ارامىزدا قازاق ءتىلىنىڭ تۇيتكىلدەرىن ايتسا تىجىرىنىپ ۇناتپاي قالاتىندار جوق ەمەس. ولاردىڭ ءۋاجى: «جامال اپام التايدى ايتا-ايتا قارتايدى» دەمەكشى, قازاق ءتىلىنىڭ ءبىتىپ بولمايتىن ماسەلەسىن ساعىزداي سوزىپ ايتا بەرگەننەن ءمۇيىز شىعا ما, ابدەن مەزى قىلىپ ءبىتتى عوي, تەگى؟!» دەيدى. بۇلاي ويلاۋ, جۇقالاپ ايتقاندا, جانى اشىماستىڭ ءىسى. ال جانى اشىماستاردىڭ قاسىندا باسىڭدى اۋىرتىپ بەرەكە تاپپايتىنىڭ جانە بەلگىلى. تالاي وتكەلەكتەن ءوتىپ, ەندى عانا ەس جيىپ, ەتەگىن جاپقان قازاق تۇرماق, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل رەسەي, قىتاي سياقتى ەلدەردىڭ وزىندە دە مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ءتىلىنىڭ ماسەلەسى ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. تۇسپەيدى دە. ءدۇيىم دۇنيەگە ءسوزىن سويلەتىپ, ءتىلىن سايراتىپ قويعان سولار سويتكەندە, ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى قوجىراپ, ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قوسا الماي قازاقشامىز بوجىراپ تۇرعان ءبىزدىڭ ارقانى كەڭگە سالعانىمىز ءجون بولا قويار ما ەكەن؟ مىنە, ناق وسى جاعدايدى بىلگەندىكتەن دە ەلباسىمىز قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا: «قازاق ءتىلىنىڭ باسىمدىعى ساقتالادى. ونىڭ ءارى قاراي دامۋىنا زور كوڭىل بولىنەدى» دەپ ناقتىلاي قاداپ ايتتى. ءيا, ءتىل ماسەلەسى ايتىلا بەرمەك. جانە ول ايتىلا بەرگەننەن ەشكىم زييان شەكپەيدى, ال ناسيحات ءسوزدى حالىقتىڭ كوكىرەگىنە قۇيا بەرگەننىڭ پايداسى بولماي تۇرمايدى. وسى ارادا قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتار توبىنىڭ وكشەسىن باسقان ابىز كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ: «انا ءتىلى دەگەنىمىز – سول ءتىلدى جاساعان, جاساپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى» دەگەن عيبراتتى ءسوزى ءتىل ۇشىنا ورالادى. كەڭەستىك كەر زاماندا كولتەكتەمەي ايتىلعان وسىناۋ عابەڭ عيبراتى «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىن العا تارتقان بۇگىنگى جاڭعىرعان قازاق ۇلتىنىڭ ماقسات-تىلەگىمەن ۇندەسىپ تە, ۇيلەسىپ تە تۇرعانى قانداي عانيبەت دەسەڭىزشى! ءيا, قازاقتىڭ عانا ەمەس, قاي ۇلتتىڭ بولسىن ءتىل ماسەلەسى ماڭگىلىك. ول ءبىر كەزدەگى سانامىزدى سارسىتقان توقساندىق, ءبىر جىلدىق, بەس جىلدىق جوسپارلارمەن بىتپەيدى ءھام شەكتەلمەيدى. ۇلت جاساپ تۇرعاندا ءتىل ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. بۇل دەگەنىمىز – تاڭنىڭ اتۋىنداي تابيعي نارسە. انا ءتىلىنىڭ وتان, تۋعان ەل, حالىق ۇعىمدارىنا تەڭدەس تاريحي كاتەگوريا ەكەندىگى ەل باسىنا كۇن تۋعان اۋىر سىن شاقتارىندا جانعا باتىپ سەزىلەتىنى بار. ورمانداي ەلىنە قاۋىپ تونگەن 42-ءنىڭ قاھارلى قىسىندا ورىس اقىنى اننا احماتوۆانىڭ كۇڭىرەنگەن كەكتى كەۋدەسىنەن مىناداي قايسار جىر جولدارى قۇيىلىپ ەدى: قاۋساپ قالا, قاۋساپ پانا, قاۋساپ باق, قارا ورمانسىز, شاڭىراقسىز قالساق تا, ورىس ءسوزى, سەنى ساقتاپ قالارمىز, قالماسپىز ءبىز باس ساۋعالاپ, جان ساقتاپ. انا تىلىنە باسقا ەشنارسەنى تەڭگەرمەگەن احماتوۆا ورىس ءتىلىنىڭ قۇرباندىعىنا شالىنىپ ولۋگە بار ەدى, بىراق ورىس ءتىلى جەر بەتىنەن جوعالادى دەگەنگە سەنۋگە جوق ەدى. ۇلى اقىن ورىستىڭ ءتىلى امان ساقتالسا, ەلى دە جاساي بەرەتىنىنە كامىل سەندى. ول دا ءوز انا ءتىلىن ورىس ەلىنىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ماسەلەسىنە اينالدىردى. قازاق ساتيراسىنىڭ ساردارى وسپانحان اۋباكىروۆ كەزىندە ء«ڭوڭ» دەگەن ولەڭ جاريالاپ, تىلىمىزدەگى قازاقي دىبىستاردى جان سالا قورعاعانى دا ەسىمىزدە. وساعاڭ اۋليە ەكەن, ع, ق, ڭ, ءا, ءو, ۇ, ءۇ سىندى ءتول دىبىستارىمىزدى ايتا الماۋشىلار, ولاردى ايتۋدان باسىن الىپ قاشۋشىلار بۇگىندە كوبەيىپ بارادى. «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەرسىڭ» دەگەندەي, ءوز كومەكشىلەرىنە سويلەيتىن ءسوزىن دايىنداتقاندا جاڭاعىداي قازاققا ءتان دىبىستاردىڭ مۇلدەم بولماۋىن تالاپ ەتەتىن دۇلەي باستىقتار پايدا بولا باستادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن ءاپ-ادەمى قىز-جىگىتتەرىمىزدىڭ تىلبۇزارلىعىن كورگەندە قارنىمىز اشاتىنى راس. الدە, قادىر اقىن ايتقان انا ءتىلدى ارعا بالايتىن ۇياتتىڭ ازدىعىنان با ەكەن بۇل؟ اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆ قازاق ءتىلىن عىلىمعا ەنگىزۋ كەرەك دەيدى. اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ بۇۇ تورىنە وزعان ءتىلىمىزدى ساياساتتان, ديپلوماتيالىق قاتىناستاردان كورگىسى كەلەدى, شەتكە شىققان دەلەگاتسيالارىمىزدىڭ ورىس تىلىندە سويلەگەنىنە قىنجىلادى. ولار سول ەلگە قازاق ەلىنىڭ اتىنان بارىپ تۇر عوي, ەندەشە, قازاق تىلىندە نەگە سويلەمەيدى دەيدى. ەل پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ جونىنەن ەمتيحان تاپسىرىپ جاتقاندا, بۇل تالاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلدانۋشىلارعا نەگە قولدانبايمىز دەيدى. ءيا, ايتا بەرسە, قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسى جەتەرلىك. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءتىلدىڭ بارلىق تۇيتكىلدەرى شەشىم تاباتىنىنا دا سەنەمىز. ويىمىزدى تاعى دا عابيت مۇسىرەپوۆ سوزىمەن ادىپتەسەك: «انا ءتىلىن تەك وگەي ۇلدارى عانا مەنسىنبەيدى, وگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى». ال ءتىل سىندى ماڭگىلىك ماسەلەدە تۋعان حالقىنىڭ وگەي ۇلى اتانعىڭىز كەلەتىن قايسىڭىز بارسىز, اعايىن, ايتىڭىزشى, قانە؟!
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
