جازبا ەسكەرتكىشتەردى كەڭەس ءتۇركولوگتارى ءبىرشاما جاقسى زەرتتەدى. ولاردى جاڭاشا تۇرعىدان باتىس پەن شىعىستىڭ, تمد-نىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ عالىمدارى دا سارالاپ-ساراپتاۋدا.
دۇنيە جۇزىندە 40-تان استام تۇركى ءتىلى بار. 2009 جىلعى حالىق ساناعىنا ءسايكەس, قازاقستاندا 25 تۇركى ەتنوسى مەكەندەيدى ەكەن. ەلىمىزدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىن, مادەنيەتى مەن تاريحىن سينحروندى تالداۋ بۇگىنگە دەيىن رەتسىز جۇرگىزىلىپ كەلدى.
قازىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن, ولاردىڭ جىكتەلۋىن, قازاق, ورىس جانە باسقا دا تىلدەرمەن بايلانىستا دامۋىن, سونداي-اق, قازاقستانداعى تۇركى ەتنوستارى مادەنيەتتەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە اسەرىن زەرتتەۋ دە زور قاجەتتىلىك بولىپ تابىلادى. ءتول توپىراعىنان تىسقارى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرىك ەتنوستارىنىڭ ءتىلدىك قۇرىلىمى, ولاردىڭ تىلدەرىنىڭ دامۋىنداعى سوتسيولينگۆيستكالىق فاكتورلاردى تالداۋ اسا ماڭىزدى.
جاقىن تۋىساتىن تۇركى تىلدەرى مەن ءادەبيەتىن بىرەۋىنىڭ باسىمدىققا يە جاعدايدا ءوزارا ارەكەتتەسۋىن زەرتتەۋ دە – اۋقىمى كەڭ تاقىرىپ.
قازاقستان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, تۇركسوي, تۇركپا سىندى ينستيتۋتتار قىزمەتىنىڭ, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەنيەتىن زەرتتەۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادامدار جاساپ وتىر.
ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا دا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. «تۇركولوگيا» ماماندىعى بويىنشا قازاقستاننىڭ ءۇش جوعارى وقۋ ورنىندا كادرلار دايارلانادى. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن قاتار, وسىدان التى جىل بۇرىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇركولوگيا كافەدراسى اشىلدى.
ەۇۋ-دا «تۇركولوگيا» ماماندىعى بويىنشا بارلىق ءۇش ساتىدا (باكالاۆريات – ماگيستراتۋرا – PhD دوكتورانتۋرا) ءبىلىم بەرىلەدى.
كافەدرا ۇتقىرلىق باعدارلاماسى اياسىنداعى ارىپتەستىك, PhD دوكتورانتتارى ءۇشىن شەتەلدىك كونسۋلتانتتاردى شاقىرۋ, عىلىمي فورۋمدار مەن سەمينارلار وتكىزۋ, جازعى جانە قىسقى ءتۇركولوگيالىق مەكتەپتەر ۇيىمداستىرۋ باعىتتارى بويىنشا حالىقارالىق بايلانىستاردى بەلسەندى تۇردە دامىتىپ كەلەدى. بۇل جۇمىسقا رەسەي, تۇركيا, گەرمانيا جانە ۆەنگريا ەلدەرىنىڭ تانىمال ءتۇركولوگ عالىمدارى تارتىلعان.
ەۇۋ-ءدىڭ تۇركولوگيا كافەدراسى گەرمانيا, ۆەنگريا, تۇركيا, ارمەنيا, قىرعىزستان, رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستان ەلدەرىنىڭ تۇركولوگيالىق كافەدرالارىمەن, سانكت-پەتەربۋرگ پەن ءماسكەۋدىڭ عىلىمي ورتالىقتارىمەن ءجانە ءتۇركولوگيالىق مەكتەپتەرىمەن, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىلەرىمەن (حاكاسيا, تۋۆا, تاۋلى التاي, تاتارستان, باشقۇرتستان) تىعىز عىلىمي بايلانىستاردى جولعا قويعان.
تۇركولوگيا كافەدراسى ءۇشىن شەتەلدىك تۇركولوگيالىق مەكتەپتەرمەن, ماسەلەن, نەگىزگى جۇمىس باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەجەلگى تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى, سونداي-اق جوعالىپ بارا جاتقان تۇركى تىلدەرى سالالارىنداعى زەرتتەۋلەر بولىپ تابىلاتىن گەرمان مەكتەبىمەن بايلانىس ورناتۋ وتە ءتيىمدى.
قازىرگى تاڭدا قازاق-گەرمان ىنتىماقتاستىعى «بۇرىنعى كەڭەستىك قازاقستانداعى تۇرىك تىلدەرى مەن مادەنيەتتەرىنىڭ ءوزارا قاتىناسى» اتتى حالىقارالىق جوبانىڭ ارقاسىندا نىعايىپ
كەلەدى. بۇل جوبانى گەرمانيانىڭ بەرلين قالاسىنداعى ەركىن ۋنيۆەرسيتەت, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تارمۋ عالىمدارىنىڭ ءبىر توبى «Volkswagen» قورىنىڭ گرانتتىق قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرۋدا.
2014 جىلعى مامىر ايىندا باستالىپ, 2017 جىلعى تامىز ايىندا اياقتالاتىن بۇل جوبادا مىنا ماسەلەلەر كەشەنى قامتىلعان: قازاقستان اۋماعىن مەكەندەيتىن تۇرىك ەتنوستارىنىڭ تىلدىك قۇرىلىسى, ولاردىڭ تىلدەرىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىن سوتسيولينگۆيستيكالىق فاكتورلار, وكىلدەرى قازاقستان اۋماعىندا تۇراتىن, جوعالىپ بارا جاتقان تۇرىك تىلدەرىن (قارايىم, قىرىمشاق, شور) قۇجاتتاۋ.
وسى جوبا اياسىندا ينتەرنەت ارقىلى بارلىق تۇركولوگتارعا قولجەتىمدى بولاتىن ەلەكتروندى كورپۋس جاسالادى. بۇل سوتسيولينگۆيستيكالىق دەرەكتەردىڭ جانە قازاقستانداعى تۇركى تىلدەرىنىڭ, ونىڭ ءىشىندە جويىلىپ بارا جاتقان تىلدەر دە بار, ماتىندىك كورپۋسىنىڭ العاشقى ەلەكتروندى بازاسى بولاتىنىن اتاپ ءوتكەن ءجون.
جوبا ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ سوتسيولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋ ءجۇرگىزۋگە نەگىزدەلەدى. وسى ماقساتتا مىنا ءماسەلەلەر قامتىلعان ارنايى انكەتا جاسالدى: ءوزىن-ءوزى تانۋ, تولقۇجات بويىنشا ەتنوستىق جانە ۇلتتىق ەرەكشەلىك; حالىقارالىق نەكەلەردەگى ۇلتتى ايقىنداۋ; وتباسى تاريحى (وتباسىنىڭ كوشى-قون تاريحى); تىلدىك وكىلەتتىلىك, ءتۇرلى جاعدايلارداعى تىلدىك قولدانىس; تۇرىك ەتنوستارىنا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ (مەكتەپتە وقىتىلۋى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى); ءبىلىم دەڭگەيى جانە ت.ب.
انكەتالىق ساۋالناما قازاقستاننىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى 2000-نان استام ادامدى قامتىدى. ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 54 %-ىن ايەلدەر, 45 %-ىن ەر ادامدار قۇرادى. زەرتتەۋ 10-نان 98-گە دەيىنگى جاستاعى رەسپوندەنتتەر اراسىندا جۇرگىزىلدى. رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم ءبولىگىن 20-75 جاس ارالىعىنداعى توپتار قۇرادى. باسقا جاس توپتارى بويىنشا رەسپوندەنتتەردىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ءتومەن. ەڭ ۇلكەن ينتەرۆيۋرەردىڭ جاسى 98-دە, ەڭ كىشكەنتايى 10 جاستا. ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ جاس الشاقتىعى 88 جاستى قۇرادى. بۇل تۇركى ءتىلدەرى مەن مادەنيەتتەرىنىڭ دامۋ بارىسىنداعى عاسىرعا جۋىق ارالىقتا بولعان وزگەرىستەردى ايقىنداۋعا ءمۇمكىندىك بەردى.
زەرتتەۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى قازاقستانداعى جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇرعان تۇركى تىلدەرىن قۇجاتتاندىرۋعا ارنالعان. 2009 جىلعى حالىق ساناعىنا سايكەس, ەلىمىزدە 493 گاگاۋز, 218 قارايىم, 35 قىرىمشاق, 96 شور, 37 تۋۆالىق, سونىمەن قاتار تاتارلار (204.229), ازەربايجاندار (85.292), تۇرىكتەر (97.015) سىندى سانى كوپ تۇرىك ەتنوستارى تۇرادى.
2014 جىلعى ناۋرىزدا جامبىل وبلىسىنا العاشقى دالالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلدى. جامبىل وبلىسى بايزاق اۋدانىنداعى مەركە, اقب ۇلىم اۋىلدارىن مەكەندەيتىن تۇركى ءتىلدى ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ اۋديو-بەينە جازباسى جاسالدى. نەمىس عالىمدارى قازاق ءارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ, اۋديو-بەينە قۇجاتتاۋدىڭ تەحنيكالىق ولشەمدەرى, ينفورمانتتاردان ساۋالناما الۋ مەن دەرەكتەردىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرى, سونىمەن قاتار مەتادەرەكتەر جۇرگىزۋ ارقىلى تىلدەردى نەگىزگى قۇجاتتاۋ بويىنشا سەمينار-ترەنينگ ۇيىمداستىردى.
2014 جىلعى قىركۇيەكتە جوبانىڭ ەكىنشى ەكسپەديتسياسى ۇيىمداستىرىلىپ, وعان فرانكفۋرت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ماگيسترانتتارى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ تۇركولوگيا كافەدراسىنىڭ, سونىمەن قاتار م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتتارى قاتىستى.
جاس زەرتتەۋشىلەرگە قۇجاتتاۋدىڭ جاڭا ماشىقتارىن, ماتەريالداردى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي دۇرىس ءوڭدەۋدى, سوتسيولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر ماتەريالدارىن مۇراعاتتاۋدى مەڭگەرۋگە كەرەمەت مۇمكىندىك جاسالدى. ەڭ باستىسى, ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ وزدەرىنىڭ امان-ەسەن, تىلدەرى مەن مادەنيەتتەرىن ساقتاپ قالۋعا كومەكتەسكەن قازاق حالقىنا دەگەن العىس سەزىمدەرىن جەتكىزدى. ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى ءمادەني ورتالىقتاردىڭ جەتەكشىلەرى ءوز حالىقتارىنىڭ وكىلدەرىنىڭ جاستارىمەن دە, قارتتارىمەن دە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋعا ۇلكەن قولداۋ جاسادى, ءار ەتنوستىڭ وكىلدەرى باستان كەشكەن قاسىرەتتەرى تۋرالى بايانداپ, قازاقستاننىڭ ازاماتى ەكەندىكتەرىن ماقتان تۇتاتىندارىن ايتتى.
ءسوز جوق, اتالعان حالىقارالىق جوبا قازاقستان مەن گەرمانيانىڭ اكادەميالىق داستۇرلەرى مەن عىلىمي مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن جەمىستى ىنتىماقتاستىققا وڭ ىقپال ەتەدى, سونداي-اق, ەكى ەلدە تۇركولوگيانى دامىتۋعا كومەگىن تيگىزەدى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تۇركىتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
