قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرى – ەۋرازيا جۇرەگىندەگى ۇلى دالادا جازىلعان مىڭجىلدىق تاريحتىڭ جاڭا ءداۋىرى بولدى. وسى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعىنىڭ نەگىزىندە حالقىمىزدىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋى مەن بىرلىگى جانە ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى جاتىر. كەزىندە فرانتسۋز ۇلتىنىڭ كوشىن باستاعان تۇلعا شارل دە گوللدىڭ «مەن شارل دە گولل ەمەس, مەن فرانتسيامىن» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبۇگىنگىدەي عالام تانىعان مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىن, جەتكەن بارلىق جەتىستىكتەرىمىزدى, ەلىمىزدىڭ جاڭعىرۋ كەزەڭدەرىن پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەسىمىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ءاردايىم تاريحي شىندىق بولىپ قالا بەرمەك.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا دا ەلباسى «ۋاقىت توقتاۋسىز زىمىراپ وتە شىعادى. جاڭاشا ساپالى دامۋعا دەگەن قۇلشىنىس – ۇلتىمىزدىڭ جاقىن ونجىلدىقتاعى باستى يدەياسى», – دەگەن بولاتىن. راسىندا, قازىر الەم جىلدام قارقىنمەن دامۋدا. جاڭا تەحنولوگيالار مەن دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ ءۇزدىكسىز العا جىلجۋى قازاقستان سياقتى دامۋشى مەملەكەتتەرگە جاڭا تالاپتار قويۋدا. الپاۋىتتار ارپالىسقان زاماندا, ءتورتىنشى تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا تابالدىرىقتان اياق باسىپ وتىرعاندا, كوپتەن قالماۋ, وزىق ويدى, وزىق تەحنولوگيانى, وزىق تاجىريبەنى پايدالانا وتىرىپ قارقىندى دامۋدى قولعا الۋ كەرەكتىگىن ەلباسى ايقىن انىقتاپ, نەگىزگى بەس باسىمدىقتى بەلگىلەپ بەردى.
جولداۋدا نەگىزگى باسىمدىقتىڭ ءبىرى ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋىنا بەرىلىپ وتىر. مۇنىڭ نەگىزگى وزەكتى مىندەتى قازاقستاندا ءىت تەحنولوگيالاردى دامىتۋ.
ءبىز جاھاندانۋ زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. وسى جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ نەگىزىندە جاتقان باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – الەمدەگى ەلەكتروندى تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى بولىپ سانالادى. كەزىندە ىبىراي التىنسارين ايتقان «وقۋ-ءبىلىم بار جۇرتتار, كوزدى اشىپ جۇمعانشا, جىلدام حابار العىزدى» دەگەن داۋىرگە كەلدىك. ءىت تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى قۇرلىقتار اراسىنداعى الشاقتىقتى جويىپ, الەمدى ينتەرنەت كەڭىستىگىندە توپتاستىرىپ وتىر. بۇل اقپارات الماسۋ, عىلىم مەن ءبىلىم جەتىستىكتەرىن تاراتىپ, يگەرۋ ماسەلەلەرىندە ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ, ەندى باسقا دا سالالاردى تولىق قامتىماق. ماسەلەن, جاپوندار قازىر ەلەكتروندىق روبوتتارعا تۇلعالىق ءدارەجە بەرۋ ماسەلەسىن تالقىلاپ جاتىر. بۇل بولاشاقتا ادام ەڭبەگىن تەحنيكا, روبوتتار الماستىراتىن جاڭا ءداۋىر كەلە جاتىر دەگەن ءسوز. سوندا «ادامداردىڭ ورنى قالاي بولماق, بۇعان ءبىز دايىنبىز با» دەگەن سۇراقتار الدىمىزدان شىعادى. ءىت تەحنولوگيالاردى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنا جاپپاي ەنگىزۋ, ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتپەك. ءبىز سول مۇمكىندىكتەردى پايدالى جۇزەگە اسىرۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ەلباسى ۇكىمەتكە «تسيفرلى قازاقستان» ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. «تسيفرلى قازاقستان» يدەياسى ءۇشىنشى جاڭعىرۋدىڭ باستى فاكتورى بولماق.
قازىر الەمدە مويىندالعان, وندىرىستە ءوزىن ءوزى اقتاعان كوپتەگەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار بار. ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى, ەڭ الدىمەن, الەمدەگى سول وزىق تەحنولوگيالاردىڭ بارلىعىن ءوز ەلىمىزگە اكەلىپ ەنگىزۋ. ونداي وزىق تاجىريبە ەلىمىزدە جوق ەمەس, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ۇدايى ەنگىزە وتىرىپ, ءوندىرىستى وركەندەتىپ جاتقان كاسىپورىندار بارشىلىق. ماسەلەن, ءبىز بۇعان كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتىنا بارعاندا كوز جەتكىزدىك. كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى يتاليادا, گەرمانيادا شىعارىلعان قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان. وندىرىسكە جوعارى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باسا نازار اۋدارۋدى كاسىپورىن سوڭعى جىلدارى مىقتاپ قولعا العان. سونىڭ ارقاسىندا ترانسفورماتور زاۋىتىنىڭ وندىرگەن ءونىم كولەمى سوڭعى 20 جىلدا 140 ەسەگە ارتقان. بۇگىندە اتالمىش زاۋىتتىڭ فيليالى ورال قالاسىندا جۇمىس ىستەۋدە. قازىر ورال ترانسفورماتور زاۋىتى شىعاراتىن ءونىمنىڭ 95 پايىزى ەكسپورتقا باعىتتالعان.
پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ وزەكتىلىگى, ونىڭ ومىرشەڭدىگى وسىلايشا ءىس ءجۇزىندە دالەلدەنىپ وتىر. وسىنداي ناقتى مىسالدارعا قاراي وتىرىپ, ەلباسىنىڭ جاڭا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باسا نازار اۋدارۋىنىڭ سىرىن ۇعىناسىڭ. ەگەر ەلدەگى كاسىپورىنداردىڭ, ءاسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى زاۋىت-فابريكالاردىڭ بارلىعى وسىلاردان ۇلگى الىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانسا, ەل ەكونوميكاسى العا جىلجيتىنى ءسوزسىز.
جولداۋدا ءبىرىنشى باسىمدىقتاعى ءمىندەتتەر جايلى ايتا كەلە, ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنايى توقتالعان. بۇل ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن تاقىرىپ دەگىم كەلەدى. پرەزيدەنت «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك, قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ ماڭىزى زور», – دەپ اتاپ ءوتتى. جاسىراتىنى جوق, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىم ءوندىرۋ ءمۇمكىندىكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن تولىق پايدالانا الماي وتىرمىز. پرەزيدەنت وعان قاتىستى «ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرى» دەگەندى تەگىن ايتىپ وتىرعان جوق. سەبەبى, بۇگىنگى الەم الدىنداعى تۋىنداپ وتىرعان ەڭ ماڭىزدى جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بولىپ سانالادى.
قازاقستان اۋماعى 180 ملن گا جايىلىم جەردى قامتيدى. الەمدەگى ەڭ ءىرى مال ەتىن يمپورتتايتىن مەملەكەتتەر قاتارىنداعى رەسەي جانە قىتايمەن شەكارالاس ورنالاسقان. قازاقستاننىڭ وسى ەكى مەملەكەتكە قارا مال ەتىن ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىگى, ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 5 ملرد اقش دوللارىن قۇرايدى. بۇل استىق ەكسپورتىنان تۇسەتىن قارجىدان الدەقايدا ارتىق. سونىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە ەلىمىزدەگى ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ساۋدالاۋعا قاتىستى نارىققا بارلاۋ جاساساق, بۇل سالاداعى تابىسىمىزدان گورى مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ مول ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە تۇسەمىز.
دۇنيە جۇزىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەر مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا الىپ, الەمدىك ەت ەكسپورتىنا قوجالىق ەتىپ وتىر. سوندىقتان, ەجەلگى ءداستۇرلى كاسىپتىڭ تىزگىنىن ءوز قولىمىزعا الاتىن كەز كەلدى. سەبەبى, ەت وزگەگە دە, وزىمىزگە دە قاجەت. ءازىرشە, الەمدىك نارىققا بارماي-اق, ءىرگەدەگى كورشىمىز, كەدەندىك وداقتاستار اراسىنان رەسەي فەدەراتسياسىن الىپ قارايىق. مىسالى, ءبىر عانا ماسكەۋدىڭ 11,5 ملن تۇرعىنى جىل سايىن 1,33 ملن توننا ەت ءونىمدەرىن تۇتىنادى ەكەن. ەگەر مەديتسينالىق ولشەمگە سالعاندا ءبىر ادام جىلىنا 75 كيلو ەت جەۋى ءتيىس بولسا, ەجەلدەن جاقسى ءومىر سۇرۋگە داعدىلانعان ماسكەۋلىكتەر ءۇشىن بۇل سۇرانىس 82 كيلودان اينالعان. جالپى, رەسەيدىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە ءسۇيەنسەك, ىشكى سۇرانىس تەك ءىرى قارانىڭ ەتىنە جىلىنا 2 ملن تونناعا جەتەعابىل ەكەن, مۇنىڭ سىرتىندا قۇس ەتىنە دە سۇرانىس 1 ملن تونناعا جۋىقتاپ قالعان. دەمەك, جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەردەن قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن ۇلكەن نارىققا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءمۇمكىندىگى تۋىپ وتىرعاندىعى كورىنەدى.
وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى مال شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايى ءوز دەڭگەيىندە ەمەس. سوڭعى بەس جىلدا ءىرى قارا مالدىڭ سانى تومەندەگەن, 100 انالىققا ەسەپتەگەندە ق ۇلىن الۋ – 13,6%-عا, بۇزاۋ – 6,9%-عا, قوزى – 2,2%-عا ازايعان. ءار ساۋىن سيىردان ورتا ەسەپپەن 2 250-2 270 ليتر عانا ءسۇت ساۋىلادى. وندىرىستىك كورسەتكىشتەردىڭ تومەن بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ۇساق تاۋارلى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءمۇمكىندىگىن پايدالانباۋدا دەپ ويلايمىن.
ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ءسۇت ءونىمىنىڭ 82%-ى, ەتتىڭ – 64,0%-ى ءۇي جاعدايىندا وندىرىلەدى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاعى ءىرى قارا مالدىڭ ۇلەسى – 65%-دى, قوي مەن ەشكى – 61%-دى, جىلقى 54%-دى قۇرايدى. دەسە دە, اۋىلداعى مال ونىمدەرىن وتكىزۋ, ساقتاۋ, قايتا ءوڭدەۋ شارالارى وتە تومەن. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا جىلقىلاردىڭ 98%-ى ءونىم الۋ ماقساتىندا باعىلىپ, جىلىنا 93 000 توننا جىلقى ەتى وندىرىلەدى. بىراق, ونىڭ شارۋالار ءۇشىن پايداسى ماردىمسىز, بەي-بەرەكەت دەپ ايتۋعا بولادى.
بۇل ماسەلەلەردى كەشەندى ءتۇردە شەشۋ ءۇشىن شاعىن قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسيالاۋمەن بىرگە, تاۋار ءوندىرۋشىلەر ءۇشىن سەرۆيستىك, ساتىپ الۋ, نەسيەلەۋ ينفراقۇرىلىمدارىن قۇرۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. بۇل ورايدا جولداۋدا پرەزيدەنت «شيكىزات ءوندىرىسىنەن ساپالى وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا كوشۋ قاجەت. تەك سوندا عانا ءبىز حالىقارالىق نارىقتاردا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الامىز» دەي كەلىپ, «بەس جىل ىشىندە 500 مىڭنان استام جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەرمەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاعداي جاساۋ كەرەك, ءونىمنىڭ وڭدەۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, تاۋارلاردى ساقتاۋدىڭ, تاسىمالداۋدىڭ ءجانە وتكىزۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت», – دەپ ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. بۇل اسا ماڭىزدى شەشىم بولدى.
ەگەر شارۋا قوجالىقتارى كووپەراتيۆتەرگە بىرىگىپ, ءونىمدى تاسىمالداۋ مەن ءتيىستى ساۋدا ورنىنا جەتكىزۋدى جىلدامداتاتىن ينفراقۇرىلىم قالىپتاسسا, وندا ءونىم وندىرۋشىگە دە, ءونىمدى وڭدەپ نارىققا شىعارۋشىعا دا قولايلى جاعداي تۋار ەدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى جۇزەگە اساتىن بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەرەرى انىق. جولداۋدا مۇنىمەن قوسا, جەردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سۋارمالى ەگىس الاڭىن 5 جىل ىشىندە 40%-عا كەڭەيتىپ, 2 ملن گەكتارعا جەتكىزۋ قاجەتتىلىگى جايلى دا ايتىلعان. مۇنى جۇزەگە اسىرساق, جاڭعىرۋدىڭ ءۇشىنشى كەزەڭىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ بويىنا قان ءجۇگىرەتىن بولادى.
بيىل ەلىمىز استىق جيناۋدا ۇلكەن كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ, استىقتىڭ جالپى جيىنى 23,1 ملن توننانى قۇرادى. بۇل ءوتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1,4 ەسەگە ارتىق. ءبىزدىڭ استىق ەكسپورتتاۋ الەۋەتىمىز جوعارى. بىراق, ونىڭ كوبىسى شەت ەلگە شيكىزات كۇيىندە كەتىپ جاتىر. ەلباسى جولداۋىندا «استىق ءونىمدەرى بويىنشا ءبىز ەۋرازيادا «نان كارزەڭكەسى» بولۋىمىز كەرەك. شيكىزات وندىرىسىنەن ساپالى وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا كوشۋ قاجەت. تەك سوندا عانا ءبىز حالىقارالىق نارىقتاردا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الامىز» دەپ وتە دۇرىس ايتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز ونىمدەرىمىزدى تەك شيكىزات رەتىندە ءوندىرىپ قانا قويماي, ونى وڭدەپ, دايىن تاۋارعا اينالدىراتىن قۇرىلىم قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك.
قازىر ەلىمىزدە ديىرمەندەردىڭ كوبى جۇمىس ىستەمەي تۇر. اگرارلىق كاسىپورىندار استىقتى تىكەلەي ساتۋعا داعدىلانعان. ال ءوزبەكستاننىڭ قازاقستانمەن شەكاراسىندا ونداعان ديىرمەن سالىنعان. قازاقستاننان ساتىپ العان استىقتى ءوزدەرى ۇنعا اينالدىرىپ, ءارى قاراي ساتۋدا. بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدى باقىلايتىن, سول ساياساتتى جۇرگىزەتىن ۇيىم دا جوق. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندەگى وسى باعىتتاعى باسقارمادا 7-8 عانا مامان جۇمىس ىستەيدى. ستاتيستيكا ورگاندارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ تۋرالى ارنايى ەسەپ تە جۇرگىزىلمەيدى.
قازاقستانداعى اگرارلىق سەكتوردىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكسىز, تەك وسى سالادا مەملەكەت, قوعام, ادامدار تاراپىنان ءبىرلەسكەن, ساۋاتتى, ساپالى ءىس-شارالار كەرەك. بىزگە اگروسەكتوردى ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالدىرۋ ءۇشىن, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن دا مىقتاپ قولعا الۋ ماڭىزدى. ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا «وندىرىستە سۇرانىسقا يە اگرارلىق عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋ كەرەك» دەپ ۇكىمەتكە مىندەت قويىپ وتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعىن عىلىمي نەگىزدە جەتىلدىرۋ ەلىمىزدە ءمۇلدەم جوق ەمەس, مۇنى مىقتاپ قولعا الىپ وتىرعان كاسىپورىندار دا بار. ءبىز سولاردىڭ سانىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, شىعىس قازاقستان وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى اگروكاسىپورىن «استانا-بيزنەس» جشس سيىردىڭ جەرگىلىكتى قارا الا باس تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, ولاردىڭ ءار باسىنان 6500 ليتر ءسۇت الۋدا. مۇنداي ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن شارۋاشىلىق 9 عالىمدى جۇمىسقا الىپ, ولاردىڭ ىزدەنۋىنە, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە بارلىق جاعدايىن جاساپ بەرگەن. ياعني, الىس شەتەلدەن ءبىزدىڭ كليماتىمىزعا, جەر جاعدايىمىزعا بەيىمدەلمەگەن مىڭداعان «اسىل تۇقىمدى» مال الىپ كەلىپ, ەلدى اۋرەگە سالعاننان گورى ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى مال باسىن جەتىلدىرۋ, ونىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنى ايدان انىق.
سونداي-اق, الماتى وبلىسىنداعى «بايسەركە» شارۋاشىلىعى عىلىمي يننوۆاتسيانى ءوزى ءوندىرىپ وتىرعان ءونىم كولەمىن ارتتىرۋدا ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. وندا وسىمدىكتانۋ مەن ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ بەلدى ماماندارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اكادەميكتەرى ءتۇرلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ونى شارۋاشىلىقتا پايدالانۋى ارقىلى گەكتارىنا 50 تسەنتنەرگە دەيىن بيداي الۋعا قول جەتكىزۋدە. بۇل ەگىن شارۋاشىلىعى تاريحىنداعى ەڭ ءىرى كورسەتكىش.
ەلىمىزدە عىلىمدى, يننوۆاتسيانى ءونىم وندىرۋدە ءتيىمدى, ناتيجەلى پايدالاناتىن وسىنداي كاسىپورىندار مەن شارۋاشىلىقتار كوبەيسە, ەكونوميكامىزعا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز.
جولداۋداعى ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ تاعى ءبىرى – بيزنەس-ورتانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ جانە كەڭەيتۋ. ەلىمىزدە بۇل ءمىندەت الدىڭعى جاڭعىرۋ كەزەڭدەرىندە دە جان-جاقتى قولعا الىنىپ كەلگەنىن بولاتىن. بۇل – الەمدەگى دامىعان الپاۋىت ەلدەردىڭ ءجۇرىپ وتكەن تاجىريبەسىمەن دالەلدەنگەن ءتيىمدى جول. وسىعان بايلانىستى ءوز جولداۋىندا پرەزيدەنت 2050 جىلعا قاراي ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى بيزنەستىڭ ۇلەسىن 50%-عا جەتكىزۋ مەجەسىن قويىپ وتىر. قازىر بۇل كورسەتكىش بىزدە 25,5%-دى قۇراپ, دامىعان ەلدەردەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەن 2 ەسەگە, جوعارى كورسەتكىشتەن 3 ەسەگە دەيىن از. ماسەلەن, بۇل گەرمانيادا – 55%, دانيادا – 61%, يتاليادا 68%-دى قۇرايدى.
ەل پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءۇشىن بار جاعدايدى جاساپ كەلەدى. تەك سوڭعى ءۇش جىلدا بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن 1 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. ورتا جانە شاعىن كاسىپورىندار مەن كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋگە ءبىرنەشە رەت موراتوري جاريالاندى. ءناتيجەسىندە كاسىپكەرلىك سالاسى زاڭسىز, جوسىقسىز تەكسەرۋلەردەن قۇتىلدى, بيزنەستىڭ جۇمىسى دا, قارجى جاعدايى دا رەتتەلىپ, ءبىر جۇيەگە تۇسە باستادى.
بىراق, «بيزنەستىڭ تىنىسى كەڭەيدى» دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە, كەدەرگىلەر ءالى دە بارشىلىق. ءاسىرەسە, بۇل ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە تىكەلەي بايلانىستى. ءبۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى 40-قا جۋىق بانكتەردىڭ نەگىزگى ماقساتى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ەمەس, ولار ارقىلى پايدا تابۋ بولىپ وتىر. جاي كاسىپكەردىڭ, اسىرەسە, اۋىل تۇرعىنىنىڭ بانكتەردەن نەسيە الۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. قويىلاتىن تالاپتار اۋىل ەڭبەككەرى تۇگىلى قالا تۇرعىنى ءۇشىن وتە اۋىر, قاعازباستىلىق كوپ, بانكتەر بيۋروكراتتىق ماشيناعا اينالعان. ەلدە بولعان كەزدەسۋلەر كەزىندە تۇرعىندار كەيبىر بانك تالاپتارىنىڭ ميعا قونبايتىنىن ايتادى. مىسالى, كاسىپكەر نەسيە الۋ ءۇشىن 40-تان استام قۇجات جينايدى ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە مەكەن-جايى تۋرالى انىقتامادان باستاپ, فيرما قۇرىلتايشىلارىنىڭ جالاقىسى تۋرالى انىقتاماعا دەيىن بار.
ەڭ سوراقىسى, جاڭادان اشىلعالى تۇرعان كاسىپورىننىڭ سوڭعى ءبىر جىلداعى تابىسى تۋرالى نەگىزدەمە تاپسىرۋ كەرەك ەكەن. ءوزى ەندى اشىلعالى تۇرعان كاسىپورىننىڭ جىلدىق تابىسى قايدان بولادى؟ بانكتەر كەپىلدىككە قويىلاتىن نىساننىڭ باعاسىن دا وزدەرى شىعارادى, ال بولەتىن قارىزدىڭ كولەمىن سول كەپىلدىكتىڭ قۇنىنان ەكى-ءۇش ەسە تومەن قويادى. نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مولشەرى كەمىندە 20-25%-دى قۇرايدى. وعان قوسا ەسەپشوت اشۋعا, قىزمەت كورسەتۋگە, اقشا اۋدارۋعا قوياتىن بانكتەردىڭ باسقا دا پايىزدارى بار. وسىنىڭ بارلىعىن كاسىپكەرلىككە جاسالىنعان قيانات دەپ ايتۋعا بولادى. اسىرەسە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بۇل نەسيەلەردى الۋعا قولى جەتپەيدى. ولاردىڭ كەپىلدىككە قوياتىن مۇلكىن بانكتەر المايدى دا. سول سەبەپتەن نەسيە پورتفەلىندەگى اۋىل ازاماتتارىنىڭ ۇلەسى 10%-دان دا اسپايدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ بەرگەن ءمالىمەتى بويىنشا, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ورتا جانە شاعىن بيزنەسكە 7 ايدا بەرگەن نەسيەسى 4,7 تريلليون تەڭگەنى قۇراپتى. ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ بارلىق كىرىس بولىگىنەن ارتىق قاراجات. سوندا جىل سايىن ءبىر مەملەكەتتىڭ تابىسىنان كوپ نەسيەلەندىرىلىپ وتىرعان كاسىپكەرلىك نەگە دامىمايدى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلى ناقتى ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەپ جاتقان جوق. ولاردىڭ كوبىسى ۋاقىتشا عانا بەرىلەتىن, ارتىنان تۇسكەن قاراجات ەسەبىنەن جاۋىپ تاستاي سالاتىن ەكسپرەس-نەسيەلەر سياقتى. بولماسا جىلداپ قۇتىلا الماي كەلە جاتقان سوزىلمالى نەسيەلەر.
بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن بانكتەر ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن پايدالانىپ, وزدەرىنىڭ كورسەتكىشتەرىن جاقسارتىپ وتىر. وسى قارجىلار ەسەبىنەن پايىزدىق مولشەرىن سۋبسيديالاۋ ارقىلى نەسيە پورتفەلىنىڭ كولەمىن ۇلعايتقان. ال بانكتەردىڭ مەنشىكتى قاراجاتتارىنان بولگەن نەسيەلەر ءىشىندە ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ ۇلەسى 32,4%-دى عانا قۇرايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى جولداۋدا ايتىلعان تاپسىرمالاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قايتا زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. ەلباسى «ەلىمىزدە بيزنەس ءجۇرگىزۋدى جەڭىلدەتۋ جونىنەن ءوڭىرلەر مەن قالالار رەيتينگىن ەنگىزۋ قاجەت», – دەپ جاڭا ءمىندەتتەمەلەردى قويعان. بۇل ءوز كەزەگىندە بيزنەسكە قۇلشىندىرۋ شارالارىن جەتىلدىرە تۇسەرى انىق.
ەلىمىزدەگى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلىپ, ەلباسى جوعارىدا ايتىلعان ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردىڭ بارلىعى ادامي كاپيتالعا, حالقىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا, ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيى مەن دەنساۋلىعىنا, ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىققا ءتىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن باسا كورسەتتى. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ 192 ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا زەرتتەۋ ءجۇرگىزگەن قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ 16%-ى عانا ءوندىرىس قۇرالدارىنا, 20%-ى تابيعي كاپيتالعا, 64%-ى ادام رەسۋرسىنا بايلانىستى بولادى ەكەن.
قوعامداعى ادام كاپيتالى تۋرالى ءسوز بولعاندا حالىق سانىنىڭ ارتۋى ماسەلەسى دە ماڭىزدى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى حالىق سانى 17,9 ملن ادامدى قۇراپ وتىر. 2000-جىلداردا بۇل كورسەتكىش 4 ملن ماڭايىندا عانا بولعان. 2002 جىلدان باستاپ ەلىمىزدە حالىقتىڭ ءوسۋ سانى ۇنەمى ارتىپ كەلەدى. 2050 جىلعا قاراي 25 ميلليوندى مەجەلەپ, ەكونوميكاعا جۇمىس ىستەيتىن حالىق سانى 11 ملن بولۋى كەرەك دەگەن بولجام بار. ول ءۇشىن حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىنىڭ بۇگىنگى 72- دەن جوعارى كوتەرىلۋىنە جاعداي جاساۋ كەرەك.
پرەزيدەنت جولداۋىندا «ادامي كاپيتال» ماسەلەسىن تەگىن كوتەرىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, 2014-2015 جىلدارى ەلىمىز «دەنساۋلىق جانە باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ» كورسەتكىشى بويىنشا 144 ەلدىڭ ءىشىندە 96-شى ورىنعا, ادام دامۋى يندەكسى بويىنشا 187 ەلدىڭ ىشىندە 70-ءشى ورىنعا جايعاسقان بولاتىن. بۇل – ءالى دە بولسا جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەتىن كورسەتكىش.
ادامي كاپيتالدىڭ ولشەمى ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ءار ادامنىڭ قوساتىن ۇلەسىمەن انىقتالماق. مەملەكەتتى ينتەگراتسيالاۋدا ادامنىڭ ءبىلىم ساپاسى نەگىزگى ءرول اتقارادى. ءبىز قازىر قانداي ءبىلىم بەرىپ جاتىرمىز؟ ول ەلدى ينتەگراتسيالاۋدا ءناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ءوز ۇلەسىن قوسا الا ما؟ مىنە, وسى سۇراقتار بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋدەگى نەگىزگى باعدار بولۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. جولداۋدا «ءبىزدىڭ ءمىندەتىمىز – ءبىلىم بەرۋدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالدىرۋ» دەپ ناقتى ايتىلعان. ياعني, ەكونوميكالىق وسۋدەگى عىلىمعا, ءبىلىمگە قاجەتتىلىك. ءبىلىم ناتيجە بەرۋى كەرەك. سوندىقتان وندىرىستەر ءۇشىن ماماندار دايىنداۋ, ولاردىڭ بۇگىنگى يندۋستريالىق ورلەۋ مەن تەحنولوگيالىق جەتىلۋ زامانىنا لايىق تالاپتارعا ساي بولۋى, ەل دامۋىنداعى ادام كاپيتالىنىڭ ءرولىن ارتتىرىپ, جاھاندىق ءۇردىستەرگە لايىقتى قاتىسا الۋىمىزدى قامتاماسىز ەتپەك.
جولداۋدا ءبىلىم بەرۋدە ءىت تەحنولوگيالارعا, قارجىلىق ساۋاتتىلىققا, شەت ءتىلىن ۇيرەتۋگە, ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋعا باسا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىلىگى اتالعان. بۇلاردىڭ قايسىن الساڭىز دا, بۇگىنگى زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان قاجەتتىلىكتەر. قازىرگى ۇرپاقتىڭ زامانىنان, جاھاندىق ءۇردىستەردەن قالىس قالىپ قويماۋى وزەكتى ماسەلە. جولداۋداعى ادام كاپيتالى جايىنداعى پىكىردىڭ نەگىزىندە جاڭا زامانعا ساي, عالامدىق قۇبىلىستاردىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, وڭ ءناتيجەگە قول جەتكىزە الاتىن, ۋاقىتتىڭ بىزگە قويىپ وتىرعان تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ جاتىر. ەندەشە, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن وسى تالاپتارعا ساي ىڭعايلاستىرا وزگەرتۋ دە نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس.
ءۇشىنشى جاڭعىرۋىمىزدىڭ باستى باعدارلارىن ايقىنداپ بەرگەن بۇل جولداۋ وسىنداي ماڭىزدى, اۋقىمدى جانە ستراتەگيالىق ماسەلەلەردى كوتەرۋىمەن قۇندى. وندا اتالعان باسىمدىقتار ەندى ءۇشىنشى جاڭعىرۋ جونىندەگى «قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تەحنولوگيالىق باستاماسى» دەپ اتالاتىن 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگيالىق جوسپارى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلماق.
«جاڭاشىلدىقتاردى ايتىپ بەرگەننەن گورى, ونى جاساۋدىڭ ءجونى بولەك» دەگەن ەكەن كەزىندە اعىلشىن كوشىن باستاعان تۇلعا ۋينستون چەرچيلل. ءبىز جۇرت اڭسايتىن, ارماندايتىن جاڭاشىلدىقتى, جاڭعىرۋلاردى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان ەلمىز. كەزىندە بابالارىمىز, «الدى تۇماندى, بولاشاعى كۇماندى» زامانداردى باسىنان وتكەرسە, ءبۇگىن ولاردىڭ اڭساعان ارمانىن ءجۇزەگە اسىرىپ, بولاشاعىمىز جارقىن, ماقساتىمىز ايقىن ەلگە اينالىپ وتىرمىز. زامانىندا حاكىم اباي دا «كوك تۇمان, الدىڭعى كەلەر زامان», دەپ ۋايىم قىلعان ەدى. بۇگىن ءبىز سول كەلەر كۇنىنىڭ كوك تۇمانى سەيىلگەن, قازاقتىڭ سانى 11 ميلليوننان اسىپ, عالامعا تانىلعان, الدىمىز اشىق, جاڭا زامانعا بەت العان ەلگە اينالدىق. ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاپ, ولارعا ءوسىپ-وركەندەگەن, باقۋاتتى ەلدى قالدىرىپ كەتۋ ماقساتىندا تىنباي ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز.
الەمدىك قوعامداستىقتان ورنىن ويىپ الۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان قازاق ەلىنىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋ الدىنداعى قويعان ماقسات-مۇراتتارى باياندى بولعاي دەپ تىلەيىك, جولداۋداعى ايتىلعان باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ەلىمىز مىڭجىلدىق تاريحتىڭ جاڭا داۋىرىنە قادام باسپاق. وسىلايشا ول زاماندى دا ءوز قولىمىزبەن جاساماقپىز.
ءالي بەكتاەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
