«جاقسى كىتاپ ءوز جارناماسىن ءوزى جاسايدى»

«كىتاپ وقىلمايدى!» دەپ ءبىر, «بالا ەرتەگى تىڭدامايدى!» دەپ ەكى, «ينتەرنەت دەگەن بالە بولدى!» دەپ ءۇش جىلاپ, بايبالاممەن ءوتىپ جاتقان ۋاقىتتىڭ وتەۋىن كىمنەن سۇرارسىڭ... ءسال قىڭقىلداپ, مازاسى كەتە باستاسا اۋزىنا ەمىزىك قىستىرعانداي قىلىپ «سوتكامىز­ دى» ۇستاتا قويىپ, سۇيىكتى ءمۋلتفيلمىن سەنىڭ كومەگىڭسىز-اق تاۋىپ العان بالاڭا قاراپ ماساتتانىپ: «قازىرگى بالالار بالەنىڭ ءبارىن بىلەدى», دەپ ءجونسىز ك ۇلىپ, جانتايا كەتكەن قامسىز كەيپىڭنىڭ وبالىن قايدان ءىز­ دەرسىڭ... سۇحباتتاسۋشىمىز «ارۋنا» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى قارلىعاش بايعاب­ىلوۆا­­نىڭ ايتۋىنشا, «بالام ءبىلىپ ءوسسىن» دەگەن جانعا كىتاپ جەتكىلىكتى ەكەن. ...بۇگىنگى اڭگىمە بالالار ادەبيەتى جايىندا. – قازىرگى كەزدە ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي جاڭا قالىپتا جازىپ جۇرگەن اۆ­تور­لار بولعانىمەن, ەل اراسىندا ءۇل­كەن اتاققا جەتكەن, سالىستىرمالى ءتۇر­­دە حالىقتىق سيپات العان بالالار ادە­بيەتى وكىلدەرىن اتاۋ قيىنعا ءتۇ­سە با­س­تايتىنداي. بۇگىندەرى ەڭ كوپ وقى­لا­تىن, سۇرانىسقا يە اۆتورلار دەپ كىمدەردى ايتار ەدىڭىز؟ – ءبىز 2000 جىلدان باستاپ قانشاما اۆ­تورلارمەن جۇمىس ىستەدىك, قانشاما كى­تاپ شىعاردىق, سونىڭ ءبارىن ءتىزىپ شى­عۋ­دىڭ قاجەتى جوق شىعار. كۇنى كەشە ءدۇ­نيە­دەن وزعان ەسكەن ەلۋباي جانە ءادىباي تا­بىلدى, قاستەك بايانباي, سۇلتان قا­لي­ ۇلى, ت.ب. اۆتورلاردى بۇگىنگى كۇننىڭ سۇ­رانىسىنا ساي جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەپ ايتا الامىن. ونىڭ سىرتىندا كوپ­شى­لىككە اسا تانىس ەمەس اۆتورلار دا بار. ماسەلەن, بۇرىندارى كىتاپحانادا جۇ­مىس ىستەگەن نەمەسە بالاباقشادا ءتار­بيە­شى بولعان كىسىلەر. ولار الدىمەن با­لا­لاردىڭ پسيحولوگياسىن جاقسى بىلەدى. ەگەر جازا الاتىن دارىنى بار ادام بولسا, مۇنداي ورتادان شىققان اۆتورلار وتە ءساتتى دۇنيەلەر بەرە الادى. ايتا كەتسەم, جاقسىگۇل قالجانوۆا, ەلەنا كرۋگوۆا, ساۋلە باينيەتوۆا, تۇمار موكەشتەگى سياقتى كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ كىتاپتارىن شىعاردىق. مىسالى, تۇمار موكەشتەگىنىڭ كىتابىن رەداكتسيالاۋ وڭاي بولمادى ارينە, باستىسى, وقيعانىڭ زاماناۋيلىعى مەن كوتەرىلگەن تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگى, سونداي-اق بالانىڭ تۇسىنىگىنە ساي كە­لە­تىن قاراپايىمدىلىق بار. ال قا­را­پاي­ىم­دىلىق – بالالار ادەبيەتىنە قوي­ى­لا­تىن ەڭ باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى. – بالالار ادەبيەتىنىڭ ءوزى ءبىر­نە­شە ساتىدان تۇراتىنى بەلگىلى. ءاري­نە, ال­عاشقىسى بالاباقشادان باس­تا­لا­تىن­دىعى انىق. اۆتورلارعا قان­داي تالاپ قوياسىزدار؟ – بالالار ادەبيەتى – ەڭ قيىن شى­عار­ماشىلىق دەر ەدىم. ەرەسەكتەرگە ار­ناپ جازۋ ءبىر باسقا, ونىڭ وزىندىك جە­ڭىلدىكتەرى بار. ال مۇندا ءسىز دۇنيەگە ال­دىمەن بالانىڭ كوزقاراسىمەن قاراي الۋ­ىڭىز كەرەك. بالانىڭ تىلىمەن سويلەي ءبى­لۋ كەرەك. بۇل – ونەر! سول سەبەپتى بالالارعا ارناپ جازاتىن اۆتورلاردىڭ ازداۋ بولاتىنى زاڭدى دا. بۇل قازىرگى تاڭ­دا ءتىپتى قيىنداپ كەتتى دەپ ايتار ەدىم. سەبەبى, بۇرىندارى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار ادەبيەتى, باستاۋىش مەك­تەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ادەبيەت, ور­تا مەكتەپكە ارنالعان ادەبيەت دەپ بولىنەتىن. ال قازىر ونىڭ ءوزى ىشتەي جىكتەلىپ كەتتى. جازۋشىعا قويىلاتىن تالاپ وراسان, ول الدىمەن زەرتتەپ, جازباق تاقىرىبىن جان-جاقتى ءبىلۋى ءتيىس. ءما­سەلەن, ءۇش جاستاعى بالانىڭ تىلدىك قو­رى قانداي, سونى ءبىلۋ كەرەك. سوسىن, سول سوزدەردى اسا ۇقىپتىلىقپەن پايدالا­نا ءبىلۋى قاجەت. مۇنداعى ايتىلاتىن ءار ءسوز­دىڭ ءوز ورنى بولادى. سونداعى ءار ءسوز­گە ءار بەرىپ, ماعىنا جۇكتەپ جازۋدىڭ قان­شا­لىقتى جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتەتىنى ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى. سوندىقتان, بالالار­مەن كوپ جۇ­مىس ىستەگەن, سونى ۇقساتىپ جا­زا الا­تىن اۆتورلاردى تابۋ – ءبىزدىڭ ەڭ نەگىزگى ءمىن­­دەتىمىز. – ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءتىلى ەندى شى­عا باستاعاندا كوپ جاعدايدا بۇ­رىن­­نان كەلە جاتقان «اياز اتا كەلىپ تۇر...» دەپ باس­تالاتىن تاربيەلىك ءمانى از­­داۋ ءدۇ­نيە­لەردى جاتتايدى. وسى جە­ڭىل-جە­لپى تاقپاقتاردى وزگەرتەتىن ۋا­قىت ءال­­دەقاشان جەتتى عوي. ءسىز انا رە­تىن­دە با­­لالارىڭىزعا قانداي تاق­پاق ۇسى­نار ەدىڭىز؟ – بىزدە «مەرەكەلىك تاقپاقتار» دە­گەن كىتاپ شىقتى. ءوزىمىز بىلەتىن اۆ­تور­لاردىڭ بارلىعىنا ۇسىنىس تاستالدى. بىزگە جولدانعان شىعارمالاردىڭ ءىشى­نەن تاڭداپ-تاڭداپ شىعاردىق. بۇل – ءتىلىن سول باياعى «اياز اتامەن» سىندى­رىپ جۇرگەن بالالاردىڭ جاڭاشا قا­لىپ­تاسۋىنا جول اشا الاتىن جيناق دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, ناۋرىزعا باي­لانىستى: «بۇگىن جاڭا كۇن كەلدى, بۇكىل الەم گۇلدەندى ناۋرىز تويى – بەرەكە, قۇتتى بولسىن مەرەكە!» – دەگەن تاق­پاق تاربيەلىك ءمانى جاعىنان دا, تىلگە جەڭىلدىگى جاعىنان دا «اياز اتادان» الدەقايدا جوعارى تۇر دەپ ويلايمىن. مۇنداي تاقپاقتار جوق ەمەس, بار. سونى ورنىمەن پايدالانا بىلسەك بولعانى. – كىتاپ دەسە, تارالىمنىڭ جە­تىم­سىزدىگى قوسامجارلاسا جۇرەتىنى بار. كوم­­مەرتسيالىق ۇيىم رەتىندە ءسىز­دەر­دە بۇل ماسەلە بەلگىلى ءبىر جولعا قوي­ىلعان شى­عار دەپ ويلايمىن... – تارالىم ماسەلەسىن كوپ جاعدايدا باعا شەشىپ جاتادى. مىسالى, قازاق­ستان­­دا كوپتەگەن كىتاپ از تارالىم­مەن شىعادى. سودان كەيىن, ونىڭ باعاسى قىم­باتتاۋ بولىپ جاتادى. «ورىس ءتىلىن­دەگى كىتاپتار قازاق تىلىندەگى كى­تاپ­تاردان نەگە ارزان؟» دەپ سۇراپ جا­­تادى بىزدەن. رەسەيدەن شىعاتىن كى­ت­اپ­ت­ار ءوز ىشىندە عانا ەمەس, تمد كو­ل­ەمىندە تارالادى. ءبىر شىعارعاندا 100 مىڭداپ شىعادى. نارىقتىڭ زاڭدىلىعىن بىلەسىز, تاۋار نەعۇرلىم كوپ بولسا, باعاسى سونشالىقتى تومەن بو­لادى. كىتاپ نارىعىنا شىعۋ ءۇشىن, كىت­اپتىڭ قۇنىن دۇرىس بەلگىلەۋ كەرەك. گەرمانيادا جاقسى ءبىر زاڭ بار, باسپا ءوزى شىعارعان كىتاپتىڭ ەڭ جوعارى باعاسىن بەلگىلەيدى. ەشقانداي كىتاپ دۇكەنى بەلگىلەنگەن باعادان اسىرىپ ساتا المايدى. بىزدە ونداي زاڭ جوق, وكىنىشكە قاراي. باعا بەلگىلەۋدە كىتاپ دۇكەندەرى باسپالارعا باعىنبايدى. باستىسى, ولار بىزدەن ساتىپ الدى, ارى قاراي ءوزى بىلەدى. ءبىز ولارعا مىنا باعادا ساتىڭدار دەپ ايتا المايمىز. – بىراق, ولارعا دا تاۋارىنىڭ ءوت­كە­نى كەرەك شىعار؟ – ارينە, دۇكەندەر دە نارىقتان اسىپ ەش­قايدا كەتە المايدى. وتكىزۋ ءۇشىن قول­دان كەلگەندى جاسايدى. دەسە دە, ارنايى با­قى­لاۋ بولماعان سوڭ, ورتاشا باعا باسقا ەلدەر­مەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جو­عا­رى بولىپ كەلەدى. كوركەم شىعارمالارعا دەگەن سۇ­را­نىستىڭ ازايۋى دا تارالىمنىڭ ءتو­مەن­دەۋى­نە باستى سەبەپ. ويتكەنى, باسىم كوپ­شىلىكتىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيى قىمبات كى­تاپ ساتىپ الۋعا جەتە بەرمەيدى. باسقا ءبىر پروب­لەما قىسىپ تۇرۋى مۇمكىن, كىتاپقا اقشا قيماي قالادى. ودان كەيىنگى تاعى ءبىر ماسەلە, كوپتەگەن اتا-انا بالالا­رى­نا كوركەم شىعارما وقىتقاننان گورى, ناقتى ءبىلىمىن دامىتۋدى, شەت ءتىل­دە­رىن يگەرتۋدى, ءارتۇرلى ۇيىرمەلەرگە بە­رۋدى الدىڭعى ورىنعا قويادى. بۇل جاع­داي كىتاپتىڭ وقىلۋىنان دا سەزىلەدى. اي­تا­لىق, تانىمدىق, ەنتسيكلوپەديالىق با­عىت­تاعى, لوگيكالىق سۇراقتارعا قۇ­رىل­عان كىتاپتارعا سۇرانىس جوعارى. – كوركەم شىعارماعا سۇرانىستىڭ تومەندىگىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟ – مۇنىڭ سەبەبى, مەكتەپ باع­دار­لا­ماسىندا وقىلاتىن شى­عار­مالاردىڭ ءوز­گەرمەۋىنەن. باياعى اۆتورلار سول قال­­پى تۇر, بۇگىنگى اۆتورلاردىڭ جاڭا شى­عار­مالارى ەنگىزىلمەگەن. قازىرگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارى 2000 دانامەن شىعادى, ول قازاقستاننىڭ بارلىق تۇك­پىرىنە جەتە المايدى. بىرەن-ساران وقىرمان كورۋى مۇمكىن, بىراق بۇل تارالىم جاپپاي وقىلۋعا وتە ازدىق ەتەدى. مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنبەگەن سوڭ, ۇستاز­دار دا قىزىعۋشىلىق تانىتا قوي­مايدى. ال وقۋشىلار مەكتەپتە وقى­ماع­ان كىتاپتى كەيىن دە وقي قويادى دەگەنگە سە­نۋ قيىن. بۇل – ادەبي كوركەم شىعارماعا مۇلدە سۇرا­نىس جوق دەگەن ءسوز ەمەس, ارينە. ءبىز كىتاپ­تاردىڭ وتىمدىلىگىنە قاراپ ساراپتاما جاسايمىز, ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزەمىز. سونداعى بايقالاتىنى – ادەبي كوركەم تۋىندىلاردىڭ ىشىندە ەرتەگىلەر كوپ وقىلادى. حالىق اۋىز ادە­بيەتى. اۆتورلىق ەرتەگىلەردى دە ۇسىنامىز, بىراق ول حالىقتىق ەرتەگىلەرگە قاراعاندا تومەندەۋ. ونىڭ سەبەبى دە مۇعالىمدەرگە تىكەلەي بايلا­نىس­تى. الدىمەن, ۇستاز ىزدەنبەسە, باس­قا دا شىعارمالاردىڭ بار ەكەنىن وقۋ­شى قايدان بىلەدى؟ البەتتە, اتا-بابا­مىز­دان بەرى كەلە جاتقان ەرتەگىلەردىڭ جا­­نىمىزعا ءبىر تابان جاقىن بولىپ تۇ­را­­تىنى تۇسىنىكتى, قانىمىزعا سىڭگەن. دە­گەن­مەن, سول باياعى مۇرانى عانا قا­نا­عات تۇتىپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى عوي. سون­دىقتان, بالا تاربيەسىنە مەكتەپ­تەن تىس ۋاقىتتا اتا-انالاردىڭ كۇش سالۋىنا تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ ءمىن­دە­تى­مىز دە – وسىنداي سۇرانىستاردى قانا­عات­ت­­اندىرۋ. – وسى ماسەلەلەر بويىنشا قان­داي دا ءبىر اۆتورلارعا تاپسىرىس بەرە­سىز­دەر مە؟ – ءبىز تەك بۇگىنگى اۆتورلارمەن عانا ەمەس, بۇرىننان كەلە جاتقان قازاق بال­ا­لار ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن شى­­عارمالاردى شىعارۋمەن دە اينالىسا­مىز. مىسالى, بىزگە كەرەك تاقىرىپ بۇ­رىن جازىلعان, مويىندالعان بولسا, ون­دا وزدەرىنىڭ (نەمەسە مۇراگەرلەرىنىڭ) رۇق­سا­تىمەن قايتا باسىپ شىعارامىز. ەگەر ون­داي دايىن ونىمدەر بولماسا, اۆتورلارعا تاپ­سىرىس بەرەمىز. بىزگە ەڭ الدىمەن كىتاپتىڭ وتىمدىلىگى كەرەك. ءبىز كىتاپ شىعاراردان بۇرىن ارنايى زەرتتەيمىز, اقىلداسامىز. مەكتەپ باع­دارلاماسىندا بار ما, جوق پا, وعان ق­ا­را­­مايمىز. اۆتورلاردىڭ دا اتاق-دارەجەسى ما­ڭىزدى ەمەس. باسپاعا كەلىپ تۇسكەن شى­عار­مالار بىرنەشە ساتىدان تۇراتىن ساراپ­تامادان وتەدى. جارايدى دەگەندەرىن حا­لىققا ۇسىنامىز. العاش­قى­سى كوپ جاعدايدا 5000 دانامەن شى­عادى. تارالىم ودان تومەن بولسا, باعا قىمباتتايدى جاڭا ايتتىم. ەگەر ال­عاشقى شىعارىلىم جاقسى وتسە, قاي­تالاپ باستىرامىز. – باسپاگەردىڭ ەڭ نەگىزگى ۇستانىمى قان­داي؟ – شىعارعان كىتاپتىڭ سورەلەردە قا­لىپ قالماۋى. وتپەي قالاتىن كىتاپتاردى شىعارماۋعا تىرىسامىز. قاتەلەسكەن كەزدەر دە بولادى, ارينە. بىراق, ول وتە سيرەك جاعداي. كەيبىر كىتاپتار بولادى, باستاپقىدا جاقسى وتەدى, سوسىن توقتاپ قالادى. بۇنى كىتاپتىڭ سىناقتان وتەتىن ۋاقىتى دەۋگە بولادى. ارادا ءبىر جىل نەمەسە ودان دا كوپ ۋاقىت تىنىشتىقتان كەيىن قايتادان سۇرانىس پايدا بولادى. ويتكەنى, بىرەۋدەن بىرەۋ «وسىنداي جاقسى كىتاپ بار» دەگەندى ەستيدى. كىتاپ ساۋ­داسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وسى, جاقسى كىتاپ ءوز جارناماسىن ءوزى جاسايدى. مۇن­داي كىتاپتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى. بۇرىن ءبىز وقىعان جانە وسى كۇنگە دەيىن ەسكىرمەي كەلە جاتقان شىعارمالار سياقتى... – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الماس ءنۇسىپ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى