وسمي تابيعاتتا جەتى يزوتوپ تۇرىندە كەزدەسەدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ قىمبات تۇراتىن وسمي-187 يزوتوپى, بىلەتىن ادامداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, تەك قازاقستاندا, سونىڭ ىشىندە جەزقازعان كەن ورىندارىندا عانا وندىرىلەدى. وسمي-187 اەروعارىش سالاسىندا, راكەتا جاساۋدا, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار مەن كوپتەگەن دارىلىك پرەپاراتتاردى سينتەزدەۋ كەزىندە پايدالانىلادى ەكەن.
جالپى, مامانداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, وسميدەن دە قىمبات تۇراتىن تاعى ءبىر ەلەمەنت بار ەكەن. ول «كاليفورني» دەپ اتالادى. 1998 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا وك-ريدجسك ۇلتتىق زەرتحاناسىندا كاليفورني-249 يزوتوپىنىڭ 1 ميكروگرامى (گراممنىڭ ميلليوننان ءبىر بولىگى) 180,25 دوللارعا, ال كاليفورني-252 يزوتوپىنىڭ 1 ميكروگرامى 56 دوللارعا باعالانعان. ياعني, ەگەر ميكروسكوپپەن قاراماساڭىز, كوزگە كورىنبەيتىن زات وسىنشاما اقشاعا باعالانعان.
الايدا كاليفورني تابيعاتتا تازا كۇيىندە كەزدەسپەيدى. ارنايى زەرتحانادا كۇردەلى رەاكتسيالار جولىمەن ءپلۋتونيدى جاڭا زاتقا اينالدىرۋ ارقىلى الىنادى. ماماندار كاليفورنيدىڭ الەمدىك قورى ەڭ ءارى كەتكەندە 5 گرامنان اسپايدى دەپ بولجام جاساپ وتىر. ونىڭ باعاسىنىڭ اسا قىمبات بولۋى دا وسى وتە سيرەك كەزدەسەتىندىگىنەن. دەمەك, اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گلەنن سيبورگ باستاعان عالىمدار توبى 1950 جىلى العاش رەت يادرولىق رەاكتسيالاۋ جولىمەن العان بۇل راديواكتيۆتى مەتالدى ومىردە جوق زات رەتىندە باعالاۋعا دا بولادى.
سوندىقتان, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, دۇنيەدە بار, ياعني تابيعاتتا كەزدەسەتىن جانە كوزگە كورىنەتىن ەڭ قىمبات مەتالدار توبىن وسمي باستاۋى ءتيىس. وسمي – كاليفورنيعا قاراعاندا الدەقايدا كەڭ تارالعان مەتالل.
وسمي پلاتينا مەتالدار توبىنا جاتادى. قاتتىلىعىنا, بۋ قىسىمىنا بەرىكتىگىنە جانە وتە جوعارى تەمپەراتۋرادا عانا بالقيتىندىعىنا بايلانىستى وسمي مەحانيكالىق ءوڭدەۋگە وڭايلىقپەن كوندىگە قويمايدى. ول تابيعاتتا كەزدەسەتىن بارلىق زاتتاردىڭ ءىشىندەگى ەڭ تىعىزى دەپ ەسەپتەلەدى.
وسمي وسى قاسيەتىنە بايلانىستى ءوزى قوسىلعان زاتقا عاجايىپ بەرىكتىك بەرەدى. ادەتتە قىمبات قالامساپتاردىڭ ءۇشىن توزباۋ ءۇشىن التىنمەن بۋلايتىنى بەلگىلى. ال ەگەر وعان ءوسميدى قوساتىن بولسا, ول مۇلدەم توزبايتىن بولادى. تەحنيكالىق, مەديتسينالىق, ونەركاسىپتىك پىشاقتار, وسمي قوسىلعان جاعدايدا, بارىنشا وتكىرلەنە تۇسەدى جانە ءجۇزى قايتپايدى. وسى قاسيەتىنە بايلانىستى وسمي اەروعارىش قۇرالدارىن جاساعان كەزدە قولدانىلادى.
ءوسميدى العاش رەت 1803 جىلى اعىلشىن حيميگى سميتسون تەننات ارىپتەسى ۋيليام ح.ۋووللاستونمەن ءبىرىگىپ اشقان. پلاتينانى «پاتشا اراعىنا» سالىپ ەرىتكەن كەزدە ىدىستىڭ تۇبىندە ەرىمەگەن كۇيىندە شاعىن شوگىندى قالادى. جاڭا ەلەمەنت وسىلايشا اشىلادى. ال وعان «وسمي» دەگەن ات بەرىلۋىنە ونىڭ جاعىمسىز ءيىسى سەبەپ بولعان. «وسمي» گرەك ءتىلىندە «ءيىس» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. «پاتشا اراعى» ءتۇبىندەگى شوگىندىنى جەكەلەپ العان كەزدە ودان حلوردىڭ نەمەسە ساسىعان شومىردىڭ (رەدكانىڭ) ءيىسى شىعىپ, ول وڭەشتى كەرنەپ, قولقانى تۇتىپ قالعان.
ءبىز «پاتشا اراعى» دەگەن ءسوزدى ەكى رەت قايتالاپ وتىرمىز. ونى بىرەۋلەر كادىمگى اراق نەمەسە پاتشالار ىشەتىن الكوگولدى ىشىمدىك ەكەن دەپ ويلاۋى ءمۇمكىن. ورىس تىلىندەگى «تسارسكايا ۆودكا» تەرمينىنەن ءتىكەلەي اۋدارىلىپ وتىرعان «پاتشا اراعى» – ازوت ءجانە تۇز قىشقىلىنىڭ قوسپاسى. ەرتە زامانداردا الحيميكتەر ونى مەتالل قوسپالاردان التىن مەن كۇمىستى ءبولىپ الۋ ماقساتىندا پايدالانعان. التىندى «پاتشا مەتالى» دەپ اتاعان. «پاتشا اراعى» دەگەن ءسوز دە وسىدان بارىپ پايدا بولسا كەرەك.
جالپى «ۆودا» سوزىنەن شىققان «ۆودكا» تەرمينى العاش رەت ورىس تىلىندە ءحىىى-ءحىV عاسىرلاردا سۋدىڭ ازايتىلعان ءتۇرى رەتىندە قولدانىلعان كورىنەدى. ال سپيرتتىك ىشىمدىك رەتىندەگى ناقتى ماعىناسىنا تەك ءحىح عاسىردان باستاپ يە بولعان. ياعني «پاتشا اراعى» ءسوزىن بۇل جەردە ءوزىنىڭ قازىرگى تۋرا ماعىناسىندا ەمەس, ەرتە زاماندارداعى الحيميكتەردىڭ باعالى مەتالداردى الۋ ماقساتىندا جاسايتىن حيميالىق ادىستەرىنىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە تۇسىنگەنىمىز ءجون.
وسمي قۇرامىندا پلاتينا مەن ءپاللاديى بار پوليمەتالل كەن ورىندارىندا, سونداي-اق, التىن الىنعان كەن قالدىقتارىندا كەزدەسەدى. ونى تازا كۇيىندە يريديمەن ارالاس كۇيدە جولىقتىرۋعا بولادى. كەيدە جەكە-دارا دا كەزدەسەدى. اسىرەسە, تازا پلاتينا قۇرامىندا شوعىرلانادى.
قۇرامىندا ءوسميى بار يريدي كەن ورىندارى رەسەيدە ء(سىبىر مەن ورال), اقش-تا (الياسكا, كاليفورنيا), كولۋمبيادا, كانادادا, وڭتۇستىك افريكا مەن تاسمانيا جانە اۆستراليا ەلدەرىندە ورنالاسقان. ەڭ ءىرى قورلارىنىڭ ءبىرى وڭتۇستىك افريكاداعى بۋشۆەلد كەن ورنى دەپ ەسەپتەلەدى.
ال قازاقستاندا وندىرىلەتىن وسمي-187 يزوتوپىنىڭ باعاسى تۋرالى ءارتۇرلى اقپاراتتار بار. بۇل مەتالدىڭ ءوندىرىسى مەن ساتىلۋى كوپ جاريالانا بەرمەيتىن بولسا كەرەك. ويتكەنى, بۇل مەتالل جايىنداعى اقپاراتتار وتە جۇتاڭ.
وسمي سىرىنا قانىعۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى سيرەك مەتالدار جونىندەگى مامان, مينەرالدى شيكىزاتتاردى كەشەندى قايتا وڭدەۋ جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ءابدىراسىل جارمەنوۆكە تەلەفون ارقىلى حابارلاسقان ەدىك. وسمي-187 يزوتوپى قازاقستاندا وندىرىلەتىندىگىن ول كىسى دە قۋاتتادى. «جالپى, الەمدە سيرەك مەتالداردىڭ 14 ءتۇرى بولسا, سونىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن تابىلىپ وتىر. ءبىراق ولاردى نەگىزىنەن العاندا جەكە كومپانيالار ءوندىرىپ جاتقاندىقتان, ەلىمىزدەگى سيرەك مەتالدار ءوندىرىسى مەملەكەتتىك باقىلاۋدان تىسقارى قالىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى», دەدى ول كىسى.
الەمدە كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن سيرەك مەتالدار كەن ورىندارىنىڭ قازاقستاندا مولىنان شوعىرلانۋى ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ قاسيەتىنىڭ ءبىرەگەيلىگىن كورسەتسە كەرەك. وكىنىشكە وراي, اللانىڭ بەرگەن وسى سىيىن ەل يگىلىگىنە دۇرىس جاراتا الماي وتىرعان سەكىلدىمىز. بۇل پروبلەما وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كوتەرىلىپ, سيرەك مەتالدار وندىرىسىنە مەملەكەتتىك مونوپوليا ورناتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى زاڭ جوباسى دا ازىرلەنىپ, ول پارلامەنتتە تالقىلاۋعا ءتۇسكەن تۇسى دا بولعان ەكەن. بىراق پىكىرتالاستار بارىسىندا ۇكىمەتتىڭ بۇل زاڭ جوباسىن كەيىن قايتارىپ العاندىعىن ەستىدىك. ءماسەلە سودان كەيىن قايتىپ قوزعالماپتى. نەگە بۇلاي بولعاندىعى بىزگە ءتۇسىنىكسىز. الدە لوببي ارالاستى ما ەكەن؟ ەگەر سيرەك مەتالدار ءوندىرىسى مەن ساۋداسىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ورناتىلسا, مۇنى حالىق قولدار ەدى دەگەن پىكىردەمىز.
سونداي-اق, وسمي-187 يزوتوپىنىڭ قانشاعا باعالاناتىندىعىن دا ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المادى. بۇل جونىندەگى دەرەكتەر دە ءارتۇرلى. ءبىر دەرەكتە 1 گراممى 10 مىڭ دوللار دەلىنسە, ەكىنشى ءبىر دەرەكتە 200 مىڭ دوللارعا دەيىن باعالاناتىنى كەلتىرىلگەن. ءۇشىنشى بىرەۋلەر «وسمي-187 يزوتوپىنىڭ 1 گراممى 3 كيلوگرامم التىننان قىمبات تۇرادى», دەيدى. ينتەرنەتتەگى جازبالارعا قاراعاندا, وسمي-187 يزوتوپى اشىق ساۋداعا شىعارىلمايتىن كورىنەدى. ءبىر زاتقا ءارتۇرلى باعانىڭ ايتىلاتىندىعى دا سودان سەكىلدى.
تاعى ءبىر بىلگەنىمىز, بۇرىن سيرەك مەتالداردىڭ الەمدىك نارىعىندا كورشىمىز قىتاي بەلسەندى ءرول ويناعان. كەيىنگى جىلدارى بۇل ەل سيرەك مەتالداردى سىرتقا ساۋدالاعاندى دوعارعان. بىلۋىمىزشە, جوعارى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى سوڭعى ۋاقىتتارى سيرەك مەتالداردىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ, ولاردى ماڭىزى ارتا تۇسكەن. قىتايدىڭ ولاردى سىرتقا ساۋدالاۋدى توقتاتۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا بولسا كەرەك. سول سەكىلدى قازاقستان دا وسمي-187 يزوتوپىن سىرتقا ساۋدالاپ كەلگەن ەكەن. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن دوعارعان. نە سەبەپ؟ ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. بىراق قارا نارىقتا ساۋدالاۋ ءىسى ءالى دە كەزدەسەتىن سەكىلدى. ماسەلەن, 2011 جىلدىڭ قازان ايىندا رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وبلىسىندا وسمي-187 يزوتوپىنىڭ بىرنەشە گرامىن ساۋدالاپ جۇرگەن قازاقستاندىقتاردى وسى ەلدىڭ فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى وكىلدەرىنىڭ ۇستاعاندىعى تۋرالى حابار تاراتىلعان ەكەن. حاباردا قازاقستاننىڭ تازا وسمي-187 يزوتوپىن جالعىز ەكسپورتتاۋشى ەل ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلگەن. وسىنداي حابارلاردى وقىعان كەزدە الەمنىڭ ەڭ قىمبات زاتى بولىپ ەسەپتەلەتىن جانە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قازاقستاندىق بۇل مەتالل «تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتىپ جاتقان جوق پا ەكەن» دەگەندەي ويعا قالاسىز. دەمەك, ەلىمىزدەگى وسمي سەكىلدى سيرەك مەتالدار ءوندىرىسىن جانە ولاردىڭ ساقتالۋى مەن پايدالانىلۋىن, ساتىلۋىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان قايتا رەتتەۋدىڭ كەزى كەلگەن سەكىلدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
