– دينا احمەتجانقىزى, شيرەك عاسىردان بەرى تمد ەلدەرى, ونىڭ ىشىندە رەسەيدەگى ەتنوساياسي پروتسەستەردى زەرتتەپ كەلەسىز. بىراق سونىمەن ءبىر مەزگىلدە «الاش» پارتياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە دە ۋاقىت تاپقان ەكەنسىز…
– مۇنىڭ ءبارى سەمەي قالاسىندا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەن كەزىمنەن باستالادى. عىلىمعا, تاريحقا دەن قويدىم. ۇستازىم روزاليا چەرناكوۆانىڭ اقىل-كەڭەسىمەن عىلىم الىپپەسىن مەڭگەردىم. سول وقۋ ورنىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ماسكەۋگە كەلدىم. كوپ ۇزاماي قايتا قۇرۋ كەزەڭى باس-تالدى. قوعامدىق فورماتسياداعى وزگەرىستەر قوعامدىق ساناعا دا اسەر ەتىپ, ەتنوۇلتتىق باعىتقا باسىمدىق بەرىلدى. سول تۇستا ماسكەۋلىك ارىپتەستەرىم س.كۋلەشوۆ پەن ا.زەۆەلەۆ جاڭا ترەند رەتىندە قابىلدانعان الاش تاريحىمەن اينالىسۋعا كەڭەس بەردى. ودان بەرى تالاي ۋاقىت ءوتىپتى. شيرەك عاسىر بويى زەرتتەگەن ءوز كەيىپكەرلەرىمدى ءسۇيىپ تە, ولاردىڭ اتقارعان جۇگىنىڭ اۋىرلىعىن مويىنداپ تا ۇلگەردىم.
– ءسىز قازاق تاريحشىلارى اراسىندا تۇڭعىش رەت ءماسكەۋدە, كرەملدە ۆ.لەنيننىڭ, ي.ءستاليننىڭ جەكە مۇراعاتىندا ساقتالعان قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەدىڭىز. قۇجاتتار اراسىندا وسىعان دەيىنگى كوزقاراسىڭىزدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە, قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەگەن تاريحي دەرەكتەر كەزدەستى مە؟
– ونداي قۇجاتتار مەن دەرەكتەر كوپ بولدى. قوردا ساقتالعان قۇجاتتار سول كەزدەگى بيلىك جۇيەسىنىڭ ىشكى ءمانىن اشۋعا, ءستاليننىڭ, لەنيننىڭ جەكەلەگەن تۇلعالارعا دەگەن كوزقاراسىن, ءوزارا بايلانىسىنىڭ قانداي دەڭگەيدە بولعانىن, امبيتسياسىن, مانساپتىق مۇددەسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قوردا جەكە كوللەكتسيا رەتىندە ساقتالىپ قالعان جازبالار تاريحي وقيعالاردى تۇبىرىنەن تۇسىنۋگە جول اشادى. كەيدە مۇلدەم كۇتپەگەن دەرەكتەرگە تاپ بولاسىڭ. ي.ءستاليننىڭ جەكە قورىنان ونىڭ ۇلتتار ءىسى ءجونىندەگى ناركوم بولىپ جۇرگەن كەزەڭىنەن حابار بەرەتىن دەرەكتەر تاپتىم. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە 1922 جىلعى 20 اقپان كۇنى جازعان حاتى قازاقستاننىڭ ىشكى جاعدايىنان سىر شەرتەدى.
كەيدە ءبىر اۋىز سويلەممەن شەكتەلگەن تىلدەي دەرەكتىڭ ءوزى جاڭا يدەيالارعا جول اشادى. پارتيا باسشىلارىنىڭ جۇمىس جازبالارىن وقۋ قىزىق. كەيدە رەسمي حاتتامالاردان كۇلكىلى نەمەسە قايعىلى وقيعالاردان حابار بەرەتىن دەرەكتەر بايقالىپ قالادى. جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ مىنەزى, ءتىپتى, ءوزى كەزىندە بايقاماعان نەمەسە ءمان بەرمەگەن, ەندى باس كوتەرىپ كەلە جاتقان امبيتسياسى دا جازبالارىنان كورىنىپ قالادى. تاريحي دەرەكتەر سەزىمتال, ءتىپتى, ونى ءتىرى اعزا دەۋگە دە بولادى. سوندىقتان, ونىمەن جۇمىس ىستەگەندە جۇرتتى تاڭعالدىراتىن جاڭالىق ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. مەنىڭ رەسەيلىك ارىپتەستەرىم ءجيى ايتاتىنىنداي, تاريحي دەرەكتەردەن جاڭالىق ىزدەمەڭىزدەر, بىراق زەرتتەۋدى توقتاتپاڭىزدار…
– وتكەننىڭ ساباعى مەن جەڭىسىن بۇگىنگى شىندىقپەن سايكەستەندىرۋگە بولا ما؟
– «الاش» قوزعالىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ كەرەك. قاجەت كەزدە ولاردىڭ جەڭىسى مەن قاتەلىكتەرىن مۋلتيپليكاتيۆتى تۇردە بولسا دا قاپەرگە الىپ ءجۇرۋ كەرەك. بىراق وتكەننىڭ تاجىريبەسىن تۋرا ماعىناسىندا قايتالاۋعا نەمەسە ونى سول قالپىندا جۇزەگە اسىرۋعا بولمايدى. «الاش» قوزعالىسىنىڭ وكىلدەرى بايقاتقان مىنا ءبىر سيپاتقا نازار اۋدارعىم كەلەدى. بۇل – ديالوگقا, كومپروميسكە قابىلەتتىلىك, وتە كۇردەلى جاعدايلاردا ءوز مۇددەلەرىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن زاڭدى تۇردە ارەكەت ەتۋگە دايارلىق. ءارتۇرلى ساياسي كۇشتەرمەن ءوزارا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ كەزىندەگى ولاردىڭ جيناقتاعان پراكتيكاسىنىڭ قانداي ماڭىزدى بولعانىن الاشورداشىلاردىڭ تاجىريبەلەرى كورسەتىپ وتىر. ولار مۇنداي ساياسي يكەمدىلىككە الدىمەن رەسەي يمپەرياسىمەن, سودان سوڭ ازامات سوعىسى, رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ قول جەتكىزدى. مۇنداي تاجىريبەلەر, ۇستانىممەن قاتار, ىرگەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە كومەكتەسىپ وتىردى.
قازىر ەل ىشىندە وتكەننىڭ تاجىريبەسىن سول قالپىندا قايتالاۋ كەرەك دەگەن پىكىردى ۇستاناتىندار كوپ. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, وتكەننىڭ تاعىلىمىن ماقساتتى تۇردە قايتالاۋعا دا, كوشىرىپ الۋعا دا بولمايدى.
– وسىدان 100 جىل بۇرىن «الاش» پارتياسى بيلىك باسىنا كەلسە, بۇگىنگى قازاقستان, بۇگىنگى قازاق قانداي ۇلت, قانداي مەملەكەت بولار ەدى؟..
– بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە جانە بەلگىلى ءبىر ايماقتاردا الاش اۆتونومياسى ءومىر ءسۇردى, ولاردىڭ يدەيالارى جۇزەگە اسا باستاعان كەزدەر دە بولدى. 1918 جىلى 1 ساۋىردە حالەل جانە جاھانشا دوسمۇحامەدوۆتەر ماسكەۋگە بارىپ, ورتالىق كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىسى ۆ.لەنينمەن جانە ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ستالينمەن كەزدەسىپ, ولارعا «الاشوردا» اتتى ۇلتتىق اۆتونوميالىق ۇكىمەت قۇرىلعانىن, «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ءا.بوكەيحانوۆ ەكەنىن مالىمدەگەن.
الاشوردا ۇكىمەتى ءوز باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەرەتىن بايىپتى شەشىمدەر قابىلدادى. سول باعىتتا جۇمىس ىستەدى. سول كەزدەگى ساياسي احۋال, سوعىس جاعدايى الاشوردانىڭ ساياسي ۇستانىمىنا دا, تاعدىرىنا دا اسەر ەتتى. ويداعىسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۋاقىت مۇمكىندىك بەرمەدى. ولاردىڭ بيلىك باسىنداعى از ۋاقىتتا نەنى ىستەپ ۇلگەرگەنىن جانە قاتەلىكتەرىنىڭ سەبەپ-سالدارىن زەرتتەۋىمىز كەرەك.
«الاش» پارتياسىنىڭ جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى كونتسەپتسيالارى الاشتانۋشى عالىمداردىڭ ەندىگى زەرتتەيتىن نىساناسى بولۋى كەرەك. بىراق بۇل كەزەڭدى تۇبەگەيلى زەرتتەۋگە نيەتتەنىپ جۇرگەن تاريحشىنى كورمەدىم. جالپى, الاش تاريحىنا قاتىستى ماسەلەلەردى زەرتتەگەن كەزدە اسىعىستىققا نەمەسە ەموتسياعا جول بەرۋگە بولمايدى. بايىپتى بايلام, سالماقتى تۇجىرىم عانا تاريحتىڭ ناقتى اقيقاتىن اشىپ بەرە الادى.
– 1932-1938-جىلداردا قازاق زيالىلارىنا تاعىلعان نەگىزگى اۋىر ايىپ – «جاپون تىڭشىسى» دەگەن ءسوز. الاشوردا مەن رىسقۇلوۆ اراسىنداعى ءبىر-بىرىنە كەرەعار دەرەكتەر جانە «جاپون تىڭشىسى» دەگەن ايىپتىڭ اراسىندا بايلانىس بار ما؟
– ءستاليننىڭ جەكە مۇراعاتىنان تۇرار رىسقۇلوۆ «جاپونيانىڭ تىڭشىسى» بولعانىن ايعاقتايتىن دەرەكتەردى كەزدەستىرمەدىم. بىراق رىسقۇلوۆ پەن الاشورداشىلار اراسىندا بايلانىستىڭ بولعانىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر جەتەرلىك. 1922 جىلى تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆ ءاليحان بوكەيحانوۆتى تۇتقىننان بوساتۋ ءۇشىن ورتالىق كوميتەتكە ۇسىنىسپەن شىققان. مۇنداي ارەكەت جالانىڭ كەز كەلگەن تۇرىمەن ايىپتالۋعا سەبەپ بولارىن الدىن الا بىلسە دە باستارىن بايگەگە تىككەن. جالپى, بۇل دەرەكتەردى تۇبىرىمەن زەرتتەۋ حح عاسىر باسىندا ءومىر سۇرگەن زيالىلارىمىزدى ءبىر-بىرىنەن بولە-جارا قاراماۋعا نەمەسە ءبىر-بىرىنە قارسى قويماۋعا جول اشار ەدى…
– حح عاسىر باسىندا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ ءبىلىمدى, زيالى ازاماتتارى تۋرالى قازىرگى قوعامدىق پىكىردىڭ تارازىسىن تەڭ الىپ ءجۇرۋدىڭ جولى قانداي؟
– ولاردىڭ ءاربىرى – قايتالانباس تۇلعا. ولاردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا دا, قارسى قويۋعا دا بولمايدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ عۇمىر-دارياسى تولىققاندى زەرتتەلگەن جوق. ءتىپتى, ارحيۆتەردە ساقتالعان دەرەكتەردىڭ ءوزى ماقساتتى ءتۇردە جويىلعان. مىسالى, ءسىز ايتقان تۇرار رىسقۇلوۆ 1926-1938-جىلدارى رسفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى جانىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى باس باسقارماسىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولدى. رىسقۇلوۆ ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭدەرى ارحيۆ دەرەكتەرىندە جويىلعان. ءبىز بۇل كەزەڭ تۋرالى ۆ.ۋستينوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا عانا بىلەمىز. رىسقۇلوۆ ەكسپورتتىق كەڭەستە كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزەكتىلىگىن جويماعان ماسەلەلەر كوتەردى. ول – جاڭا ەكسپورت كوزدەرىن ىزدەۋ ارقىلى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, الەمدىك نارىقتىق قاجەتتىلىكتەرىن قاپەرگە الۋ.
– بيىل – الاشوردانىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى. رەسەيدە بۇل داتانى قازان توڭكەرىسىنىڭ 100 جىلدىعىمەن بايلانىستىرىپ قارايتىن كوزقاراس بايقالا ما, قالاي؟
– رەسەيدىڭ بۇعان قالاي قارايتىنىن الەۋمەتتىك جەلىلەر, باق ارقىلى بايقاۋعا بولادى. بۇل – قالىپتى جاعداي. بۇل داتاعا ءاربىر تولقىن ءوز ولشەمى, ءوز دەڭگەيىمەن قارايدى. 1917 جىلعى ساياسي وقيعالاردىڭ سالماعىن كسرو-نىڭ كۇيرەۋىمەن بىردەي كورەدى.
قازان توڭكەرىسىنىڭ تاريحىن زەردەلەۋ 100 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. بيىل دا وسى تاقىرىپتا جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەر مەن قوعامدىق ديسكۋسسيالاردىڭ سانى ارتقانى بايقالادى. رەسەي دە بيىل بۇل ۇردىستەن شەت قالا المايدى. حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا شەتەلدىك تاريحشىلار شاقىرىلىپ, ەركىن پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز.
– ەندى 1917 جىلعى قازان ءتوڭكەرىسىنە سەبەپ بولعان العىشارتتار تۋرالى: «1916 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىنداعى پاتشا جارلىعىن حالىق نارازىلىقپەن قابىلدادى. بەلگىلى ءبىر توپ وسى نارازىلىقتى بيلىك باسىنا كەلۋ ءۇشىن پايدالالانىپ كەتتى» دەگەن پىكىر ايتىلا باستادى تاريحشىلار اراسىندا. تاريحشى رەتىندە ءسىز نە دەيسىز؟
– ەگەر, زيالىلاردىڭ كوزقاراسى تۋرالى ايتار بولساق, ول شىنايى بولدى. ولاردىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە دەيىن قانداي جۇمىس اتقارعانى, جالپى قازاقتاردى ويى وزىق ۇلتتاردىڭ قاتارىنا قوسسام دەگەن تالپىنىستارى بۇعان دالەل. ولار قانتوگىستىڭ الدىن الۋعا تالپىندى. تىلدا قالعانداردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ ءۇشىن بارىن سالدى. قازاقتا ولاردان وزگە بىردە-ءبىر ساياسي توپ مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الۋعا باتىلى بارمادى. سوندىقتان, 1916 جىلى زيالىلار بيلىك باسىنا كەلۋ ءۇشىن بارىن سالدى دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيمىن. حالىقتىڭ قارسىلىعى دەگەن ءسوز بۇل جالپى ۇعىم. سول جىلداردان سىر شەرتەتىن بارلىق دەرەكتەردى (مۇنداي قۇجاتتار كوپ. سوندىقتان جاڭا دەرەكتەردى تاۋىپ, ولاردى اينالىمعا شىعارۋ كەرەك) ايماقتار جانە قاتىسۋشىلاردىڭ, جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ قيمىلدارى جانە قابىلداعان شەشىمدەرى بويىنشا جيناقتاپ, تالداۋ كەرەك.
– رەسەيدە دە, قازاقستاندا دا ۇلتشىلدىق كوزقاراستى جاقتايتىنداردىڭ قاتارى باسىم. ءسىز ۇلتشىلدىقتىڭ جاعىمدى سيپاتىنىڭ قوعامعا تارتىمدى اسەرى مەن كۇشىن قالاي باعالايسىز؟
– بۇل تۇستا ۇلتشىلدىقتى ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى, پاتريوتتىعى جانە حالقى, مەملەكەتى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمدەرىمەن بىرگە قاراۋعا بولمايدى. قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە وسى ۇعىمدار بارلىق ۇلتتاردى ورتاق ماقسات جولىندا جۇمىلدىرىپ وتىر. جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ ازاماتتىق جانە ەتنيكالىق استارىنىڭ اراجىگىن ءبىلىپ الۋ ماڭىزدى. تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى ۇلتشىلدىقتىڭ سوڭى قايعىلى جاعدايلارعا جالعاساتىنى تاريحتان بەلگىلى.
مەن تاريحشى رەتىندە كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ەتنوۇلتتىق سەزىمى وزگە ۇلتتارعا كەدەرگى كەلتىرمەسە ەكەن دەيمىن. ەتنومادەني كوپقىرلىلىق – ءبىزدىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىمىز. ۇلت نەمەسە حالىق جاقسى نەمەسە جامان بولىپ بولىنبەيدى. ادامزاتتىڭ ءتۇبى ءبىر بيولوگيالىق گەننەن تارالعانىن ۇمىتپايىق. ءبارىمىز – ءبىر ادام اتانىڭ بالاسىمىز. ءتىپتى, عاسىرلار تەزىنەن وتكەن گۋمانيستىك باعىتتاعى ماقال-ماتەلدەرگە قاراڭىزشى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى «بەرەكە ءتۇبى – بىرلىكتە» دەگەن جالپى-ادامزاتتىق قۇندىلىقتان تاراپ جاتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلبارشىن ساباەۆا,
جۋرناليست
الماتى
