بۇل شاھاردا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ايالى الاقاندارىنىڭ تابى, قولتاڭبالارى قالعان تاريحي ورىندار از ەمەس. وكىنىشكە قاراي, قالاداعى الاش ارىستارى تۇرعان, جۇمىس ىستەگەن, كەزدەسۋ وتكىزگەن, كەلىپ-كەتىپ ءجۇرگەن عيماراتتاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىندە ساقتالماعان. ساقتالعاندارى دا بار. ءبىز عاسىرلىق مەرەيتوي قارساڭىندا سەمەيگە ارنايى بارىپ, مۇنداعى الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى ساقتالعانى بار, ساقتالماعانى بار عيماراتتاردىڭ بىرنەشەۋىن ارالاپ, بۇگىنگى جاي-كۇيىمەن تانىسىپ قايتقان ەدىك. رەت-رەتىمەن باياندايىق.
بوكەيحانوۆ بولعان ۇيدە بىردە-ءبىر بەلگى جوق
سەمەيدەگى الاش قوزعالىسىنا, الاشوردا كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆقا تىكەلەي قاتىستى عيماراتتىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – اۋەلدە گۋبەرناتور ءۇيى, كەيىن, حح عاسىر باسىنداعى توڭكەرىس جىلدارى «بوستاندىق ءۇيى» دەپ اتالعان, بۇگىندە وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۇراجايى ورنالاسقان عيمارات.
1917 جىلدىڭ كۇزىندە تومسك قالاسىندا وتكەن ءسىبىر اۆتونوميستەرىنىڭ سەزىنە قاتىسىپ قايتقان ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن ءالىمحان ەرمەكوۆتى سەمەي جۇرتشىلىعىنىڭ قۇشاق جايا قارسى الاتىن جەرى – ءدال وسى ءۇي.
بۇل تاريحي وقيعانى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «سارىارقا» گازەتىندەگى «ءاليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋى» اتتى ماقالاسىندا: «كەشكە جاقىن سەمەيدە, 21 وكتيابردە, بۇرىنعى جاندارال مەكەمەسى, «بوستاندىق» ۇيىنە قاراي توپ-توبىمەن اعىلعان قازاق ەدى. سەميناريستەر ءبىر رەت, گيمنازيستەر ءبىر رەت, كۋرسيستەر, مۇعالىمدەر ءبىر رەت, ساۋداگەرلەر, قىردان كەلگەندەر دە بار. «سەگىزدەگى بالا, سەكسەندەگى شال دا قالماي» دەگەندەي, تويعا بارا جاتقانداي ءبارىنىڭ دە مەرەيلەرى ۇستەم, ەڭسەلەرى كوتەرىڭكى, جۇزدەرى جارىق, كوزدەرىنەن, قوزعالىستارىنان قۋانعاندىقتارى كورىنىپ ءتۇرۋشى ەدى. ءبىر-بىرىنە جولىققاندا, قۋانىشتان امان-سالەمدى دە ۇمىتىپ سوزدەرى: «پوەزد قاشان كەلەدى دەۋ عانا ەدى. …بۇل قازاقتار بۇرىنعىداي ەرىكسىز «قانىن سورعان ءبيتىن» توسىپ جيىلعان قازاقتار ەمەس, ەرىكتى قازاقتار, ەلگە ەڭبەگىن سىڭىرگەن, ەرىن توسىپ جيىلعان قازاقتار ەدى. ول ەرى كىم ەدى؟ ول ەرى: ەلى ءۇشىن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن, بيت, بۇرگە, قاندالاعا قانىن بەرگەن, كوردەي ساسىق اۋا, تەمىرلى ۇيدە الاش ءۇشىن زارىعىپ بەينەت ەتكەن, بولسا دا قالىڭ تۇمان, جارقىلداعان تۇيمەگە الدانباعان, باسقاداي ءبىر باسى ءۇشىن جالدانباعان, قايتكەندە الاش كوركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ومىرىندە مالدانباعان ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆ ەدى», دەپ مايىن تامىزا جازعانى بەلگىلى.
1917 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بۇل عيماراتتا سەمەي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش وبلىستىق سەزى ءوتىپ, القالى جيىندا قازاق اۆتونومياسى تۋرالى ماسەلە العاش رەت كوتەرىلىپ, ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدى قۇرۋ ءجونىندە شەشىم قابىلدانادى. وسى جيىنعا شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى دا قاتىسىپ, سەزد دەلەگاتتارىن قۇتتىقتاپ, ءسوز سويلەيدى.
1917-1918-جىلدارى وسى عيماراتتا سەمەي وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسى ورنالاسادى. باسقارماعا رايىمجان مارسەكوۆ, حالەل عابباسوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ الما-كەزەك باسشىلىق ەتەدى. 1918 جىلدىڭ باسىندا وتكەن سەمەي وبلىستىق زەمستۆوسىنىڭ ءبىرىنشى توتەنشە جيىنىندا قازاق سوتىنىڭ قۇرامىن سايلاۋ ماسەلەسى قارالىپ, وندا وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى مۇقىش بوشتاەۆ, ال ونىڭ ورىنباسارى يمانبەك تاراباەۆ, مۇشەلەرى شاكارىم قۇدايبەرديەۆ پەن سماقان بوكەيحانوۆ بولىپ سايلانادى.
وكىنىشكە قاراي, وسىنداي تاريحي كەزدەسۋلەر مەن تاريحي وقيعالار ورىن العان, ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى تاعدىرلى شەشىمدەر قابىلدانعان عيماراتتا ءالى كۇنگە دەيىن «بۇل جەردە ءاليحان بوكەيحانوۆ بولعان, كەزدەسۋ وتكىزگەن» دەيتىندەي بىردە-ءبىر بەلگى جوق. كەرىسىنشە عيماراتقا كىرەبەرىستە «لەنين 5» دەگەن جازۋعا كوزىڭىز تۇسەدى. ويتكەنى, بۇل ءۇي لەنين كوشەسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. اباي, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ كوشەلەرىمەن قيىلىساتىن بۇل كوشەگە ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ ءجونىندەگى ۇسىنىستار كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى.
بۇگىندە وسى تاريحي عيماراتقا يەلىك ەتىپ وتىرعان سەمەي وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى ءلاززات ءالجان بۇل نىسان نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, عيماراتقا ەرەكشە ءمارتەبە بەرىلسە دەگەن تىلەگىن ايتتى.
قازى قازا تاپقان جەر قاراۋسىز تۇر
شاھارداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تابانى تيگەن تاعى ءبىر تاريحي عيماراتتاردىڭ ءبىرى – بۇگىندە ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايىنا قاراستى «الاش ارىستارى – مۇحتار اۋەزوۆ» مۇراجاي-ءۇيى ورنالاسقان عيمارات. بۇل ءۇيدى ءانيار مولداباەۆتىڭ قالاداعى ءبىر كوپەستەن ساتىپ العانى, ءۇيدى ساتىپ الۋعا اباي مەن ونىڭ بالالارىنىڭ كومەكتەسكەنى بەلگىلى. ۇلى اقىن سەمەيگە كەلگەندە وسى ۇيگە تۇسەتىن بولعان. ەكى قاباتتى بۇل عيماراتتا 1921-1922 جىلدارى ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆ وتباسىلارىمەن بىرگە تۇرعان.
گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ «الاشتىڭ سونبەس جۇلدىزدارى» اتتى ەستەلىك كىتابىندا: «…اكەم 1921-1922 جىلدارى سەمەي گۋبسوتىندا جۇمىس ىستەدى دە, ءبىز كوميسسارسكايا كوشەسىندەگى ءانيار مولداباەۆتىڭ ەكى قاباتتى جەكەمەنشىك ۇيىندە تۇردىق (كەيىن اباي مۋزەيى بولدى). ۇستىڭگى قاباتىندا ءبىز – دۋلاتوۆتار, ءبىرىنشىسىندە ءاليحان اتەكەمنىڭ (بوكەيحانوۆ) ءۇي-ءىشى جايعاسقان ەدى», دەپ جازاتىنى وسى عيمارات.
ايگىلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ تە جاس كەزىندە وسى ۇيدە تۇرعان دەگەن دەرەكتەر دە بار.
قازىرگى ۋاقىتتا الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعى مەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 120 جىلدىعىنا وراي تاريحي عيماراتقا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اباي مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى بولات جۇنىسبەكوۆ عيماراتتىڭ 20 جىل بويى بوس جاتقان ءبىرىنشى قاباتىنا بىلتىر اعىمداعى جوندەۋ جۇرگىزىلگەنىن, قازىر قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, بۇل جەردى ءحىح عاسىرعا ساي بەزەندىرىپ, سول زامان جابدىقتارى مەن ءۇي الدىنا جيدەبايداعى اباي پاۋەسكەسىنىڭ كوشىرمەسىن قويۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى.
قالاداعى ەسكەرۋسىز, ەلەۋسىز قالىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر تاريحي ورىنداردىڭ ءبىرى – الاش ميليتسياسىنىڭ كومانديرى قازى نۇرمۇحامبەت ۇلى قازا تاپقان جەر. بۇگىندە بۇل جەردە «جەڭىس» گۇلزارى ورىن تەپكەن. قاراما قارسى بەتتە «سەمەي» قوناقۇيى تۇر. ەرتەرەكتە مۇندا ۇلكەن اشىق الاڭ بولعانى, وسى الاڭنىڭ ءبىر شەتىندە ازامات سوعىسى جانە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى جاۋىنگەرلەر دايارلايتىن ارنايى جاتتىعۋ ورنى, ال بۇگىنگى قوناقۇي ورنىندا اتتى اسكەرلەردىڭ كازارماسى تۇرعانى تۋرالى ايتىلادى. بۇل قاندى وقيعا «الاش قالاسىندا بولدى» دەگەن پىكىرلەر دە بار, الايدا, ءبىز الاش تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە كورسەتىلگەن دايەكتەرگە سۇيەنگەندى ءجون كوردىك.
«…قاراعىم, قازى, ولىمىڭە وكىنبە! ارمانىڭ جوق! قۇداي الدىندا دا, جۇرت الدىندا دا سەنىڭ ورنىڭ بولەك. وقىعاندار, جاستار! مىناۋ جولداستارىڭدى ۇمىتا كورمەڭدەر. … قۇداي تاعالا الاشقا شىن ۇل بەرگەنىنە عانا كوزىم جەتتى. الپىس جاسقا كەلگەندە ۇلت ءۇشىن قۇربان بولاتىن مۇنداي ازاماتتى كورەمىن دەگەن ءۇمىتىم جوق ەدى. كوردىم, بۇگىن ولسەم دە ارمانىم جوق. قاراعىم, قازىجان, قادىرىڭدى ءبىلىپ, قۇرمەتتەي الماساق, كەشۋ قىل» دەپ قابىرعاسى قايىسا وتىرىپ ازا تۇتقان ەدى شاكارىم قاجى وسىدان ءبىر عاسىر ۋاقىت بۇرىن سەمەيدە وتكەن قارالى ميتينگتە. الايدا, ءبىز «ۇلتى ءۇشىن تۋىپ, ۇلتى ءۇشىن ولگەن» (ج.ايماۋىتوۆ) اردا ازاماتتى ۇمىتقان سەكىلدىمىز. عۇلاما اقىن ايتقانداي, قادىرىن ءبىلىپ, قۇرمەتتەي الماي جۇرگەن سياقتىمىز. سەمەيدە بىردە-ءبىر ەسكەرتكىشىنىڭ, ەسكەرتكىش-تاقتانىڭ, كوشە اتاۋىنىڭ بولماۋى – سوزىمىزگە دالەل. بىلتىر وسىنداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدە قازى نۇرمۇحامبەت ۇلى اتىنداعى كابينەت اشىلدى دەگەن اقجولتاي جاڭالىقتى ەستىگەنبىز. ازىرگە جۇبانىش ەتەرىمىز وسى عانا.
كوڭىلدەن وشپەگەن نىساندار
الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كەڭسەلەرى كەزىندە سەمەيدىڭ اتاقتى باي-ساۋداگەرلەرى بولعان قاراجان ۇكىباەۆ پەن ءابدىراحمان ءجۇسىپوۆتىڭ ۇيلەرىندە ورنالاسقانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردە ايتىلادى. ماسەلەن, سەمەي ۋەزدىك زەمستۆو باسقارماسىنىڭ كەڭسەسى قاراجان ۇكىباەۆتىڭ, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باس كەڭسەسى مەن «سارىارقا» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى, «جاردەم» باسپاحاناسى ءابدىراحمان بايدىڭ ون بولمەلى ۇيىندە قونىس تەۋىپ, وندا رايىمجان مارسەكوۆ, حالەل عابباسوۆ, يمام الىمبەكوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, شىنجى كەرەيباەۆتىڭ جۇمىس ىستەگەنى ارحيۆ قۇجاتتارىمەن ايعاقتالىپ وتىر.
الاش قالاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن عالىم ەرلان سىدىقوۆ قاراجان ۇكىباەۆتىڭ ءۇيى بۇرىنعى سۆوبودنايا, قازىرگى وتەپباەۆ كوشەسى 50 مەكەنجايىندا ورنالاسقانىن, بۇل عيمارات 1970 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي بۇزىلىپ تاستالعانعا دەيىن مۇگەدەك بالالاردىڭ ينتەرناتى رەتىندە پايدالانىلعانىن, ال ءابدىراحمان بايدىڭ ءۇيى كەيىننەن «قازاقستان» قوناقۇيى دەپ اتالىپ, مۇندا سەمەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىندە ءار جىلدارى باسشىلىق قىزمەتتە بولعان سماعۇل سادۋاقاسوۆ, ابىلقايىر دوسوۆ, راحىم ءۋالياحمەتوۆ سىندى الاش ارىستارى ۋاقىتشا تۇرىپ قىزمەت ەتكەنىن, بۇل نىساننىڭ دا 1980-جىلداردىڭ باسىندا ءسۇرىلىپ تاستاعانىن جازادى «الاش قالاسىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە. بۇل عيماراتتار قالانىڭ سول جاعالاۋىنداعى «وكەان» ساۋدا كەشەنى اۋماعىنداعى مۇحتار اۋەزوۆ ەسكەرتكىشى ماڭىندا ورنالاسقان دەلىنەدى.
تاريحي دەرەكتەردە كوپ ايتىلاتىن قوس عيماراتتى كوزبەن كورمەسەك تە, سانالى عۇمىرىن ۇلت مۇددەسىنە ارناعان تۇلعالاردىڭ تابانى تيگەن سول ماڭعا ءبىز دە بارىپ قايتتىق. ءدال وسى تۇستا «وكەان» بازارىنىڭ ارتىنداعى بۇگىنگى جاڭاسەمەي كوشەسى 30 مەكەنجايىنداعى «شىعىسنەرگوترەيد» مەكەمەسىنىڭ اباي ايماقتىق فيليالى ورىن تەپكەن عيماراتتا 1918 جىلى الاشتىڭ اتتى اسكەر پولكىنىڭ اسكەري شتابى مەن اسكەري گوسپيتالى ورنالاستى دەگەن دەرەكتەر بار. ەكى قاباتتى عيمارات سول كەزدەگى سەمەيدەگى الەكساندر ەرىكالوۆ دەگەن اتاقتى باي-كوپەستىڭ ءۇيى بولعان ەكەن. شاھارداعى الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى نىسانداردى بىزبەن بىرگە ارالاعان جۋرناليست, تاريحشى مۇراتبەك كەنەمولدين «اسكەري گوسپيتال وسى بولۋى مۇمكىن» دەپ قورعاننىڭ ىشىندەگى ەكى قاباتتى ەسكى عيماراتتى كورسەتتى. ءابدەن ەسكىرگەن, اقجەمدەنگەن كىرپىشتەرىنە قاراپ بۇل جەردە كونە عيماراتتاردىڭ ورنالاسقاندىعىن اڭعارعانداي بولدىق. الايدا, ءبىز ءسوز ەتكەن بۇگىندە جەر بەتىنەن وشكەن اۋەلگى ەكى عيمارات پەن سوڭعى نىساننىڭ بىردە-بىرىندە بۇل ورىنداردىڭ الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى ەكەندىگىن ايعاقتايتىن ەشقانداي بەلگى جوق.
ءتۇيىن
جالپى, سەمەيدەگى الاش قوزعالىسىنا قاتىستى عيماراتتار مەن تاريحي ورىنداردى ءبىر ماقالادا تۇگەندەپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان وقىرمانعا الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپقا تاعى دا ورالاتىنىمىزدى ەسكەرتەمىز.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتە الاش قالاسىنىڭ كورىنىسى
