جۇرەگىنەن نۇر توگىلگەن

«ادام بويىندا ءبىر جاقسى قاسيەت بولماسا, وعان باق تا, باقىت تا قونبايدى» دەگەن ەكەن عۇلاما ويشىل ءجۇسىپ بالاساعۇن. نۇرەكەڭنىڭ بويىنداعى وسىنداي ايتۋلى قاسيەت – ادال­دىق. ول – قوعامعا, قىزمەتتەس ارىپتەستەرىنە, وتباسىنا, دوس-جارانعا, اعايىن-تۋىسقا دەگەن ادالدىق. ادالدىققا سەرىك بولعان بايسال­دىلىق, بىلىمپازدىق, ءبىر ءسات تولاستاماعان ەڭبەك. ونىڭ شىنايى ازاماتتىق جارقىن بولمىسى قيىندىقپەن وتكەن بالالىق شاق, ءبىلىم الۋ, ەلىنىڭ دامۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەك, بالا تاربيەلەۋ اياسىندا قالىپتاستى. نۇرەكەڭ دەپ وتىرعان ازاماتىمىز ەلگە تا­نى­مال, قۇرمەتتى نۇرتازا ىبىراەۆ. سەك­سەن­­نىڭ تابالدىرىعىنا اياق باسقان نۇرەكەڭ جاقسىلىقتىڭ, ەل بىرلىگىنىڭ شىنايى تىلەكشىسى. ءومىر قۇبىلىستارىنا بەيجاي قاراي ال­مايدى. ەل جەتىستىكتەرىنە بالاشا قۋانادى, قوعامداعى ولقى­لىق­تارعا, كەلەڭسىز جاعداي­لارعا قىنجى­لىس تانىتادى. نۇرەكەڭنىڭ بىزدەر ۇلگى ەتەر, ماق­تانىش ەتەر قاسيەتتەرى ونىڭ ەڭبەك­قور­لىعى, اق نيەتى, انىق ويى مەن ادىلەت­تىلىگى. اۋىل شارۋاشى­لىعى, قازىرگى قو­عام بارىسى جونىندە اڭگىمە­لەس­كەندە اعا­نىڭ تەرەڭ ويلارى مەن دالەلدى بو­ل­جام­دارىنا تالاي قانىقتىق. اعانىڭ بالالىق شاعى وتكەن جەر سىر تو­پىراعى, ناقتىراق ايتساق, ەرتەدەگى وعىز قاعا­ناتىنىڭ ورتالىعى سانالعان جانكەنت ورىن تەپكەن قازالى ءوڭىرى. بۇل كىسىدە قىزىقتى با­لا­لىق شاق بولمادى. اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ, اعالارى ماي­دان­عا اتتانىپ, ءومىر اۋىرتپالى­عىن انا­سى­مەن بىرگە كوتەردى. انا ەڭبەگى, انا پەيىلى ەرتە ەسەيتتى, شيراقتىققا, ۇقىپ­تىلىق­قا باۋ­لى­دى. كۇن كورۋدىڭ قامىمەن, ءبىلىم الۋدى دا ويلاپ ءجۇردى. جەتىنشى سىنىپتى بىتىرىسىمەن قازالىداعى زووتەحنيكالىق – مال دارىگەرلىك تەحنيكۋمعا وقۋعا قابىل­دانىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىقتى. سودان ناعا­شىسى ءشارىپ قوسپامبەتوۆتى ارقا تۇتا بارىپ, وڭ­تۇستىك ولكەدەگى ارىس اۋ­دان­دىق اۋىل شا­رۋا­شىلىعى بولىمىنە زوو­تەحنيك بولىپ ورنا­لاستى. ءبىر جىلدان كەيىن اۋ­دان­دىق كومسومول كوميتەتىندە ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى قىزمەتىن ات­قاردى. نۇرەكەڭ ءجون-جوبا سىلتەپ, اقىل-كەڭەس بەرگەن ءشارىپ اعاسىنا ءاردايىم شەكسىز ريزاشى­لىعىن ءبىل­دىرىپ وتىرادى. بىلىمگە دەگەن قۇش­تارلىق كەيىن الماتى زووتەح­ني­كالىق – مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنا الىپ كەلدى. ستۋدەنت بولا ءجۇرىپ, كۋرس­ارالىق دەما­لىس­­تارىندا شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتتى. نەگىزى, قوي شارۋاشىلىعىنا دەگەن قىزى­عۋ­شىلىق, عىلىمي جۇمىس­تارعا تالپى­نى­سى قازالى اۋدانىنداعى «قازالى» قوي سوۆحوزىنان باستاۋ الدى. وسى شارۋا­شى­لىقتىڭ باسشىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى دۇيسەنباي ماحانوۆ جاس جىگىتكە ۇلكەن سەنىم ارتىپ, بيازى ءجۇندى قوي ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن جەتە مەڭگەرۋگە باۋلىدى. بۇل عىلىمعا دەگەن العاشقى ۇمتىلىس ەدى, عىلىمنان قول ءۇزىپ قالماۋ العا قويعان ماقساتتىڭ ءبىرى بولدى. ينستيتۋت بىتىرىسىمەن ەڭبەك جولى جام­­بىل وبلىسىندا جالعاستى. العاش­قىدا بۋرنىي متس-ءىنىڭ زووتەحنيگى بول­عان, ودان سوڭ مەركە اۋداندىق اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ينسپەكتسياسى­نا باسشىلىق ەتتى. ءوز مىندەتىن جاۋاپكەرشىلىكپەن ات­قارۋ, بوي­داعى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك ازا­ماتتى قىز­مەت­تىڭ بيىك ساتىلارىنا كو­تەرىپ وتىر­دى. سوۆ­حوز ديرەكتورلىعىنان كەيىن وب­لىس­تىق سوۆحوزدار باسقارما­سى­نىڭ باس­تى­عى جانە شۋ كولحوز-سوۆحوزدار وندىرىستىك باسقارماسىنىڭ باس­تىعى, جام­بىل وبلىس­تىق اۋىل شارۋاشى­لىعى ءتا­جىريبە ستان­تسيا­سىنىڭ ديرەكتورى, جام­بىل اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبى­رىنشى حات­شىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ودان ارعى قىز­مەتى – رەسپۋبليكالىق كاسىپوداق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى. جەزقازعان وبلىسىنىڭ ۇيىم­داس­تى­رىلۋىنا بايلا­نىس­تى وبلىستىق پارتيا كو­مي­تەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى حات­شىسى, كەيىننەن ەكىنشى حاتشىسى بولدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ جاعدايىن جاساۋ, قىزمەتكەرلەرگە تالاپ قويا ءبىلۋ, ءوز ويىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە جىگەرلىلىك تا­نى­تۋ زور بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىنى زاڭ­دى­لىق. اسىرەسە, جاڭادان ۇيىمداسقان جەز­قازعان وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسى­نا باسشىلىق ەتۋ ومىرىندەگى ەڭ جاۋاپتى كەزەڭ بولدى. جۇمىس­تى ۇتىمدى ۇيىم­داس­تىرا ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا بۇل ءوڭىر­دە ەگىن شارۋاشىلىعى, مەتاللۋرگتەر مەن كەنشىلەر ءۇشىن كوكونىس, ءسۇت ءوندىرۋ ءما­سەلەلەرى ءوز شەشىمىن تاپتى. ەگىنشىلىك سالا­سىندا مول تابىس وزدىگىنەن كەلە بەرمەيدى. سول سەبەپتى دە ىلعال جابۋ, تۇقىم سەبۋ, مينە­رال­دى تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ سياق­تى جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا ءوزى ءجۇردى. ونىڭ بەر جاعىندا جەرگە ەگىلەتىن تۇقىم سورت­تارىنا دا اي­رىق­شا ءمان بەرىپ, ولار­دىڭ تالاپتا­عىداي ورنالاستى­رىلۋىنا كوڭىل ءبول­دى. مال شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىل­دى. بۇل جۇمىستا ەڭ قيىن­دىق تۋعىزعانى مال ازىعىن دايىنداۋ ەدى, كەلە-كەلە بۇل ماسەلە دە ويداعىداي شەشىلدى. جەزقازعان وڭىرىندە نەگىزىنەن «ەدىلباي» قويلارىنىڭ تۇقىمى جەرسىندىرىلگەن. مىنە, وسى مال­دىڭ سالماعىن ارت­تىرىپ, مول ەت ءوندىرۋ ءىسى جولعا قويىلدى. نۇرەكەڭ باسشىلىق ەتكەن جىلدارى وسى مالدىڭ باسى ءبىر ميلليون ءتورت ءجۇز مىڭعا جەتىپ, مال باسى 30 پايىزعا ارتتى. جەزقازعاننىڭ تابيعاتى, اۋا-رايى كوپ­شى­لىككە بەلگىلى. قىسى ايازدى, جازى ىستىق. وزەن, كولدەر كەزدەسەدى, بىراق ءوڭىر سۋعا تاپشى. مىنە, سوندىقتان دا قۋاڭ­شى­لىق جەرلەردى يگەرۋگە, جايىلىمداردى وڭدەۋ­گە, جالپى, سۋلان­دى­رۋ ىسىنە ءمان بەرىلدى. سول ۋاقىتتارى تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ ءمۇم­كىندىكتەرى كەڭىنەن ىزدەستىرىلەتىن ەدى عوي. جەرگىلىكتى رەسۋستارعا نازار اۋدارىلدى. ارقا جەرىندەگى قىزمەت سىر وڭىرىندە جال­عاستى. قىزىلوردا وبلىستىڭ اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنبا­سارى بولدى, وبلىستىق اگرارلىق-ونەر­كاسىپ­تىك كوميتەتكە توراعالىق ەتتى. سول كەزدە جاڭا­دان قۇرىلعان اگروونەركاسىپ كەشەنىن باس­قارۋ ءبىراز كۇش-جىگەردى قاجەت ەتتى. سىر مارجانى – كۇرىش وڭدىرۋمەن قاتار, كارتوپ, كوكونىس, بيداي, ءسۇت, ەت ءون­دىرۋدە اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسى­رىل­دى. پايداسى مول داقىلداردى وسىرۋگە ما­مانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتارعا قا­را­عان­دى وبلىسىنان كارتوپتىڭ, جامبىل, الماتى وبلىستا­رى­نان بيدايدىڭ, كوپ­جىل­دىق ءشوپ­تەر­دىڭ جوعارى ساپالى تۇ­قىمدارى اكەلىنىپ, ەگىستىك جەرگە سەبىلدى. وبلىس بويىنشا جىل­ما-جىل 150-170 مىڭ باسقا دەيىن قوي بوردا­قى­لانىپ, ەتكە وتكىزىلگەن مالدىڭ سالماعى ارت­تى. ءون­دىرىلگەن ەتتىڭ ساپاسى كۇرت جاق­سار­دى.ءسۇت ءوندىرۋدى مولايتۋ ماقساتىندا فەرمالاردا ساۋىن مالدىڭ كۇتىمىنە, دۇرىس ازىقتا­نۋىنا كوڭىل ءبولىندى. نۇرەكەڭنىڭ تاجىريبەسى زەينەتكەرلىككە شىق­قاننان كەيىن دە قاجەت بولدى. العاش قى­زىلوردا كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, كەيىن قازاقتىڭ ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋا­شىلىق عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءجا­نە ناسيحاتتاۋ ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. قىزىلوردا ينس­تي­تۋتىنىڭ سوناۋ ءبىر توقىراۋ جىل­دا­رىندا ءىس-تاجىريبەسىنىڭ مولدىعى ءارى ابىروي-بەدەلىنىڭ ارقاسىندا سول مەكەمەنى ساقتاپ قالۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى. قازىر بۇل ينستيتۋت الدىڭعى قاتاردان كورىنىپ ءجۇر. ينستي­تۋتتىڭ وتكەن تاريحى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىنەن سىر شەرتەتىن, عا­لىم­داردىڭ كۇردەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ قورى­تىن­دىلارى, داقىلدار­دىڭ شىعارىلعان سورت­تارىنىڭ باي جادىگەر­لەرى ورنالاس­قان كور­مە-مۇراجايدىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە دە نۇرەكەڭنىڭ ەڭبەگى زور. نۇرتازا ىبىراي ۇلى شارۋاشىلىق, ەل باسقارۋ ىسىندە, پارتيا كەڭەس جۇ­مى­سىن ۇيىم­داس­تىرۋدا ەرەسەن تاجىريبە جيناق­تاعان اي­تۋلى ازامات قانا ەمەس, ول – ناعىز عالىم. جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەنىمىزدەي ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە-اق عىلىممەن شۇعىلدانۋدى باستى ءمىن­دەت­تەردىڭ ءبىرى سا­نادى. مۇمكىن ول ەسەيە كەلە ەل باس­قا­را­مىن, كانىگى پارتيا قىز­مەت­كەرىنە اينا­لا­مىن دەپ تون پىشپەگەن شى­عار. الايدا, ونىڭ كوكەيىندە عى­لىم اي­دى­­نى­نا قۇلاش سەرمەۋ, اۋىل شارۋا­شى­لىعى عى­لى­مىن­دا وزىندىك ءىز قالدىرۋ ماق­ساتىنىڭ بول­عان­­دىعى ءشۇبا­سىز. شارۋا­شىلىق, پارتيالىق قىز­مەتتە ءجۇرىپ ەلۋ شاقتى عىلىمي ما­تەريال­داردى جارىققا شىعاردى. «قازاق­ستان­نىڭ وڭتۇستىك شى­عى­سى جاعدايىندا قوي ءوسىرۋدىڭ ءار ءتۇرلى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاتسيالىق ەڭ­بەگىن قورعاپ, اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلى­مى­نىڭ كانديداتى اتاندى. قويدىڭ «وڭ­تۇس­تىك­قازاقستاندىق مەرينوس» تۇقىمىن ومىرگە اكەلۋگە بەلسەنە قاتىسقان­داردىڭ ءبىرى. سول ءۇشىن «قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زووتەحنيگى» اتاعىن يەمدەندى. نۇرەكەڭ قىزمەت تاڭداعان ادام ەمەس, قان­داي قىزمەتكە بارسا دا بۇل جوعا­رى­داعى باس­شى­لاردىڭ ۇيعارىمىمەن بولىپ جاتتى. وعان توقمەيىلسۋ, جەتكەن جەتىستىكتى قاناعات تۇتۋ جات. قانداي شارۋانى دا اقىلعا سالىپ, ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ بارىپ قولعا الادى. كوڭىلگە مەدەت بولاتىن ءجايت, توككەن تەر, ەتكەن ەڭبەك تەككە كەتپەدى. نۇرتازا ىبى­راەۆ­تىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۋاقى­تىن­دا مەملەكەت تاراپىنان ورىندى باعا­سىن الدى. گرا­موتا­لاردى, مەدالداردى ايتپا­عان­دا ومى­راۋىنا ەڭبەك قىزىل تۋ ور­دەنىنىڭ ۇشەۋىن, قۇرمەت بەل­گىسى وردەنىنىڭ ەكەۋىن تاقتى. كەزىندەگى قا­زاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى شاقىرى­لۋىنا دەپۋتات بو­لىپ, قايراتكەر ازامات رەتىندە ەل-جۇرتىنا تانىلدى. 1961 جىلدان بەرى وتكەن قازاق­ستان كومپار­تيا­سىنىڭ سەزدەرىنە دەلەگات بولىپ قاتىستى. 1970 جىلدان رەسپۋبليكا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قۇرا­مىندا بولدى. ول كىسىنىڭ زايىبى عاريفا قۇرمان­قىزى اسا قادىرلى, پاراساتتى, مەيىرىمى مول جان. كوك­شە جەرىنىڭ قىزى. عالىم, پەداگوگيكا مامان­دىعى بويىنشا عىلىم كان­دي­داتى. كوپ جىل­دار جوعارى وقۋ ورىن­دارىن­دا كافەدرا مەڭ­گەرۋ­شىسى, دەكان, پرورەكتور بولا ءجۇرىپ, جاس­تاردى ادامگەرشىلىككە, ءبىلىمدى بولۋعا تاربيە­لەي ءبىلدى. بۇل كىسىلەردىڭ وتباسىنا كەلگەندە ونەگە-وسيەتتىڭ زەرتحاناسىنا ەنگەندەي بولا­سىڭ. شاڭىراقتاعى جاراسىمدى تا­تۋ­لىققا ىشتەي سۇيسىنەسىڭ. ولاردىڭ ادە­بيەت پەن ءما­دە­نيەتتەن, ءتىپتى ساياساتتىڭ دا قىر-سىرىنان حابارلارى مول. نۇرەكەڭ مەن عاريفانىڭ بالالارى ەرجەتىپ, وزدەرىنىڭ تەڭدەرىن تاپقان. بۇگىندە ولار دا ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى وتباسى. وزدەرىنىڭ جەكە شاڭىراقتارى بار, ۇلگىلى, ونەگەلى ازاماتتار. بۇل جەردە «اتا كورگەن وق جونار, انا كورگەن تون پىشەر» دەگەن ماقال ءدال وسى بالالار ءۇشىن ايتىلعان با دەپ قالاسىڭ. نۇرتازا اعا جايلى اسەرلى اڭگىمەگە نۇكتە قويۋ مۇمكىن ەمەس. ءومىر جولى كۇردەلى ءارى قىزىق. ونىڭ ءومىرى از كۇنگى ادامي تىرشىلىكتى قالاي قۇرۋعا بولاتىنى جايلى تاجىريبەگە ۇقساس. ول جاستايىنان ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ كوڭىلگە قونىمدى جاقتارىن ەكشەپ, بويعا ءسىڭىردى. ونىڭ سوزىنەن دە, اتقارعان ىسىنەن دە ەلدى, جەردى قۇرمەتتەۋ سەزىمدەرىن, ۇلتتىق نامىس پەن ابىرويدى بيىك قوياتىنى بىردەن اڭعا­رىلادى. وسى قاسيەتتەرىمەن دە توڭىرە­گىن­دەگىلەرگە ارداقتى, اياۋلى. ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىز تاعى بىردە بىلاي دەگەن ەكەن: «ادام ەكى نارسە ار­قىلى قارتايمايدى. ءبىرىنشىسى – قا­يى­رىمدى ءىسى. ەكىنشىسى – مەيىرىمگە تولى ءسوزى» . بابامىزدىڭ وسى ءسوزى نۇرتازا ىبىراي ۇلىنىڭ ازاماتتىق بولمىسىنا باي­لانىستى ايتىلعانداي. اعا­مىز را­سىن­دا دا قايىرىمدى, ءسوزى مەيىرىمدى, جانى جومارت جايساڭ جان. ونى قارتايت­پايتىن, شارشاتپايتىن كوپ قۇپيانىڭ ءبىرى, بالكىم بىرەگەيى وسى بولسا كەرەك. عاليوللا مەيىرمان, قازاق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.