ساياسي جۇيەنىڭ جاڭارۋىنا باستايدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 25 قاڭ­تارداعى ۇندەۋىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا قاراپ, قاجەتتىلىككە بايلانىستى ەل كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بولاتىن. زاڭ جوباسىن قوعامدىق تالقىلاۋعا ءبىر اي ۋاقىت بەرىلگەنىن ءبىز بىلەمىز. ەل تالقىلاۋىنا تۇسكەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان پرەزيدەنتى وكىلەتتىكتەرىنىڭ بولىگىن پاريتەتتى نەگىزدە ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە بەرۋ. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس, ول جايىندا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بىرنەشە رەت اتاپ ايتقان بولاتىن. ۇسىنىلىپ وتىرعان ءوز­گەرىس­تەرگە سايكەس, مينيستر­لەر كابينەتىنە, ياعني ۇكى­مەت­كە ەكونوميكا سالا­سىن­د­ا كوبىرەك وكىلەت­تىكتەر بەرى­لەدى. پرەزي­دەنت ايتقان­داي, بۇل مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ دامۋ كەزەگىندەگى زامان تالا­بى­نىڭ زاڭدىلىعى جانە ول رەسپۋبليكامىزدىڭ ساياسي دامۋىن جاڭا كەزەڭگە شىعا­را­دى. ەلباسى ايتقانداي, بەس ينس­­تي­تۋتتىق رەفورمانىڭ ءبىرى ۇكىمەتتىڭ بۇدان دا اشىق جۇمىسىن قاراستىردى. وسى­لايشا, مەملەكەتتىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق سايا­ساتى­نىڭ, ونىڭ قورعانىس قابى­لەتى­نىڭ, قاۋىپسىزدىگىنىڭ, قوعام­دىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ­د­ىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ءازىر­لەۋ جانە ولاردىڭ جۇزەگە اسى­رى­لۋىن ۇيىمداستىرۋ قازاق­ستان­نىڭ ۇكىمەتىنە بەرىلەتىن بولادى. ەگەر بۇرىن ۇكىمەت مەملە­كەتتىك باعدارلامالاردى تەك دايىنداعان بولسا, ەندى ءوزى دايىنداپ, بەكىتىپ, جۇزەگە اسىرادى. بۇل جاعدايدا ۇكى­مەتتىڭ ۇسىنىستارىنا پرەزي­دەنتتىڭ كەلىسىمى قاجەت بولادى. وسى جەردە, ءسوزسىز اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءرولى كۇشەيەدى, دايىن­دالعان مەملەكەتتىك باع­دار­لامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا اتقارۋشى ورگان پارلامەنتتىڭ الدىندا جاۋاپ بەرەتىن بولا­دى. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگە­رىس­­تەرگە سايكەس, ۇكىمەتتىڭ ءوزى­نە ونىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن ورتا­لىق اتقارۋشى ورگانداردى قۇرۋ مەن تاراتۋ قۇقىعىن يەلە­نىپ جانە ولاردىڭ باسشىلارىن تاعا­يىنداۋ جانە بوساتۋ قۇقىعىنا يە بولادى. سونىمەن بىرگە, ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ كەلىسىمىمەن مەم­لەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبى­نەن قامتىلاتىن بار­لىق ور­گان­داردىڭ قىزمەت­كەر­لەرى ءۇشىن تولەۋدى قارجى­لان­دى­رۋ­دىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن بەكىتۋگە مۇمكىندىك الادى. ۇكىمەت باسشىسى پرەزيدەنت پەن پارلامەنت ماجىلىسىنە ۇكىمەتتىڭ باستى باعىتتاعى قىزمەتتەرى مەن بارلىق جاۋاپ­تى شەشىمدەرى تۋرالى بايان­دايتىن بولادى. ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, ۇكىمەت ءرولىنىڭ كۇشەي­تىلۋىمەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دا ماڭىزى ارتادى. ويتكەنى, ۇكىمەتتىڭ باع­­دارلامالارىن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىراتىن – ءدال سول مەملەكەتتىك ورگاندار. اتاپ وتەتىن جاعداي, وسى­نىڭ ءبارى بىرىككەندە اتقا­رۋ­شى بيلىكتىڭ جانە ولار­دىڭ باسشىلارىنىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگى كۇشەيىپ, ماڭىزدى, كۇندەلىكتى ەكونوميكالىق دامۋ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ­عا قاجەتتى وكىلەتتىكتەرمەن قام­تىلادى. مۇنداي اۋقىمدى وكىلەتتىكتەر ۇكىمەتتىڭ جانە ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرادى. بۇل – باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت­تىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جانە قالىپتاسۋىنا باعىتتال­عان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قي­سىندى جالعاسى. ەلباسىنىڭ ۇندەۋى جاريا­لانعان كۇننەن باستاپ, ەل كونستيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر قوعامنىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارتتى. ونىڭ 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ازاماتتارى زاڭدى تۇردە ال­عان قانداي دا بولسىن مۇلكىن جەكە مەنشىگىندە ۇستاي الادى» دەلىنگەن. وسىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى» دەگەن سوزدەردى «ءاربىر» سوزىمەن اۋىستىرۋ ۇسى­نى­لىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءارتۇرلى پىكىرلەر اي­تىلۋدا. ولاردىڭ اراسىندا ازا­ماتتىق بەلسەندىلەر, قوعام قاي­راتكەرلەرى, ساياساتكەرلەر مەن ونەر ادامدارى بار. مۇنى وسى وزگەرىستەردىڭ ءمان-ماعى­ناسىن زاڭدى تۇرعىدان تولىق تۇسىنبەۋدەن تۋىنداپ وتىرعان جاعداي دەپ ويلايمىز. مەن زاڭگەر رەتىندە 26-باپقا ەن­گى­زۋگە ۇسىنىلعان وزگە­رىس­تەر شەتەلدىكتەردىڭ جانە ازا­ماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ تەڭدىگىن, مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋدى ادىلەتتى قامتاما­سىز ەتۋگە باعىتتالعان, ءبىز­دىڭ مەم­­لە­كەتىمىزدىڭ ينۆەستي­تسيا­لىق كليماتىن جاقسارتۋدى كوز­دەيدى جانە دەر كەزىندە جاسالىپ وتىرعان قادام دەپ پايىمدايمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ءوزىنىڭ مۇلكىن, نەمەسە قارجى­سىن ينۆەستيتسيا رەتىندە اكەلىپ وتىرعان شەت ەل ازاماتتارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وزدەرىنىڭ قۇ­قىقتىق جاعىنان قورعالىپ وتىر­عانىن سەزىنۋلەرى كەرەك ەمەس پە؟ رەسپۋبليكانىڭ ازا­ما­تى ءوزىنىڭ ازاماتتىعىنا وراي قۇقىقتارعا يە بولىپ, ءمىن­دەت­تەر اتقارادى. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋ­تسيا­سىنىڭ 12-بابىنا سايكەس, كونستيتۋتسيادا, زاڭدار­دا جانە حالىقارالىق شارت­تاردا وزگەشە كوزدەلمەسە, شەتەل­دىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار رەسپۋبليكادا ازا­مات­تار ءۇشىن بەلگىلەنگەن قۇقىق­تار مەن بوستاندىقتاردى پاي­دا­لانادى, سونداي-اق, سوعان ءساي­كەس مىندەتتەر دە اتقارادى. وسى ەرەجە ازاماتتىق زاڭ­­­نا­مادا ءارى قاراي ناق­تى­لان­­­عان. قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ازا­ماتتىق كودەكسىنىڭ 12-بابىن­دا قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ ازاماتتارى, باسقا مەم­لە­كەت­تەردiڭ ازاماتتارى, سون­داي-اق ازاماتتىعى جوق ادام­دار «جەكە تۇلعالار» دەگەن ۇعىمعا ەنگىزىلىپ وتىر­عانىن زاڭگەرلەر جاقسى بىلە­دى. ەگەر وسى كودەكستە باس­قاشا بەلگiلەنبەسە, بۇل تاراۋ­دىڭ ەرەجەلەرi بارلىق جەكە تۇلعالارعا قولدانىلادى دەپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان, ازا­مات­تىعى جوق ادامدار, شەت ەل ازاماتتارى قۇقىقتىق ءمار­تەبەسى جاعىنان قازاقستان ازا­ماتتارىمەن تەڭ جانە بىردەي نەگىزدە مىندەتتەرگە دە يە. وسى ايتىلعان ەرەجە ازاما­تتىق كودەكستىڭ 3-بابىنىڭ 7-تار­ماعىندا جازىلعان. ەگەر زاڭ قۇجاتتارىندا وزگە­شە كوزدەلمەسە, شەتەلدiك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار, سون­داي-اق ازاماتتىعى جوق ادامدار ازاماتتىق زاڭداردا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازامات­تارى مەن زاڭدى تۇلعالارى ءۇشiن قانداي قۇقىقتار مەن مiندەتتەر كوزدەلسە, ناق سونداي قۇقىقتارعا يە بولۋعا قۇقىلى جانە سونداي مiندەتتەردi ورىن­داۋعا مiندەتتi دەپ كورسەتىلگەن. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وزگەرىستەر وسىلاردى ەسكەرە وتىرىپ ەن­گىزىلۋدە. بۇل كونستيتۋتسيادا وسىعان دەيىن بار بولعان كەپىلدىكتەردى ناقتىلاۋ, ال قۇقىقتىق قاتىناستا ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ەندى جەر ماسەلەسىنە قاتىس­تى قىسقاشا توقتالا كەتە­يىك. قازىر قولدانىستاعى زاڭ­نا­مالارعا جۇگىنسەك, جەر م ۇلىك بولىپ ەسەپتەلەدى. ءبىز­دىڭ ويى­مىزشا, بۇل جەردە جوعا­رىدا اتالعان 26-باپقا باي­لا­نىستى ەشقانداي سۇراق­تار تۋىنداماۋى كەرەك. ەگەر ازاماتتىق كودەكستىڭ 115-بابىنا سۇيەنسەك, وندا ازا­مات­تىق قۇقىق وبەك­تىلەرى­نىڭ تۇرلەرى كورسەتىلگەن. مۇلiكتiك يگiلiكتەر مەن قۇقىقتارعا (مۇلiككە) زاتتار, اقشا, سونىڭ iشiندە شەت ەل ۆاليۋتاسى, قار­جى قۇرالدارى, جۇمىس, قىز­مەت, شىعارماشىلىق-ينتەللەكتۋالدىق قىزمەتتiڭ وبەكتiگە اينالعان ناتيجەلەرi, فيرمالىق اتاۋلار, تاۋارلىق بەلگiلەر مەن بۇيىمدى دارا­لان­دىرۋدىڭ وزگە دە قۇرال­دارى, مۇلiكتiك قۇقىقتار مەن باسقا دا مۇلiكتەر جاتادى. كەڭ ماعىنادا م ۇلىككە اتال­عان وبەك­تىلەردىڭ بارلىعى جاتادى. مۇنداي تۇعىرناما بىزدە بۇرىننان قالىپتاسقان جانە زاڭگەرلەردىڭ اراسىندا وسىعان بايلانىستى تولىق تۇسىنىستىك بار. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ويى­مىز­شا, جەرگە قاتىستى ماسە­لەگە كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابى, جەر كودەكسىنىڭ نورمالارى جانە بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى جەكە تۇلعالارعا جەر تەلىمىن بەرۋ­گە زاڭنامالىق شەكتەۋ­لەرى بار باسقا دا زاڭداردىڭ نورمالارى قولدانىلادى. وعان قوسا, قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ەشقان­داي زاڭناماسىندا شەت ەلدىڭ ازا­ماتتارىنا جەكە مەنشىككە جەردى بەرۋ كورسەتىلمەگەن. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جەر بويىنشا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر تەك ونى جالعا بەرۋ تۋرالى بولدى. سوندىقتان اركىمنىڭ زاڭدى يەلەنگەن م ۇلىكتىك قۇقىعىنا ەرەجەلەردى ناقتىلايتىن كونس­تيتۋتسيانىڭ 26-بابىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردىڭ تولىق جانە زاڭدى نەگىزدەمەسى بار دەپ پايىمدايمىز. ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركىن ءدۇسىپوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور