ناۋرىزدى توپان سۋمەن بايلانىستىرادى. اڭىز ءتۇبى – اقيقات. سوندىقتان, قازاق «كەمە قالعان» دەپ كيە تۇتاتىن قازىعۇرتتى كۇللى تۇركىنىڭ ات بايلار قازىق جۇرتقا تەڭەۋى بەكەر ەمەس دەپ ويلايمىز.
كەيبىر دەرەكتەر ناۋرىز ءزاردۇش زامانىندا ورتالىق ازيادان پارسىعا جەتكەن دەسە, فيردوۋسي ايگىلى ەڭبەگىندە وسى كۇنى ءجامشيد ازەربايجان جەرىنە كەلگەن ەكەن دەيدى. وسى دەرەكتەردى العا تارتقان ءابۋ رايحان ءال-بيرۋني تۇرىك جۇرتىنىڭ ناۋرىزدى «جاڭا كۇن» دەپ تويلايتىنىن ايتادى. قالاي بولعاندا, ءاز-ناۋرىزدىڭ تۇركىلىك كۇنتىزبەمەن قاتىسى بارى انىق. بۇل ورايدا مۇشەلدەن تۇراتىن كۇنتىزبەمىزدىڭ قازىر الەمدە «قىتاي كۇنتىزبەسى» دەپ اتالىپ جۇرگەنى جانعا باتادى. XIX عاسىردا چجاو ي ەسىمدى ايگىلى قىتاي عالىمى «12 مۇشەل جىل ساناۋ امالى باتىستا پايدا بولىپ, سيۋيدەگى (ورتا ازياداعى) تۇرك جۇرتى ارقىلى قىتايعا جەتكەن» دەگەن پىكىر ايتقان. كونە «جاڭا تان پاتشالىعىنىڭ تاريحى» كىتابىندا دا تۇركىلەردىڭ VIII عاسىردا 12 جانۋارلىق جىل ساناۋ امالىن قولداناتىنى ايتىلادى. ال Edouard Chavannes «Le Cycle turc des Douze Animaux (12 جانۋارلىق تۇرىك جىل قايىرۋى)» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە بۇل كۇنتىزبەنىڭ تۇركىلىك تامىرىن بۇلتارتپاس دەرەكتەرمەن ايعاقتايدى. ەندەشە, ءداستۇرلى جىل قايىرۋدى بالاما كۇنتىزبە رەتىندە ءجيى پايدالانىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن ارتتىرساق, تۇركى جۇرتىنا ورتاق قۇندىلىقتىڭ ورتامىزعا قايتا ورالارى انىق.
عۇن زامانىنان پايدا بولعان 12 جىلدىق مۇشەل تۇركى داۋىرىندە جەتىلىپ, كەمەلىنە كەلگەن. بۇل تۋرالى قاشقارلى ماحمۇت ايگىلى سوزدىگىندە «تۇرىك قاعانى حالقىمەن كەڭەس قۇرىپ: «كەيىنگىلەر جاڭىلماس ءۇشىن, ون ەكى جۇلدىز بەن ون ەكى ايدىڭ سانىنداي ون ەكى جىلدىڭ ارقايسىسىنا ات قويايىق. جىل ساناۋىمىزدى وسىعان قاراپ جۇرگىزەيىك» دەپتى. ءسويتىپ, قاعان جابايى اڭداردى ىلە وزەنىنە قاراي قۋىڭدار دەپ بۇيرىق بەرەدى. اڭداردىڭ ون ەكىسى سۋدى كەشىپ وتەدى. وزەننەن وتكەن ءاربىر اڭنىڭ اتى ءبىر جىلعا بەرىلەدى» دەپ جازادى.
كوك تۇرىكتەردىڭ وسى جىل قايىرۋ امالىن ءجيى قولدانعانىن بىلەمىز. مىسالى, جىلان جىلى قايتىس بولعان ەلتەرىس قاعاننىڭ كوكتاسىنا جىلاننىڭ بەينەسى قاشاپ سالىنعان. يسلام ءدىنى حيجرا جىل ساناۋىن الا كەلگەنىمەن, تۇركى جۇرتى كونە كۇنتىزبەسىنەن باس تارتپاعان. سالجۇق سۇلتانى مالىك شاح 1079 جىلى كونە جىل قايىرۋعا قايتۋعا جارلىق شىعارعان.
ال ايگىلى ابىلعازى ءباحادۇر حان «تۇرىك شەجىرەسى» دەگەن ەڭبەگىندە بۇل كۇندى ەرگەنەقونمەن بايلانىستىرادى. قۇزداردىڭ قۋىسىنا سىيماعان ەل حاننىڭ ۇرپاقتارى وتانىنا جەتۋ ءۇشىن وت قويىپ, تەمىرمەن تاۋدى بالقىتىپ, جول تاۋىپ شاتقالدان شىعادى. كوك ءبورىنىڭ جول كورسەتۋىمەن جاڭا قونىسقا جەتكەن جاۋىنگەر جۇرت ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن تويلاپتى. وسىلايشا بۇل كۇندى جاڭا كۇن رەتىندە تويلاۋ سالتقا اينالىپ, تۇرىك قاعاندارى كورىك باسىپ, بالعا ۇرىپ, ءتوس سوعاتىن ىرىمعا اينالىپتى. بۇل ءداستۇردى شىڭعىس حان قايتا جاڭعىرتقان. بۇگىندە ازەربايجاندا جيىلعان جۇرت وت جاعىپ, الاۋدان اتتايدى, انادولى تۇرىكتەرى كورىك باسىپ, توسكە بالعا سوعادى. ماڭگىلىك ەل مۇراتىن جادىدا جاڭعىرتاتىن وسى ءداستۇردى ءبىز دە ناۋرىزدى تويلاۋ بارىسىندا ەسكەرسەك, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى تۇرلەنە تۇسەر ەدى دەگەن ويدامىز.
تابىلدىرىقتان اتتاعان تاۋىق جىلى قۇتتى بولسىن! ۇلىس وڭ بولسىن, جىل جاقسىلىعىمەن كەلسىن!
دارحان قىدىءرالى,
«ەگەمەن قازاقستان»
