جەتپىسىنشى جىلداردا «دوس-مۇقاساننىڭ» داڭقى دۇرىلدەپ تۇردى. ويحوي, شىركىن, وي-قىرىمىز تەگىس «توي جىرىمەن» تەربەلىپ, تەلەديدار مەن راديو كۇندىز-ءتۇنى شاتتىق اۋەندەرىن شارىقتاتىپ «قياق, قياق...» دەپ قيقۋلاعان قىزىق ۋاقىت ەدى-اۋ ول دا ءبىر. ەسىڭە تۇسسە, ەرىكسىز ەلجىرەيسىڭ. قۇدانىڭ قۇدىرەتى, ەرتەلى-كەش ەفيردى كەرنەگەن كەرەمەت اندەرگە
ابدەن ەلتىگەن بىزگە بۇلاردان اساتىن دۇلدۇلدەر ءدۇيىم دۇنيە جۇزىندە جوق سەكىلدى كورىنەتىن. وداقتا ولجا سالعان «ورەرە», «پەسنيارى», «ساموتسۆەتى» ساڭلاقتارىنىڭ شەبەرلىكتەرىنە قانشا سۇيسىنگەنىمىزبەن قانىمىزعا تارتىپ, «قازاقتىڭ «بيتلزىن» كولدەنەڭ كوك اتتىلاردىڭ قانجىعاسىنا بوكتەرىپ جىبەرگىمىز كەلمەيتىنىن نەسىنە جاسىرايىق. جارتى عاسىر بويى جارقىراپ كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا جۇرگەن جۇلدىزدى توپتىڭ تۇڭعىش ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى جەتەكشىسى دوسىم سۇلەەۆ بۇگىن 70 جاسقا تولدى. وسىناۋ مەرەيتويعا وراي ونەر مەن
عىلىمنىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, اسقارالى ابىروي بيىگىنە كوتەرىلگەن كورنەكتى تۇلعانى قۇتتىقتاي وتىرىپ, گازەتىمىزدىڭ ءتىلشىسى حاتقا تۇسىرگەن ەستەلىكتەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىندىق.
ءارتىس بولعانىمدى اكە-شەشەم اۋەلدەن قالامادى
جاۋلارىن ورداسىندا جايراتىپ, وتانىنا جەڭىسپەن ورالعان وردەندى مايدانگەردىڭ ۇلى ەكەنىمدى اركەز ماقتان تۇتامىن. قارت سارباز – قاسىم اكەم جاسىنىڭ توقساننان الدەقاشان اسقانىنا قاراماستان ارامىزدا ءالى امان-ساۋ ءجۇرگەنىنە شۇكىرشىلىك قىلامىن. ءاسكەري ادام بولعان سوڭ با, الدە اۋەلدەن ۇستانىمى سولاي ما, ايتەۋىر بالالارىن بۇلجىماس تارتىپكە باۋلىدى. سانالى عۇمىرىن مۇعالىمدىككە ارناعان انامىز ايناش تا ادالدىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋدى قارشادايىمىزدان قانىمىزعا ءسىڭىردى. مەن ءۇشىنشى سىنىپتى بىتىرگەندە وتباسىمىز سارىاعاشتان كەنتاۋعا كوشتى. جايناعان جاس قالا قاناتىن كەڭگە ەندى جايىپ كەلە جاتىر ەكەن. داستارحان ءۇستىندەگى ۇيىشىلىك اڭگىمە ۇستىندە اكە-شەشەمىز قارىنداسىم ەكەۋمىزدى جاڭادان اشىلعان مۋزىكا مەكتەبىنە بەرەتىندەرىن جەتكىزدى. مەن بايان تارتۋدى, كۇلاش فورتەپيانودا ويناۋدى ۇيرەنبەكپىز. بىراق بىزگە بىردەن ەسكەرتتى: بولاشاقتا ءارتىس بولمايمىز. مۋزىكالىق ءبىلىم جان-جاقتى, جاراسىمدى دامىعان مادەنيەت يەسى اتانۋىمىز ءۇشىن قاجەت. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى وسى بولدى. سونىمەن قويشى, قابىلەتىمىزگە قاراي قابىلداۋ ەمتيحاندارىن ەڭسەرىپ, كىدىرمەي ساباققا كىرىستىك. جاتپاي-تۇرماي سولفەدجيو جاتتايمىز. اسپاپتا ويناۋعا اسىققانىمىزبەن ۇيدە بايان دا, پيانينو دا جوق. اينالامىزداعى دۇكەندەردى ارالاپ تابا المادىق. التى ايدان كەيىن پاپامنىڭ دوستارى ۋكراينادان اكەلدى-اۋ سارىلا كۇتكەن سىرنايدى. ال, قارىنداسىم ارنايى جاساتقان اعاش تاقتايشا بەتىنە اق جانە قارا تۇسپەن بويالعان جانسىز كلاۆيشتاردى باسىپ جاتتىعاتىن. كەيدە «جىنى» كەلىپ جىلايتىن. وبالى نەشىك, ونداعى بىلىكتى ماماندار شاكىرتتەرىن شىعارماشىلىق تۇرعىدان اجەپتاۋىر شىڭدادى. تەوريالىق ساۋاتىمىزدى تەرەڭدەتتى. وڭ-سولىمىزدى تولىق ايىرا قويماعان وقۋشى كەزىمىزدەن-اق كەنشىلەر شاھارىنداعى شاعىن كەشتەرگە قاتىسىپ, تالابىمىزدى ۇشتادىق. ءاسىرەسە, ساۋساقتارىنان ساز توگىلگەن گرەك ءجىگىتىنەن كلارنەتتە ويناۋدىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ, قىز-جىگىتتەر دۋمان كورىگىن قىزدىرعان بي الاڭىندا قۇيقىلجىتقانىم ءسىرا, ەستەن كەتەر مە؟ كلارنەتپەن «تۋىس» بولعاندىقتان ساكسوفوندى تەز مەڭگەردىم. ونىڭ پايداسىن «دوس-مۇقاساندا» جۇرگەندە كوردىم. قاشان, قايدا ەكەنى ەسىمدە قالماپتى, ءايتەۋىر مەرەكەلىك شارالاردىڭ بىرىنە قاتىسقاندا ءوزىم قۇرالىپتاس ورەنمەن تانىستىم. كەنتاۋ مەن تۇركىستاننىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان كىشكەنتاي اۋىلدا تۇرادى ەكەن. مەن بايانىمدى بەزىلدەتىپ, ول اككوردەونىن اڭىراتىپ, ەكەۋىمىز ۇزەڭگى قاعىستىرا قاتارلاسا شاپتىق. سودان دوستاسىپ, ءارتۇرلى ويىن-ساۋىقتاردا تالاي مارتە كەزدەسىپ, مارە-ءسارە بولعانىمىز بار. بۇل بالا بولاشاق تالانتتى كومپوزيتور, ايگىلى «ءاليا» ءانىنىڭ اۆتورى سەيدوللا بايتەرەكوۆ ەدى.تاعدىرشەشتى تاڭداۋ
ورتا مەكتەپتى ويداعىداي اياقتاپ, كامەلەتتىك اتتەستات قولىمىزعا تيەتىن كۇنگە دە جەتتىك-اۋ. ارمانىمىز اسقاق. كوڭىلىمىز كوكتەگىنى كوكسەيدى. الدىمىزدا ايقىش-ۇيقىش الىس ساپارلارعا شاقىرعانداي. قاي ماماندىقتى قالايسىڭ؟ بۇل ماڭىزدى سۇراق بارلىق قۇربى-قۇرداستارىم سياقتى مەنى دە قاتتى مازالاعانى راس. مۋزىكانى جان-ءتانىممەن ۇناتقانىممەن اتا-انامنان اسىپ قايدا بارامىن. سپورتتى دا تەرىس كورمەيمىن. ۇستەل تەننيسىنەن قالالىق جارىستىڭ جەڭىمپازىمىن. ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا پاندەرىنەن ۇلگەرىمىم وتە جاقسى بولىپ, وقۋشىلار وليمپياداسىندا ءبىرنەشە رەت توپ جاردىم. وسىلاردىڭ ءبارىن سارالاپ سانام سان-ساققا جۇگىردى. اقىرى اقىلعا سالىپ, زامان تالابىنا ساي تەحنيكا سالاسىنىڭ بەيتانىستاۋ الەمىنە بەت بۇرۋعا بەل بۋدىم. البىرت سەزىم اياق-قولىمىزدى جەرگە تيگىزبەي الىپ-ۇشقان جاستىقتىڭ جەلىگىمەن رەسەيدەگى تاگانروگ قالاسىنا تارتىپ كەتە جازداعانىمدى قايتەرسىڭ. ءويتكەنى مەكتەپتى بىزدەن بۇرىنىراق ءبىتىرگەن ءبىر دوسىمىز سونداعى راديوتەحنيكا ماماندارىن دايارلايتىن ينستيتۋتتا وقيتىن. كانيكۋلعا كەلگەنىندە ءالگىنىڭ اڭگىمەسىن اۋزىمنىڭ سۋى قۇرىپ تىڭدايتىنمىن. سول جاققا اتتانباققا ءتاۋەكەل ەتىپ وتىرعاندا تاعى باسقا اقىلشىلارىم تابىلىپ, العان بەتىمنەن اينىتىپ تاستادى. ولاردىڭ ويىنشا, ماسكەۋ مەن لەنينگراد بولسا جارايدى, ال ەندى پروۆينتسيالىق تاگانروگقا تامسانۋدىڭ رەتى كەلىڭكىرەمەيدى. ودان دا ءوزىمىزدىڭ استانامىز ارۋ الماتىداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا بىلتىر عانا اشىلعان اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى فاكۋلتەتىنە بارعانىم دۇرىس. كوشەلى ءسوز كوكەيىمە قونىپ, بۇعان دەيىنگى پىكىرىمدى كۇتپەگەن جەردەن كۇرت ءوزگەرتىپ جىبەردى. ءسويتىپ, ءوز ومىرىمدەگى تاعدىرشەشتى تاڭداۋىمدى جاسادىم. الىستاعىنى بولجاعان اياۋلى اعامىز ومىربەك جولداسبەكوۆ ىرگەتاسىن قالاعان اتالمىش فاكۋلتەتكە قۇجات تاپسىرۋشىلار قاراسى تىم كوبەيىپ, ءبىر ورىنعا ون ءۇمىتكەر تالاستىق. سىناقتان سۇرىنبەي, ستۋدەنتتەر قاتارىنا قابىلدانعانىما قاتتى قۋاندىم. بىزدەن «قۇلاعاندار» ءوزگە فاكۋلتەتتەرگە وپ-وڭاي «ءوتىپ» كەتەتىن. بۇدان بىرازىراق بۇرىن وسى وقۋ ورداسىن ءار جىلدارى تامامداعان تۇلەكتەردىڭ كەزدەسۋى بولدى. سول جولى سىيلاس ازامات, بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى نۇرلان بالعىنباەۆتى بىلايشا قالجىڭمەن قاعىتتىم: «سەن عوي, مەن سەكىلدى قىرعىن تالاستا قينالماي-اق, ابيتۋريەنتتەرى ازداۋ مۇناي بولىمىنە ءتۇسىپ اقىلدى ىستەپسىڭ. قازىر مىنە, قالتاڭداعى اقشاڭدى قايدا جۇمسارىڭدى بىلمەيسىڭ. ءبىزدىڭ ءتۇرىمىز مىناۋ, قارجىدان قىسىلىپ اركىمنىڭ قولىنا جاۋتاڭداعان...» مارقۇم ميىعىنان ك ۇلىپ, «سەندە ينتۋيتسيا بولماعانىنا كىنالىمىن بە» دەپ ادەمى ءازىلمەن قارىمتا قايتارعانىن ءالى ۇمىتپايمىن.
«دوس-مۇقاسان» دۇنيەگە وسىلاي كەلگەن
جاستارعا بۇيىعىلىق جاراسپايتىنى بەلگىلى. جاتاقحانامىز باز-بازىندا جايما بازاردى ەلەستەتىن. مۇندا ءبارى بار. ءبىرەۋ كوز مايىن تاۋىسىپ ساباق وقيدى, ەكىنشىلەرى تاماق ءپىسىرىپ الەك, ۇشىنشىلەرى جانىعىپ بي كەشىن «جاندىرىپ» جاتادى. ايتەۋىر ىردۋ-دىردۋعا ىقتيارىڭىزدان تىس ارالاسۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى. سول دۋ-دۋماننىڭ ورتاسىنا قويدىق تا كەتتىك. قوعامدىق جۇمىستاردان قول بوسامايتىن. كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە دە قاتىساتىنبىز. جوعارى كۋرستا قاميت ەسىمدى ەستى ءجىگىت بولدى. گەرمانيادا اسكەري بورىشىن وتەپ قايتقان. بەلگىلى جازۋشى ءساتىمجان سانباەۆتىڭ تۋعان ءىنىسى. ءوزى فاكۋلتەتتەگى كومسومول بيۋروسىنىڭ حاتشىسى. اينالاسىن ءاپ-ساتتە ءۇيىرىپ, ايتقانىن وتكىزە بىلەدى. كورگەن-بىلگەنى كوپتەۋ سول كوشباسشىمىز بىردە ماعان قولقا سالسىن... «دوس, بايقاۋىمشا, مۋزىكاعا بەيىمسىڭ. وزىڭدەي ونەرپاز ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ باسىن قوسىپ, ەسترادالىق انسامبل قۇرساق قايتەدى. قورىقپا, قولتىعىڭنان دەمەيمىز. جوعارى جاقتاعىلار دا قامقورلىق جاساۋدان قاشپاس», دەدى ءۇمىت ارتا ۇگىتتەپ. جەتەكشىنىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاۋ ۇيات. تاپسىرمانى ورىنداۋدان تارتىنبادىق. تاۋەكەل ەتىپ, تاس جۇتتىق. ەپتەپ قيىندىق تۋدىرعانى مەنەن باسقالاردا باستاۋىش مۋزىكالىق ءبىلىمنىڭ جوقتىعى ەدى. ءاۋ دەمەيتىن قازاق جوق قوي, ءان سالاتىن «سال-سەرىلەر» بارشىلىق. ال, اسپاپتارمەن سۇيەمەلدەۋ جاعىنان اقسايتىن ءتارىزدىمىز. ءبىراق, الدىڭا ايقىن ماقسات قويساڭ الىنبايتىن اسۋ بولمايدى ەكەن عوي. ءجىگەرىن قايراعان جىگىتتەرىمىز ولقىلىقتىڭ ورنىن تەز تولتىردى. ەرىنبەي ەڭبەكتەنگەن مۇرات قۇسايىنوۆ پەن مەيىربەك مولدابەكوۆ گيتارانى ءتاپ-ءتاۋىر تارتاتىن دارەجەگە جەتتى. داۋىلپازداعى الەكساندر ليتۆينوۆ العاشقى اياق الىسىنان-اق الىسقا شاباتىنىن اڭعارتتى. ايتپاقشى, ونىڭ باسقا فاكۋلتەتتە وقيتىندىعىنا بايلانىستى داۋ تۋىپ, ءبىراز ۋاقىت انسامبلدەن قول ءۇزىپ قالعان ساتتەرى دە جوق ەمەس. جىل سايىن ۇيىمداستىرىلاتىن «پوليتەح كوكتەمى» اتتى فەستيۆالدا ينستيتۋتتىڭ بارلىق قۇرىلىمدارى ءوزارا باسەكەلەسىپ, ءبايگەنىڭ ءباسىن كوتەرەتىن. «ايدالاداعى» اۆتوماتيكانىڭ نامىسىن جىرتىپ «اداسقان» سانياعا دەكانى كەيىپ, كەرى شاقىرىپ اكەتتى. ونىڭ ويسىراپ قالعان ورنىنا كونكۋرس جاريالاپ, نوتالىق ساۋاتى نىق يۋري ءليمدى وتىرعىزدىق. تابيعاتىنان تاباندى ءشارىپ وماروۆ قاتاردان قالماس ءۇشىن نامىسىنا قامشى باسىپ, گيتارانىڭ ىشەكتەرى ساۋساقتارىن قيىپ, قاناتقانىنا قاراماي اڭسارى اۋعان بيىكتىكتى باعىندىرا ءبىلدى. الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا كادىمگىدەي تانىمال ۇجىمىمىز وسىلايشا قۇرىلدى. 1967 جىلدىڭ جازىندا باياناۋىل باۋرايىندا قۇرىلىس وتريادىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, اۋىلدىق مادەنيەت ۇيىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ءىشى-سىرتى سىلانىپ, سىرلانىپ كوز قۋانتارلىق كەيىپكە ەنگەن كلۋبتا كونتسەرت قويىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قوشەمەتىنە بولەندىك. بىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن ۆەنگريا ستۋدەنتتەرىنىڭ باسشىسى يانوش كارپاتي سوندا توسىن ۇسىنىسىن العا تارتىپ, ءانسامبلىمىزدىڭ اتىن «دوس-مۇقاسان» دەپ قويۋىمىزدى سۇرادى. العاشىندا اڭ-تاڭ بولىپ, اڭىراپ قالدىق. تۇك تۇسىنسەك بۇيىرماسىن. نە ورىسشا, نە قازاقشا ەمەس, قانداي ءسوز بۇل ءوزى. ول ەجىكتەپ تۇسىندىرگەن سوڭ بارىپ ۇقتىق. سويتسەك ءبىزدىڭ ەسىمدەرىمىزدىڭ ءبىرىنشى بۋىندارىنان قۇرالعان اتاۋ ەكەن. دەمەك, دوس-دوسىم, مۇ-مۇرات, قا-قاميت, سان-سانيا. ماسايراي ماقۇلدادىق. الايدا «دوس-مۇقاساننىڭ» قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىنا ەنەتىنىن سول ساتتە سەزبەگەن ەدىك. وسىلايشا الماتىعا ارقالانىپ ورالدىق. باعىمىز جانىپ, كورەرمەندەر كوزايىمىنا اينالا باستادىق. تەلەديدار مەن راديونىڭ ارقاسىندا الاش جۇرتىنا تەز ارادا تانىلىپ ۇلگەردىك. ءتىپتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى پەتر يۆانوۆيچ ەرپيلوۆ شاقىرىپ, ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىردى. الدىمەن اسىرا ماقتاپ, ارتىنان انسامبلىمىزدىڭ اتىنا ءتيىستى. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ كورىپ ەدىم, كونە قويمادى. «مىنالارىڭدى وزگەرتىڭدەر. قويىرتپاق بىردەڭە. دۇرىستاۋ ەشتەڭە تاپپادىڭدار ما؟ «يۋنوست», «تۇلپار», «جاستار» دەسەڭدەر جاراسپاي ما, نەمەنە؟ «جاستىقتىڭ جالىنى سىرتقا تەۋىپ تۇرعان تەنتەكتەۋ كەزىمىز عوي, ايتقاندارىنا قۇلاق اسپايتىنداي ق ۇلىق بايقاتتىم. سوعان اشۋلاندى ما, الدە قۇزىرەتتى كەڭسەنىڭ قۇدىرەتىن كورسەتكىسى كەلدى مە رەكتورىمىزعا تەلەفون سوعىپ, ءجۇگەنسىز كەتكەن جۇگىرمەكتەردى جونگە سالۋدى بۇيىرىپتى. باقىتىمىزعا قاراي, ايعايعا اتتان قوسىلماي, ءبارى ساتىمەن ءبىتتى.جارتى عاسىر جارقىراعان جۇلدىز
ايىمىز وڭىنان تۋىپ, اتاعىمىز الىس-جاقىنعا جايىلدى. باستاپقىدا قولدا بار اسپاپتارىمىزدى ءوزىمىز امالداپ جەتىلدىرىپ, ءويتىپ-ءبۇيتىپ پايدالانساق, كەيىن رەكتوراتىمىز كومەكتەسىپ, كومسبيۋرونىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن سەنبىلىكتەرگە شىعىپ, ودان تۇسكەن اقشاعا كەرەكتى ساحنالىق قۇرال-جابدىقتارىمىزدى ساتىپ الدىق. ۇجىمنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سىرتتان بىرنەشە دارىندى قىز-جىگىتتەردى شاقىردىق. جەنپي-ءدىڭ ماقتانىشى «ايگۇل» ءانسامبلىنىڭ ماڭدايالدى ءمۇشەسى قۇرماناي تولىباەۆاعا «قۇدا ءتۇستىك». ەرەكشە داۋىس يەسى-تۇعىن. ءاتتەڭ, عۇمىرى ەرتە ءۇزىلدى. قازمۋ-دەگى «وپتيميستە» سوليست بولىپ جۇرگەن باقىتجان ءجۇمادىلوۆتى اتتاي قالاپ الدىردىق. بۇلاردىڭ سىرتىندا داريعا تۇرسىنوۆا, اسقار جانكۇشىكوۆ, نۇرتاس قۇسايىنوۆ, اقناي شوپوتوۆ جانە باسقا ارىپتەستەرىمىز ونەرىمىزدىڭ ورگە جۇزۋىنە ءوز ۇلەستەرىن قوستى. قازاقستاندى مويىنداتقان «دوس-مۇقاسان» بىرتە-بىرتە مارتەبەسى بيىكتەپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە دۇركىرەدى. ناقتى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, سول كەزدە سوتسياليستىك ەلدەر سانالاتىن پولشاعا, ۆەنگرياعا, گەرمانياعا, چەحياعا ساپارلاپ, ەلىمىزدىڭ اتىنان ايتۋلى سايىستارعا قاتىستى. تاشكەنتتەگى حالىقتار دوستىعى فەستيۆالىندە ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. مينسكىدەگى كاسىبي ورىنداۋشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىڭ كونكۋرسىندا الدارىنا تەك اتاقتى «پەسنيارىدى» سالىپ, لاۋرەات اتاندى. قازىلار القاسى اتىنان كوريفەي كومپوزيتور الەكساندرا پاحمۋتوۆا قايىرلى قادام تىلەپ, كەلەشەگىمىزگە ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. ەڭ ءىرى جەتىستىمىز ەسەبىندە 1973 جىلى بەرليندە جالاۋىن كوتەرگەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ ءبۇكىلالەمدىك فەستيۆالىندە التىن مەدالمەن ماراپاتتالعانىمىزدى ەسكە ءتۇسىرسەك كەۋدەمىزدى ماقتانىش كەرنەيدى. رەسپۋبليكا لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ بەرىلۋى دە ەل الدىنداعى ەڭبەگىمىزدىڭ ەلەنگەنىن ايعاقتاسا كەرەك. جارتى عاسىر جارقىراپ جۇرت الدىندا جۇرگەن «دوس-مۇقاسان» بيىل ءوزىنىڭ تورقالى تويىن اتاپ وتپەك. اتى اڭىزعا اينالعان ءانسامبلدىڭ ءالى تالاي ۇرپاقتىڭ تالعامىن تاربيەلەپ, مادەني-رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋگە قىزمەت ەتەتىندىگىنە سەنىمىم مول. ءبىز العاش قۇرىلعان كۇننەن باستاپ ۇلتتىق رۋحتى ۇلىقتاۋعا, قازاق حالقىنىڭ باي مۋزىكالىق مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا دەن قويدىق. تىڭنان تۇرەن تارتىپ, وزىمىزدەن كەيىنگىلەرگە ونەگە كورسەتتىك. جاقسى ءداستۇر جالعاسسا, يگى.«توي جىرى» جارتى-اق ساعاتتا جازىلعان
ءبىزدىڭ ورتامىزدا العاش وتاۋ قۇرعان – مۇرات قۇسايىنوۆ. شاقىرۋ بيلەتىن العان سوڭ از-كەم اقىلداستىق. جاس شاڭىراققا قانداي شاشۋ ازىرلەيمىز؟ ارينە, ءان-تارتۋعا ەشتەڭە جەتپەيدى. ونى كىم جازادى؟ جانىمداعىلار ماعان جالت قارادى. سەبەبى, مەن وندا ماحاببات تاقىرىبىنداعى ەكى-ءۇش ءاننىڭ اۆتورى بولاتىنمىن. ەندەشە بۇلتالاققا ساسىپ, بۇلدانۋدىڭ رەتى جوق. بىردەن كەلىسىم بەردىم. ءماتىنىن جازۋ «بايشەشەك» اتتى جاس اقىندار كلۋبىن باسقاراتىن دوسىمىز ۇلىقپان سىدىقوۆقا جۇكتەلدى. سودان نە كەرەك, كۇندەلىكتى كۇيبەڭمەن ءجۇرىپ, مويىنداعى مىندەتىمىزدى ۇمىتىپ كەتىپپىز. ءدال توي بولاتىن كۇنى تۇسكە تامان ۇلىقپان ءاننىڭ ءسوزىن اكەلىپ تۇر. «ءاي, ەسىڭ دۇرىس پا, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا قايتىپ مۋزىكا شىعارام؟» دەيمىن عوي باياعى. «ەندى بىردەڭە قىلساڭشى» دەيدى اناۋ دا ەكىلەنىپ. شەگىنەرگە جەر قالماعاندىقتان قىسىلا-قىسىلا گيتارامدى الىپ دىڭىلداتا باستادىم. قۇداي جاندى وڭعارايىن دەسە وپ-وڭاي عوي. ءسال-ءپال كىبىرتىكتەن كەيىن ساۋىلداپ سانامنان ساز قۇيىلىپ قويا بەرگەنى. ءالدە جۇرەك تۇكپىرىندە بۇرىننان اۋەن ءجۇردى مە ەكەن؟ بىلمەيمىن. بىلەتىنىم, اينالاسى جارتى-اق ساعاتتا «توي جىرى» تۋدى. ىلە-شالا رەپەتيتسياعا كىرىستىك. نيەتىمىزگە قاراي, ويداعىمىز ورىندالدى. كەشكىسىن توي ۇستىندە شارىقتاتا شىرقادىق. جينالعان جۇرت ءماز-مەيرام. بىزگە دە قانات ءبىتىپ, قياعا سەرمەگەن قىرانداي قالىقتادىق. كەيىن بۇل ءان رەپەرتۋارىمىزعا كىرىپ, «دوس-مۇقاساننىڭ» تولقۇجاتىنا اينالعانى امبەگە ايان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتىڭ بىردە-ءبىر ۇيلەنۋ تويى ونسىز وتپەيتىنىن ويلاعاندا توبەم كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەي تۇرادى. جالپى, مەن ۇزىن سانى جيىرما شاقتى ءان جازعان اداممىن. ولاردىڭ ىشىندە «الماتى ءتۇنى», «جان دوسىم», «كۇت مەنى» سىندى شىعارمالارىمدى تىڭداۋشىلار جىلى قابىلدادى. حالقىمىزدىڭ قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, باكىر تاجىباەۆ, يرانبەك ورازباەۆتاي ارداقتى اقىندارىمەن تۆورچەستۆولىق بايلانىستا بولعاندىقتان ءوزىمدى باقىتتى جانمىن دەپ ەسەپتەيمىن.عىلىم عالاماتتارى قىزىقتىردى
پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرگەندە ەكىۇداي سەزىمدە بولدىم. ماماندىعىم دا ۇنايدى, ونەردى دە قيمايمىن. ونىڭ ۇستىنە تانىمالدىعىمىز ءجونىنەن ەڭبەك ءسىڭىرگەن ءارتىستەردەن اسىپ ءتۇسپەسەك, كەم سوقپايمىز. قۇرمەتكە قۇنىعىپ قالعاندايمىز با, قالاي؟.. مامام بىردە ماعان «بالام, وزدەرىڭ تىم شارىقتاپ كەتتىڭدەر عوي. راديونىڭ قۇلاعىن باسساق تا, تەلەديداردى قوسساق تا, گازەتتەردى اشساق تا سەندەردى كورىپ, تىڭدايمىز. ساۋىق-سايراندار قاشانعا دەيىن سوزىلماق. عىلىمدى قايتەسىڭ؟» دەدى اشىق اڭگىمەگە شاقىرىپ. «ءوزىڭىز قالاي ويلايسىز؟» دەپ ەدىم, جاۋابىن قىسقا قايىردى: «مەن ايتارىمدى ساعان بالا كۇنىڭدە-اق ايتقانمىن!». ەكەۋمىز ءۇنسىز ۇعىستىق. ماسكەۋدەگى بولات جانە قورىتپالار ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءتامامداپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىمدى قورعادىم. عىلىمنىڭ عاجايىپ الەمى ءاي-شايعا قاراتپاي باۋراپ اكەتتى. ۇعا اكادەميگى اتاندىق. الماتى ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىندا پرورەكتور, توماعامدى سىپىرعان قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە رەكتور بولىپ, رەسپۋبليكامىزداعى جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن رەفورمالاۋعا قال-قادەرىمشە اتسالىستىم. 1997-2001 جىلدارى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندەگى جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى, ودان سوڭ اكىمشىلىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى لاۋازىمىن ابىرويمەن اتقاردىم. كەيىننەن پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ الەۋمەتتىك-ءمادەني دامۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالدىم. بۇل جاۋاپتى ورىنداردىڭ بارىندە ەلىمە ادال قىزمەت ەتۋگە تىرىستىم. جۇزەگە اسىرعان جۇمىستاردى ءجىپكە تىزە بەرسەم ماقتانعانداي بولۋىم ءمۇمكىن. بۇگىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك مارتەبەسى بار قارا جانە كاسپي تەڭىزدەرى ەلدەرى حالىقارالىق قورىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىمىن, ۇعا ءتورالقاسىنىڭ مۇشەسىمىن, جوعارى مەكتەپ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىمىن. جاسىمىز جەتپىسكە جەتكەنىن جەلەۋ ەتىپ, جانتايىپ جاتۋعا ۋاقىت جوق. جۇمىس كوپ. عىلىمنىڭ قىزىعى مەن قيىنشىلىعى مول قيا جولىندا قيىس باسپاۋدى پارىز سانادىق. ۇزىن-ىرعاسى 6 مونوگرافيا, 7 وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالىن, 300-گە تارتا عىلىمي ەڭبەك جازدىق, 9 عىلىم دوقتورىن, 12 عىلىم كانديداتىن دايارلادىق. جان جارىم ليۋدميلا بايدابەكقىزى ەكەۋىمىز باۋىرىمىزدان وربىگەن ۇل-قىزىمىزدى ءوسىرىپ, ەندى نەمەرەلەرىمىزدىڭ قىزىعىن كورۋدەمىز. سولاردىڭ ءبىرى «اتامنىڭ مەرەيتويىنا ارناپ ءان شىعاردىم» دەپ جۇرگەن كورىنەدى. بۇيىرسا, تىڭداپ قالارمىز... تالعات باتىرحان, "ەگەمەن قازاقستان"
