«شىڭىراۋ شىرعالاڭى»

2010 جىلى كۇزدە ۇكىمەت وتىرىسىندا «قازاقمىستىڭ» باسقارما توراعاسى (قازىر ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى — اۆت.) ەدۋارد وگاي كەن قورىنىڭ كەنجەلەۋىنەن جۋىقتاعى 10-15 جىلدا كەيبىر قالانى جۇمىسسىزدىق جايلاۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. «بولاشاعى بەيمالىم» دەگەندى مەگزەدى. «تاعدىرى تارازى باسىندا تۇرعانىن» تۇسپالدادى... 2013 جىلى جەلتوقساندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا جەزقازعان جايلى جايسىز اڭگىمە اشىق ايتىلدى. سول كەزدەگى وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى بولات جامىشەۆ بىلاي دەدى: «جەزقازعان قازبا ورنىندا قازىرگى تەحنولوگيانى ودان ءارى قولدانۋ, «قازاقمىس» ماماندارىنىڭ ويىنشا, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتپەيدى. كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىنىڭ 13-15 جىلداي عانا جۇمىس ىستەيتىن مۇمكىندىگى بار». مۇنداي مالىمدەمە جەزقازعان­دىق­تارعا جايسىز ءتيدى. كومپانيا باس­شى­لى­عى عانا ەمەس, قايلاعا قاراعان كەنشى دە, كەندى كەلەشەگىنە بالاعان اۋىل-ايماق ادامى دا الاڭدادى. سەبەبى, قازىر كەنىشكە «كىندىگى بايلانباعان» وتباسى كەمدە-كەم. ءتىپتى, اۋىلداعى مالشىنىڭ بالاسى دا بۇگىندە شاحتانىڭ «شاڭىن قاعىپ» ءجۇر. سودان دا شىعار, ەلەڭدەگەن ەل اۋزىندا بۇل جاعداي «شىڭىراۋ شىرعالاڭى» اتانىپ شىعا كەلدى. سوندا قانىشتىڭ قازاقتى قارىق قىلعان باتىل بولجامى قيال بولىپ قالعانى ما؟ بىردەن ايتايىق, «جوق!». ەندەشە «جۇت» قايدان جەتتى؟ قىسقا قايىرساق, ونىڭ «قۇپياسى» مىنادا: شەتەلدىك ينۆەستور – ەشكىمنىڭ ناعاشىسى ەمەس. قارجى قۇيعانىمەن, باس پايداسىن دا ۇمىتپايدى. 1995 جىلى كۇزدە جەزقازعان كومبيناتى سەنىمدى باسقارۋعا بەرىلگەن «سامسۋنگ» فيرماسى دا بىردەن كەنىشتى قۋاتتى تەحنيكامەن نىعايتۋدى قولعا الدى. سوناۋ 60-جىلداردىڭ اياعىندا وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, سان سىننان ءسۇرىن­بەگەن, تالاي تورابى جەتىلدىرىلىپ, 1975 جى­لى جاپپاي پايدالانۋعا كوشكەن «مواز» اۆتوقوتارعىشىنىڭ دا باسىنان جيىرما جىلدان كەيىن «باق» تايدى. قازىر ونى قوسالقى شارۋادان بولماسا, ءوندىرىستىڭ وزىنەن كورمەيسىڭ. ەسەسىنە شاحتا شىڭىراۋىن قۋاتى ودان بىرنەشە ەسە ارتىق شەتەلدىك تەحنيكا شيىرلاپ ءجۇر. «قازاقمىستىڭ» فين-شۆەدتىك «ساندۆيك-تامروك», فيندىك «نورمەت», شۆەدتىك «اتلاس-كاپكو», الەمگە ايگىلى «كاتەرپيللار», پولشالىق «بۋمار» فيرماسىمەن بەرىك بايلانىسى بار. ارينە, كەنىشتى قۋاتتى تەحنيكا­مەن جاراقتاندىرۋ قۋاناتىن-اق جاعداي. تەك كەن قورىن نىعايتۋ جاعى نازاردان تىس قالىپ, جۇمىستىڭ بىرجاقتى جۇرگىزىلۋى جايسىز جاعدايعا ۇرىندىردى. وكىنىشكە قاراي, شەتەلدىك ينۆەستور كەتكەسىن دە «قازاقمىس» بۇل ماڭىزدى ماسەلەگە ون جىلداي مويىن بۇرا قويمادى. سونىڭ سالدارىنان كەنىش قاتارى كەمىدى, بىرنەشە دۇركىن وندىرىستە وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىلدى, ءتىپتى, قولىنا «قايلادان» باسقا قۇرال ۇستاپ كورمەگەن كەنشىگە كۇرەك پەن شەلەك بەرىپ كەڭگىر سۋ قويماسىنىڭ جاعاسىنا اعاش ەكتىرىپ قويعاندى دا كوردىك. «قازاقمىستىڭ» باسقارما توراعاسى باقتيار قىرىقپىشەۆ بىلتىر تامىزدا الماتىدا جۋرناليستەرمەن جۇزدەسكەندە بىلاي دەپ اعىنان جارىلدى: «ەلدە ۇزاق ۋاقىت گەولوگيالىق بارلاۋ جۇرگىزىلمەدى. بارلىعى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا الىنعان كەڭەستىك دەرەكتى قولداندى. 2012 جىلى ءبىزدىڭ كومپانيا گەولوگيالىق جابدىقتار ساتىپ الۋدى, ماماندار تارتۋدى باستادى. بۇگىندە بارلاۋ مالىمەتىنە سۇيەنىپ, قۇرامىندا مىسى مول «سارىوبا» كەنىشىنىڭ كەنى – 40 جىلعا, «جامان-ايبات-2» كەنىشىنىكى 30 جىلعا جەتەتىنىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز». بۇعان ءبىزدىڭ قوسارىمىز, جەزقازعان قازبا ورنىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2013 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كومپانيانىڭ باس جوبالاۋ ينستيتۋتى قۇرامىندا كەن قورىن دامىتۋ باس جوسپارىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋمەن اينالىساتىن ارنايى توپ قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. سول نەگىزدەمە اياسىندا كەن ءىسى سالاسىندا كەن ءوندىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلادى. ونى «قازاقمىستىڭ» باس ديرەكتورى جانىنداعى تەحنيكالىق كەڭەس قاداعالايدى. وقىرمان ءوزى دە اڭعارعان شىعار, اڭگىمە جەزقازعاننىڭ «جابىلۋى» ەمەس, «بارلانعان كەن قورىنىڭ» تۇگەسىلىپ بارا جاتقانى جونىندە. ايتپەسە, الاڭداۋعا نەگىز جوق. ماسەلەن, كومپانيا مالىمەتىنە قاراعاندا, جەزقازعان ايماعىنان كۇنى كەشەگە دەيىن 1 ميلليارد تونناعا جۋىق كەن وندىرىلسە, گەولوگيالىق قىزمەت ءالى 1 ميلليارد تونناداي قۇنارسىز تەڭگەرىمنەن تىس مىس كەنى بار ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. بىراق, ونى قازىرگى تەحنولوگيامەن وڭدەۋ ءتيىمسىز. سوندىقتان, 2018-2021 جىلدارى جىلىنا 600 مىڭ توننادان استام مىس كونتسەنتراتىن وڭدەيتىن ءىرى گيدرومەتاللۋرگيالىق زاۋىت سالىنادى. قىسقاسى, ىندەتىپ ىزدەستىرسەك, سىنامانى تەرەڭنەن تارتساق, ءالى تالاي كەن قورى تابىلادى. وسى جەردە جەزقازعان قويناۋىندا ەلەۋسىز جاسىرىنىپ جاتقان كەن قاتپارى مەن بەلگىسىز قازبا ورنىن قاداعالاپ, تۇبەگەيلى زەرتتەگەن قانىشتىڭ قىزى مەيىزدىڭ كەن مينەرالوگياسى جونىندەگى كوپ جىلعى زەرتتەۋ ەڭبەگىنە جۇگىنگەن ءجون. ول جەزقازعان كەنىنىڭ پايدا بولۋ نەگىزى ەندوگەندىك (تەرەڭدەگى) تەككە جاتاتىنىن انىقتاپ, تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى. بەيمالىم كەن قاتپارىن جەزقازعاننىڭ تەرەڭدەگى گوريزونتىنان ىزدەستىرۋدى ۇسىندى. بەيمالىم كەن قاتپارىن جەزقازعان كەندى ايماعىنىڭ تەرەڭدەگى گوريزونتىنان ىزدەستىرۋدى مەڭزەگەندە, مەيىز قانىشقىزى, ەڭ الدىمەن, «پوكرو – وڭتۇستىك-باتىس» تەلىمىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىن ۇسىندى. سوناۋ 1985 جىلى ايتىلعان اقىل-كەڭەس كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇنىن جويعان جوق. تەك تۋىنداعان توسقاۋىل – كەنى الىنعان كەڭىستىك ارقىلى بۇرعىلاۋ قيىندىعى. جوعارعى گوريزونتتىڭ كەنى الىنىپ, بوس كەڭىستىك پايدا بولعاندىقتان, تومەنگى گوريزونتتى بۇرعىلاۋ ءۇشىن ستانوكتى جەردىڭ استىنا ءتۇسىرۋ كەرەك ەدى. بۇل كەزىندە كۇردەلى كورىندى, ونىڭ ۇستىنە ءوندىرىسشىنىڭ بارلىعى بىردەي قولداي قويمادى, اراسىنان اشىق قار­سى­لىق تانىتقانى دا تابىلدى. سونىڭ سالدارىنان ۇزاق جىل جۇمىس جۇرمەدى. تەك 2003 جىلى شىلدەدە «قازاقمىس» باسشىلىعى جەر استىندا سكۆاجينا بۇرعىلاۋ ارقىلى كەن ىزدەستىرۋدى باستاۋعا نۇسقاۋ بەردى. بىراق, ول ۇنەمى كۇتپەگەن كۇردەلى تەحنيكالىق قيىندىققا كەزدەسە بەردى. دەگەنمەن, كەن قاتپارى بولۋى ىقتيمال دەپ مەيىز ساتباەۆا جورامالداعان جوبانىڭ سولتۇستىك-باتىس بەتكەيىنەن بۇرىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن جاڭا كەندى ايماق تابىلدى. مۇنداي كەندى ايماقتىڭ جالعاسى سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 450 مەتردەن كەيىن تاعى كەزدەستى. اتقارىلعان ازدى-كوپتى جۇمىستىڭ ناتيجەسى ومىرلىك ماڭىزى جاعىنان دا, عىلىمي تۇرعىدان دا, ءسوزسىز, قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. سەبەبى, الىنعان دەرەك جەزقازعان كەن قىرتىسىنىڭ ءالى دە اشىلماعان قىرى جەتكىلىكتى ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان, بايىپتى زەرتتەۋ بارىسىندا تالاي «توسىن سىيعا» تاپ بولۋ ابدەن مۇمكىن. جاسىرىن جاتقان بەيمالىم كەن قاتپارىن زەرتتەۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى جاڭا عانا باستالدى. قالىپتاسقان كۇردەلى كەن-گەولوگيالىق جاعدايعا قاراماستان ونى جەرىنە جەتكىزۋ كوزدەلگەن. تاياۋدا تۇرعىندار الدىندا ساتباەۆ قالاسىنىڭ اكىمى اسقار ىدىرىسوۆ ەسەپ بەردى. قالا باسشىسى بىلاي دەدى: «بىلتىر كەن قورىنىڭ جىلاندى جۇلگەسى قاتارعا قوسىلدى. «شىعىس سارىوبا» مەن «قاراشوشاق» كەن ورنى­نىڭ قۋاتى ارتىپ كەلەدى. ءنا­تيجەسىندە وتكەن جىلى 16,8 ميلليون توننا كەن ءوندىرىلدى, بۇل – 2015 جىل­عى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 4% ارتىق. بىلتىر جەلتوقساندا شوعىر­لان­دىرىپ شايۋ تاسىلىمەن توتىققان كەننەن شاقپاق مىس الاتىن تاجىريبەلىك زاۋىت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. بيىل قاڭتاردا شاقپاق مىستىڭ العاشقى لەگى الىندى. ناۋرىزدا بۇل ءوندىرىستىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ناقتى ەكشەلەدى, سوسىن جىلىنا 846 مىڭ توننا كەن وڭدەپ, 5000 توننا شاقپاق مىس شىعاراتىن زاۋىت سالىنادى». بۇل جاعىمدى جاڭالىق جينالعان جاماعاتتى ءبىر جەلپىندىرىپ تاستادى. قۋاتتى كەن قورى – كەمەل كەلەشەك­تىڭ سەنىمدى كەپىلى. بۇل باعىتتا قازىر «قازاقمىس» جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءبىز سونىڭ ءبىر پاراسىنا عانا توقتالدىق. الىبەك ءابدىراش, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى