كونستيتۋتسيالىق رەفورما جانە تاريحي ادىلەتتىلىك

قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ بيلىك تارماقتارى اراسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇندەۋىندە حالىققا «ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى, تاعدىرلى ماسەلەنى ۇسىنباق» ويىن, «كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ» جونىندەگى ۇسىنىستارىن ايتتى. «ءبىزدىڭ الدىمىزدا بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن قايتا ءبولۋ مىندەتى تۇر», دەي كەلە, وسى مىندەتتى ورىنداۋعا كىرىسۋ سەبەبىن بىلاي دەپ وتە ورىندى پايىمدادى: «قازىر زاماننىڭ ديدارى وزگەردى. ءبىز دە وزگەرۋگە ءتيىسپىز. سول سەبەپتى, مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن دە جاڭعىرتاتىن كەز كەلدى». سودان سوڭ ءوزىنىڭ «ەلدىڭ مۇددەسى مەن زاماننىڭ تالابىن, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلاي وتىرىپ, وسىنداي بايلام» جاساعانىن ەسكەرتتى جانە «ەكى نەگىزگى باعىت بويىنشا ىسكە» اسىرىلماق رەفورماعا تۇسىنىك بەردى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى اتاپ ايت­قانداي, ۇسىنىلىپ وتىرعان باع­دارلاما ءۇش مىندەتتى شەشۋگە جاعداي جاسايتىن بولادى. بىرىنشىدەن, ساياسي جۇيە­نىڭ تۇراقتىلىق قورىن جاسايدى. ەكىنشىدەن, ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرادى. بۇل شارا قازىرگى زامان­عى سىن-تەگەۋرىندەرگە جاۋاپ قايتارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى مەحانيزمىن بەرمەك. پرەزيدەنت مۇنى «باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم كۇردەلى جۇيەسى» دەپ اتادى. ول ءوز يەلىگىندەگى وكىلەتتىكتەردىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن بيلىك تارماقتارىنا بەرۋگە سانالى تۇردە بارىپ وتىرعانىن اتاپ ايتتى. «مەن مۇنى جال­عىز عانا ماقساتپەن – ەلدى باس­قارۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى, ورنىقتى, زاماناۋي جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن جاساپ وتىرمىن», – دەدى. «ۇشىنشىدەن, الەم­دە مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ امبەباپ مودەلى جوق. ءبارى دە ىزدەنىس ۇستىندە» ەكەنىن ەسكەرتە كەلە, «ءبىز ءوزىمىزدىڭ, كەيدە ەرەكشە شەشىمدەرىمىزدى» تاباتىنىمىزدى, «مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ بوگدە مودەلدەرىن كوشىرىپ الۋمەن ەشقاشان اي­نا­لىسپاعانىمىزدى», ءبۇ­كىل­حالىقتىق تالقىلاۋعا «ۇسى­نىپ وتىرعان رەفورما ەڭ الدى­مەن ءوز تاجىريبەمىزگە جانە قازاق­ستاننىڭ ءوزىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە ارقا سۇيەيتىنىن» قاداپ ايتتى. قازاقستان قاي باعىتتا جۇرە­دى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ رەتىن­دە اتالعان رەفورمالار باع­دار­لاماسىن ۇسىندى. ۇندەۋ جاريالانىسىمەن كوپشىلىك ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جوباسىن قولداپ, ولاردى جاقسارتا تۇسۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستارىن دا بىلدىرە باستادى. ءبىز دە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىرتقى ساياساتقا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارتتىرۋ­عا كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ­دى كوزدەگەن شەشىمىنە ريزامىز. وسى جەردە, ماسەلە كونس­تيتۋ­تسيا­لىق وزگەرىستەر جايىن­دا بول­­عان­­دىقتان, كونستيتۋ­تسيا­دا بي­­­لىك­­تىڭ سوت تارماعى جا­يىن­­­دا مەملەكەتتىك تىلدە تۇ­جى­­­رىم­دالعان قاعيداتتاردى مەي­­لىنشە دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن تەر­مي­ن­دەردىڭ دۇرىس قول­دانى­لۋى دا ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋدا­ر­عاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. مە­نىڭشە, ەنگى­زىلەتىن وزگە­رىس­تەر قا­تارىندا بۇلاردى دا قاپەر­گە العان ءجون بولار ەدى. مەن جاق­سارتۋعا ءتيىس كەمشىلىككە بالاپ وتىرعان جايتتار نەگىزگى زاڭ­نىڭ مەم­لەكەتتىك تىلدە ەمەس, ورىس­­شا دايىن­دالىپ, قازاقشاعا اۋدا­­رىلۋى سالدارىنان كەتكەن بولۋ­عا كەرەك. دەمەك, ونى تۇزە­تە­تىن ۋاقىت تا كەلدى, ورايى دا تۋدى. سونداي-اق, كونستيتۋتسيالىق رەفور­ما جانە تاريحي ءادى­لەت­تىلىك قول ۇستاسىپ قاتار جۇرسە دەگەن تىلەكتەمىز. مەم­لە­­كەت­­تىك تاۋەل­سىزدىككە قول جەت­كىز­گەنى­مىز­بەن, قازاق حالقىنىڭ بۇ­رى­ن­عى رەجىمدەردە شەكتەل­گەن قۇق­ىقتارىن تولىق قال­پى­نا كەل­تىرۋ­مەن شىنداپ اي­نالىس­پادىق. جاڭا مۇمكى­ن­دىكتەرگە يە بولعالى وتىرعان پارلامەنت, ءبال­كىم, قازاقتىڭ ۇلت ماسەلەسىن ەسكەرەر, ارنايى تالقىلاۋلار جاسار, شەشىلمەگەن تۇستارىن اي­قىن­دار, ءتيىستى قۇجاتتار قابىل­دار, ءار سالادا قازاقتىڭ ۇلتتىق ءمۇد­دەلەرىنىڭ قوعالۋىن ءبىرىنشى كەزەككە قويار دەپ ۇمىتتەنەمىز. پرەزيدەنتتىڭ ءوز بيلىگىنىڭ بىرقاتارىنان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ, زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىكتى كۇشەيتۋگە سانالى تۇردە بارۋىن بارشامىز باعالاي بىلەيىك جانە وسى جاسالماق وزگەرىستەردىڭ جاسامپازدىققا ۇلاسۋىنا, بيلىك سالالارىنىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋ دارەجەسىنىڭ جاقسارۋىنا بارشامىز ءبىر كىسىدەي كومەكتەسەيىك دەگەن تىلەك بىلدىرەمىن. بەيبىت قويشىباەۆ, «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى