وتكەن جىلدى مۇناي باعاسىن كوتەرۋ ءۇشىن ونى ءوندىرۋدى قىسقارتۋ جولىنداعى كەلىسسوزدەرگە سارپ ەتكەن وپەك ۇيىمى بيىلعى جىلدىڭ باسىندا, ياعني قاڭتار ايىندا مۇناي ءوندىرۋدى تاۋلىگىنە 1 ميلليون باررەلگە دەيىن قىسقارتۋعا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ وپەك-ءتىڭ باستاماسىمەن مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋ ماقساتىندا جاسالعان كەلىسسوزدەگى شارالار 90 پايىز كولەمىندە ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ, مۇناي باعاسى 2017 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىندا ءبىرشاما كوتەرىلىپ, جاھاندىق رىنوكتا Brent ماركالى مۇناي باعاسىنىڭ باررەلى 58 اقش دوللارىنا دەيىن وسكەن ەدى.
وسىعان بايلانىستى ەكونوميكاسى تابيعي شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدەردىڭ تىنىسى كەڭەيىپ, ءبىزدىڭ ءتول تەڭگەمىز دە تۇراقتانۋ سوقپاعىنا بەت بۇرىپ, 1 اقش دوللارىنا شاققانداعى باعامى 311 تەڭگەگە دەيىن نىعايا تۇسكەن بولاتىن. الايدا بۇل «باتپان قۇيرىقتىڭ» ءومىرى ۇزاققا بارمايتىن سىڭايلى. قانشا جانتالاسقانىمەن وپەك-ءتىڭ مۇناي باعاسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا قاۋقارى جەتەتىن ەمەس. ناۋرىز ايىندا ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە 9 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان مۇناي باعاسىنىڭ باررەلى 51 اقش دوللارىن قۇرادى. مۇناي باعاسىنا بولجام جاساۋ بۇگىندە ساراپشىلار ءۇشىن ەڭ ابىرويسىز ماسەلەگە اينالدى. ماسەلەن, 2014 جىلى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت قۇلايتىنىن ءدال بولجاعان PIRA Energu Group زەرتتەۋ كومپانياسىنىڭ ساراپشىلارى 2017 جىلى مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 75 اقش دوللارىنا دەيىن كوتەرىلەدى دەگەن بولاتىن. 2017 جىلدىڭ باسىندا الەمدىك رىنوكتا قالىپتاسقان جاعداي بۇل بەدەلدى ۇيىم ساراپشىلارىنىڭ بولجامى دا اقيقاتتان الىس ەكەندىگىن ايعاقتادى.
حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىكتىڭ (حەا) مالىمدەۋىنشە, دۋالى اۋىز ساراپشىلاردىڭ بولجامدارىن جوققا شىعاراتىن دا, مۇناي باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتقان وپەك-ءتىڭ جىگەرىن قۇم قىلاتىن دا – اقش- تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن («سلانتسەۆىي نەفت») ءوندىرۋشى كومپانيالارى كورىنەدى. ءىس جۇزىندە امەريكالىق مۇنايشىلار وپەك كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن مۇناي ءوندىرۋدىڭ قىسقارتىلعان كولەمىنىڭ ورنىنا رىنوكقا ءوز ونىمدەرىن شىعارا باستاعان. «الپاري» اگەنتتىگىنىڭ باس ساراپشىسى اننا بودروۆانىڭ ايتۋىنشا, اقش كومپانيالارى قازىردىڭ وزىندە وپەك جانە الەمدەگى مۇناي ەكسپورتتاۋشى 11 ەلدىڭ كەلىسىمى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرىلعان مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن جوققا شىعارعان. تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋشى اقش كومپانيالارى ەشقانداي كەلىسىمدەرگە قاتىسپايدى, وپەك-ءتىڭ بۇل كومپانيالارعا ىقپال ەتەتىن دە ەشبىر مۇمكىندىگى جوق. سونىمەن, الەمدىك مۇناي رىنوگىندا اقش-تىڭ ايىن وڭىنان تۋعىزعان «تاقتاتاس توڭكەرىسى» دەگەنىمىز نە؟
سوناۋ 2009 جىلى بۋەنوس-ايرەس قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق گاز كونفەرەنتسياسىندا ۆر كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى توني حەيۆورد تاقتاتاس گازىن وندىرۋدە بەتبۇرىس باستالعانىن, وسى رەتتە وزىق تەحنولوگيا اشقان اقش «تاقتاتاس ءتوڭكەرىسىن» جاسايتىنىن جارتى الەمگە جاريا ەتتى. سول-اق ەكەن امەريكانىڭ ءبىرقاتار بەلدى كومپانيالارى مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ سالاسىندا «توڭكەرىس» جاساۋ قوزعالىسىنا بەلسەنە كىرىسىپ كەتتى. الەمدىك باق وكىلدەرى دە «وتقا ماي قۇيعانداي» بۇل قوزعالىستى بارىنشا اسپەتتەدى. ءتىپتى كەيبىر باسىلىمدار تاقتاتاس مۇنايى الەمدەگى بارلىق ەلدەردىڭ اۋماعىندا بىركەلكى ورنالاسپاعان ەكەن, ونىڭ جەر استى قورىنىڭ 70 پايىزى اقش-تىڭ اۋماعىندا ورنالاسسا, رەسەي اۋماعىندا ونىڭ 7 پايىز عانا قورى بار كورىنەدى دەپ جازدى.
شىندىعىندا, تاقتاتاس مۇنايى دەگەنىمىز جەتى قات جەر استىنداعى مۇناي مەن گاز قورى جيناقتالا باستاعان جەر قىرتىسى بولىپ تابىلادى. تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى بويىنشا, جەر قويناۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر تەرەڭدىگىنە جەتكەننەن كەيىن تىكەلەي بۇرعىلاۋ ءادىسىن جەر قىرتىسىن ۇڭگي گوريزونتالدى بۇرعىلاۋعا اۋىستىرىپ, تەرەڭدەگى جەر قىرتىسىن قوپارا ايىرۋ كەرەك. مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, تاقتاتاس مۇنايى قورلانعان جەر قىرتىسىن ۇگىتۋ ءۇشىن وراسان كوپ مولشەردە ءارتۇرلى حيميكاتتار قوسىلعان سۋ ايدالادى. ەڭ سوراقىسى سول, سۋ وتە كوپ مولشەردە قاجەت ەتىلەتىن كورىنەدى. ونسىز دا جۇمىر جەر تازا سۋدان تاپشىلىق كورىپ وتىرعاندا, تاقتاتاس مۇنايىن الۋ ءۇشىن ميلليونداعان تەكشە مەتر تازا سۋ حيميكاتتارمەن ۋلانىپ جەر قويناۋىنا ايدالادى. ءسويتىپ, ادامزات بولاشاعىنا اۋاداي قاجەت جەر استى سۋلارىنا ورنى تولماس زيان كەلەدى ەكەن. تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋدىڭ بۇدان باسقا دا ەكولوگيالىق زارداپتارىن ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. اقشا «قۇدىرەتىنە» عانا تابىنعان اقش ءۇشىن بۇگىن الەمدىك مۇناي رىنوگىندا كوشباسشى بولۋ كەرەك, ەرتەڭ دۇنيەنى توپان سۋ السا دا مەيلى.
راس, اقش تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىندا ەڭ جوعارى تابىستارعا جەتتى. قازىرگى تاڭدا امەريكا تاقتاتاس گازى مەن مۇنايىن وندىرىستىك اۋقىمدا ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن يگەرگەن بىردەن-ءبىر مەملەكەت بولىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدە تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ كولەمى ەسەلەي ارتتى. وسىعان بايلانىستى اقش ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرى رىنوگىنداعى ەڭ باستى ويىنشىعا اينالاتىندىعى اقيقاتقا اينالدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق شيكىزات رىنوگىندا باس تورەشى بولىپ كەلگەن ساۋد ارابياسى بۇعان ءتوزىپ وتىرا المادى. تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ قىمباتقا تۇسەتىندىگىن بىلەتىن ولار الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي كولەمىن بارىنشا ارتتىرىپ, باعانى ءتۇسىرۋگە كۇش سالدى. وتكەن ەكى جىلدا ولار بۇل ماقساتتارىنا قول جەتكىزدى دە. مۇناي بارەللىنىڭ باعاسىن 100 دوللاردان 26 دوللارعا دەيىن قۇلاتتى. بىراق مۇناي ەكسپورتىنا عانا تاۋەلدى ءوزدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دا شارۋاسىن شالقايتىپ الدى.
مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت قۇلاۋى اقش-تىڭ تاقتاتاس مۇنايىن وندىرەتىن كومپانيالارىنا وڭاي بولعان جوق. سولتۇستىك امەريكادا تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرىپ جاتقان كومپانيالار تىعىرىققا تىرەلدى. ءتىپتى بانكتەن العان نەسيەلەرىن وتەي الماي كوپشىلىك كومپانيالار بانكروتقا ۇشىرادى. كەيبىر ساراپشىلار مۇناي باعاسى 50 دوللاردان تومەن دەڭگەيدە ۇزاق تۇراقتايتىن بولسا, امەريكانى الەمدىك مۇناي دەرجاۆاسى دارەجەسىنە كوتەرەتىن «تاقتاتاس توڭكەرىسى» دە قۇردىمعا كەتەدى, دەگەن بولجامدارىن دا جاساپ ۇلگەردى.
الايدا, تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋشى اقش كومپانيالارى ساراپشىلاردىڭ بۇل ساۋەگەيلىگىنىڭ كومەيىنە دە قۇم قۇيدى. ولار وراسان زور قيىندىقپەن وتكىزگەن وسى ەكى جىل ىشىندە تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىنا وزىق جاڭالىقتار اكەلدى. بۇرعىلاۋ ۇڭعىلارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا يننوۆاتسيالىق ادىستەردى وندىرىسكە ەنگىزدى. وسىنداي جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەسىندە قازىر Shell كومپانياسى تاقتاتاس مۇنايىن وندىرەتىن ءبىر ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋعا 5,5 ميلليون دوللار شىعىن شىعاراتىن كورىنەدى. بۇل 2013 جىلى ءدال وسىنداي ۇڭعىماعا جۇمسالاتىن شىعىننان 56 پايىزعا ارزان ەكەن. ونىڭ ۇستىنە جەر قىرتىسىن قوپارا بۇرعىلاۋ ءادىسىن جەتىلدىرۋ تەحنولوگياسى ءبىر ۇڭعىمادان بۇرىنعىدان دا كوپ مولشەردە مۇناي شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ماسەلەن, پەرميان باسسەينىندەگى ءبىر ۇڭعىمادان كۇن سايىن وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن 98 باررەل مۇناي شىعارىلسا, قازىر ودان جەتى ەسە كوپ, ياعني ءبىر ۇڭعىمادان كۇن سايىن 668 باررەل مۇناي وندىرىلەتىن كورىنەدى.
اقش-تى الەمدەگى ەڭ كوپ مۇناي تۇتىنۋشى ەلدەن, ونى ەكسپورتتاۋشى جاھاندىق دەرجاۆاعا اينالدىرۋعا ءتيىس «تاقتاتاس توڭكەرىسىنە» دەگەن ەلدەگى كوزقاراستا دا بەتبۇرىس باستالدى. اق ءۇيدىڭ جاڭا يەسى دونالد ترامپ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇنىندە-اق مۇناي-گاز كومپانيالارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەتىندىگىن مالىمدەدى. بۇرىنعىداي ەمەس, تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدا وڭ جەتىستىكتەرگە قول جەتتى. 2017 جىلدىڭ وتكەن ەكى ايىنىڭ ىشىندە اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارى تاقتاتاس مۇنايىن ءوندىرۋ سالاسىنا 10,5 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىپ ۇلگەردى. «تاقتاتاس توڭكەرىسىنىڭ» بولاشاعىنا دەگەن سەنىم بارعان سايىن ارتىپ, بۇگىندە اقش-تا مۇناي ءوندىرۋدىڭ بۇل سالاسىنا Exxon Mobil سياقتى الىپ كومپانيالار كەلە باستادى. وسىدان-اق, تاياۋ بولاشاقتا الەمدىك مۇناي رىنوگىنىڭ تاعدىرى «تاقتاتاس توڭكەرىسىنە» تاۋەلدى بولاتىندىعىن انىق كورۋگە بولادى.
جاقىندا حيۋستون قالاسىنداعى اقش-تىڭ ەڭ ءىرى اۋديتورلىق كومپانياسى ەنەرگەتيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى رەگينا مەيور «الەمدىك رىنوكتاعى مۇناي بارەلىنىڭ باعاسى 35 دوللارعا دەيىن تومەندەسە دە اقش-تىڭ بارلىق تاقتاتاس مۇنايىن وندىرەتىن كەن ورىندارى تابىسپەن جۇمىس ىستەيتىن بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى. ءيا, جۋىر ماڭدا جاھاندىق رىنوكتا مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت وسەتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. تاقتاتاس مۇنايىنىڭ ارقاسىندا اقش الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي تۇتىنۋشى ەلدەن, بۇل ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتى ەڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشى ەلگە اينالىپ كەلەدى. ەندەشە, الەمدىك مۇناي رىنوگىندا ءبىر باررەل مۇناي باعاسىنىڭ 50 دوللاردان دا قۇلدىراپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
