قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان اقپاراتقا سايكەس اتالعان ساپاردان كەيىن قازاقستان ەلورداسىنا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كەيبىر مەملەكەت باسشىلارى دا ساپارمەن كەلەدى. استاناعا جوسپارلانعان ساپارلار ايماق ەلدەرىنىڭ «ترانسۇلتتىق سيپاتى بار ماسەلەلەر الدىنداعى بىرلىگىن» انىقتاۋى مۇمكىن.
وزبەكستانمەن ىنتىماقتاستىققا ۇلكەن ءمان بەرەتىن ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن قازاقستانمەن بايلانىستاردى كۇشەيتۋگە نيەت تانىتقان باۋىرلاس ەلدىڭ جاڭا باسشىسى ش.ميرزيوەۆ اراسىندا وتەتىن كەزدەسۋ ەكىجاقتى ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتىپ, ستراتەگيالىق ىقپالداستىقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى دەپ كۇتىلۋدە. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا الداعى 4-5 جىلعا ارنالعان ورتاق ەكىجاقتى جوسپارلار تۋراسىندا كەلىسىلىپ, ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارىن قامتيتىن قۇجاتتارعا قول قويىلىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى پىكىر الماسۋلار كەزىندە ورتالىق ازيانىڭ ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى مەن سالالالارى قامتىلادى دەگەن ويدامىز.
وزبەكستان باسشىسىنىڭ استاناعا ساپارى تۋراسىندا ساراپشىلار اراسىندا ءارتۇرلى ءپىكىرلەر ايتىلدى. ءبىرىنشى كوزقاراس بويىنشا, قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا جاڭا قارىم-قاتىناستار فورماتىنىڭ قالىپتاسىپ, ورتالىق ازيانىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەي كەلگەن ورتاق ماسەلەلەرىنە ءمان بەرىلە باستاۋى – دەر كەزىندە جاسالعان قۇپتارلىق قادام. ەكىنشى كوزقاراس اتالعان بەتبۇرىستىڭ ماڭىزىن اسىرەلەپ, تاشكەنت – استانا وداعى تۋرالى ءاڭگىمە قوزعاۋ ءالى ەرتە بولعاندىقتان, ەكىجاقتى ىقپالداستىقتىڭ مازمۇنىن تولىقتىرۋ قاجەت دەگەنگە سايادى. ءۇشىنشى كوزقاراس بويىنشا, بۇعان دەيىن جابىق جاعدايدا دامىپ كەلگەن ءوزبەكستاننىڭ بۇدان بىلاي ليبەرالدانۋ رەفورمالارىن ءجۇرگىزۋى ءناتيجەسىندە اشىق ەكونوميكاعا كوشىپ, كورشىلەس نارىقتارعا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى جوعارىلايدى.
بىزدىڭشە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءۇش كوزقاراستى ەسكەرىپ, ەكىجاقتى جانە ايماقتىق ىقپالداستىقتىڭ تۇجىرىمدامالىق جانە باعدارلامالىق نەگىزدەرىن ويلاستىرۋ قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق مۇددەلەرى تۇرعىسىنان اسا قاجەت. ويتكەنى, ەلىمىز ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن جابىق ءومىر سۇرە المايدى. سوندىقتان, قازاقستان مەن ءوزبەكستان قولدا بار ورتاق ءمۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, ورتالىق ازيا ينتەگراتسياسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىن قازىردەن باستاپ جەتىلدىرۋى قاجەت.
قازىرگى تاڭدا ايماق ەلدەرى ماڭىزدى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق دامۋ كەزەڭىندە تۇر. ايماقتا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ اراقاتىناسىنا نەگىزدەلگەن تۇبەگەيلى ساياسي بەتبۇرىستىڭ نەگىزى قالانىپ, ۇقساس ەكونوميكالىق مىندەتتەر كۇن تارتىبىنە قويىلۋدا. وزبەكستاندا وتكەن جىلى بيلىك اۋىسىپ, جاڭا پرەزيدەنت سايلانعالى بەرى ەل بيلىگى رەفورمالارعا ءمان بەرىپ, ساياسي-ەكونوميكالىق جۇيە بەلگىلى دەڭگەيدە ليبەرالدانا باستادى. قازاقستاندا بيلىك وكىلەتتىكتەرىنە بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جاسالدى. تۇرىكمەنستاندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزىلىپ, ساياسي تۇراقتىلىق ساقتالدى. دەموكراتيالىق تاجىريبەلەرگە بوي ۇسىنعان قىرعىزستاندا ساياسي ناۋقان ەندى قىزا تۇسۋدە.
اسىرەسە, وزبەكستان مەن قازاقستان قارىم-قاتىناستارىندا بولۋى ىقتيمال وزگەرىستەر ورتالىق ازيانىڭ دامۋ كەلەشەگى مەن باعىتىنا اسەر ەتەدى دەپ ويلايمىز. قوس مەملەكەت – الەمدەگى جانە ايماقتاعى جاعدايلار بويىنشا, مۇمكىندىكتەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەر تۋراسىندا سىندارلى پىكىر قالىپتاستىرعان, ءوز دامۋ تاجىريبەسىنەن ساباق العان, ءبىر-ءبىرىن ءارتۇرلى قىرىنان تانىعان, ۇلتتىق ماقساتتارىنا قاراي باعىت-باعدارىن ايقىنداعان سالماقتى ەلدەر. قازاقستان مەن وزبەكستان قازىرگى جاعدايدا ايماقتاعى جاعداي ءۇشىن تاريحي جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە باستادى.
وسى تۇرعىدان العاندا, ەكى ەل قول جەتكىزگەن حالىقارالىق, ەكونوميكالىق جانە مەملەكەتتىك جەتىستىكتەرىن ەكىجاقتى جانە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مۇددەسىنە پايدالانا الادى.
وزبەكستان سياقتى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرىمەن شەكارالاس جانە ايماقتىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ءىرى مەملەكەتتىڭ وزىندىك ورنىن قازاقستان ءتيىمدى پايدالانا الادى. وزبەكستان – دەموگرافيالىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق الەۋەتى, مەملەكەتتىلىك جانە مادەني ءداستۇرلەرىنىڭ ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان مۇمكىندىكتەرى زور, اۋعانستانمەن تاريحي بايلانىستارى تەرەڭ جانە الەمدەگى ءارتۇرلى ورتالىقتارمەن وزىندىك سيپاتتاعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ كەلگەن مەملەكەت. سوندىقتان بولار, ەلباسى ن.نازارباەۆ كەزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ وداعىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن ەدى. بەلگىلى سۋبەكتيۆتى كەدەرگىلەرگە بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلماي قالعان اتالعان يدەيا قازىر دە وزەكتىلىگىن جوعالتا قويعان جوق. وزبەكستاننىڭ كەيىنگى دامۋ تۇجىرىمدامالارىندا ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس ستراتەگياسىنان ءبىرتۇتاس ايماق قۇرۋ يدەياسىنا ءوتۋ XXI عاسىرداعى ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەنگەنى راس. ش.ميرزيوەۆ بيلىككە كەلگەلى بەرى قىرعىزستانمەن, تاجىكستانمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن دە بايلانىستارىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا دەگەن نيەت تانىتىپ, قاجەتتى شارالار قابىلداندى.
وزبەكستان پرەزيدەنتى 6-7 ناۋرىز كۇندەرى تۇرىكمەنستانعا جاساعان العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىندا گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆپەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ جوسپارى تۋرالى كەلىستى, سونىمەن قاتار, ەكى ەل حالىقارالىق الاڭدا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيتىن بولدى. كەزدەسۋدە ايماق ءۇشىن وتە وزەكتى ارال, كاسپي, ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندە دە پىكىر الماسىلدى.
وزبەكستان – كاسپي تەڭىزىنە تىكەلەي شىعا المايتىن جانە قىتايمەن شەكارالاسپايتىن مەملەكەت. سوندىقتان, گەوگرافيالىق تۇرعىدان جابىق وزبەكستان ءوز كورشىلەرىنىڭ, ءاسىرەسە, رەسەي, قىتاي مەن باتىسقا شىعۋ مۇمكىندىكتەرى بار قازاقستاننىڭ تاسىمال جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن پايدالانۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرىپ وتىر. وزبەكستان تاراپى قازاقستاننىڭ ءىرى حالىقارالىق كولىكتى جوبالارىن ورىنداۋ سالاسىنداعى جان-جاقتى مۇمكىندىكتەرىن جوعارى باعالايتىنىن ءبىلدىردى. قازاقستان – تاشكەنت ءۇشىن جاقىن ءارى ءتيىمدى نارىق بولۋمەن قاتار, قارجى-ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى, سىرتقى نارىقتارمەن تىكەلەي بايلانىسى اناعۇرلىم دامىعان مەملەكەت.
ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى دامىتۋدىڭ ينفراقۇرىلىمدىق نەگىزى رەتىندە ستراتەگيالىق مانگە يە كولىك, تاسىمال جانە لوگيستيكا سالالارىن دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. سوڭعى ايلاردا قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ ءتيىستى مينيسترلىكتەرى, ۇلتتىق تەمىر جول كومپانيالارى اراسىندا تىعىز جۇمىس جاسالدى. تاشكەنت ءوز تاۋارلارىن ەۋروپا نارىقتارىنا كاسپي تەڭىزى ارقىلى شىعارۋ جونىندە اشعابادپەن قاتار, استانامەن دە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ وتىر.
قازاقستان اۋماعى ارقىلى وزبەكستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, وزبەكستان اۋماعىنا قازاقستاندىق بيداي مەن ۇن ونىمدەرىن تاسىمالداۋ بويىنشا ەكىجاقتى جەڭىلدىكتەر مەن شەگەرىمدەر جاساۋ تۋرالى كەلىسىلدى. وزبەك تاراپى الماتىمەن كولىكتىك بايلانىستاردى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, تاشكەنت پەن استانا اراسىندا اپتاسىنا بىرنەشە مارتە جەدەل پويىز قاتىنايتىن بولدى. سونداي-اق, ءىرى قالالار اراسىندا اۆتوبۋس جانە اۋە قاتىناسىن كەڭەيتۋ جوسپارلانۋدا. جىلدار بويى جارتىلاي جابىق بولىپ كەلگەن مەملەكەتارالىق شەكارالاردان ءوتۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلىپ, ماقتاارالدان سامارقانعا قاتىنايتىن جولدار اشىلدى. دەماركاتسيا جۇمىستارى اياقتالىپ, شەكارالىق ايماقتاردىڭ بايلانىستارى كۇشەيەتىن بولدى.
وسىلايشا قازاقستان-وزبەكستان قاتىناستارى جۇيەلى سيپات الا باستادى دەۋگە نەگىز بار. ەكى ەل اراسىندا الداعى ونداعان جىلدى قامتيتىن ىنتىماقتاستىقتىڭ جول كارتاسى ءازىرلەنۋدە. كوپتەگەن سالا بويىنشا جاڭا باعىتتار مەن ءمۇمكىندىكتەر اشىلىپ, ەكىجاقتى تاۋارلار نومەنكلاتۋراسى كەڭەيۋدە. تاشكەنت پەن ءوڭتۇستىك قازاقستان اراسىنداعى ايماقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ءماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. مىسالى, بىرلەسكەن ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرۋ, ايماقتىق ىنتىماقتاستىق فورۋمدارىن وتكىزۋ سياقتى جوبالار تالقىلانۋدا.
استانادا وتەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەر بارىسىندا وسى جوسپارلارمەن قاتار, ايماقتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى پىكىر الماسىلىپ, بىرقاتار سالالاردا كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بىرىنشە كەزەكتە, ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-بايلانىس سالالارىنا ارتىقشىلىق بەرىلەدى.
وزبەكستان تاراپى قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىگىنە بايلانىستى تۋىنداعان جاڭا ءمۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ءتونۋى مۇمكىن قاتەرلەرمەن بىرلەسىپ قارسى تۇرۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. تاشكەنت قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىگىن ورتالىق ازيانىڭ ماسەلەلەرىن (ارال, اۋعانستان, تەرروريزم) ىلگەرىلەتۋ الاڭى رەتىندە پايدالانۋ جونىندەگى باستاماسىن قولدايدى.
وسى رەتتە, ايماقتىڭ بەس مەملەكەتىنىڭ ورتاق فورۋمىن قۇرۋ تۋرالى استانانىڭ ۇسىنىسى ۇلكەن ماڭىزعا يە. اتالعان بەس مەملەكەتتىڭ ىنتىماقتاستىعى ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى بولا الادى.
قورىتىندىسىندا قانداي دا ءىرى جوبالاردان قايمىقپاي, بىلەك سىبانا كىرىسەتىن باستاماشىل قازاق ازاماتتارى مەن قولىنان بارلىق ءىس كەلەتىن, ەڭبەكقور وزبەك حالقى ىنتىماقتاسسا, الىنبايتىن قامال, ءبىتپەيتىن ءىس قالمايدى دەگىمىز كەلەدى.
جانات مومىنقۇلوۆ,
ساياساتتانۋشى
