بىلعارى قولعابىن ارقالاپ بوكس زالىنا بەتتەپ بارا جاتقان ايەل زاتىن كورىپ قازىر ەشكىم تاڭعالمايدى. «بوكس – ەرلەرگە ارنالعان سپورت ءتۇرى» دەگەن تۇسىنىكتىڭ قازىر ارحايزمگە اينالعان كەزى. سەبەبى, جانى نازىك بولسا دا, جۇدىرىعى جۋانداعان قىزدار شارشى الاڭنىڭ شاڭىن قاعىپ قانا قويماي, تارتىمدى ونەرىمەن كوپشىلىكتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ, ءتىپتى, ەلىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ ءجۇر.
الەمدىك ۇردىستەن ءبىزدىڭ بۇرىمدىلار دا قالىس قالىپ جاتقان جوق. تورتكۇل دۇنيە الدىندا كوك تۋدى جەلبىرەتىپ تۇرعان شىناشاقتاي قىزعا قاراپ قۋاناسىڭ دا, وعان بۇل جەڭىستىڭ قانداي قيىندىقپەن كەلگەنىن ويلاعاندا, كوڭىلىڭ قۇلازيدى. مۇنداي اتاق-داڭقتىڭ دا, توگىلگەن تەردىڭ دە يبالى قازاق قىزىنىڭ تابيعاتىنا جات ءارى بولاشاق انانىڭ دەنساۋلىعىن تاۋەكەلگە تىگۋىنە تۇرمايدى دەيتىندەر دە كوپ. سوندا قاي سالادا بولسىن ەرلەردەن قالىس قالماي, تەمىردى دە بالقىتىپ, كولىكتىڭ دە ءتۇر-ءتۇرىن تىزگىندەپ ءجۇرگەن قاراكوزدەرىمىز ءۇشىن بۇل سپورت ءتۇرى ءبىز ۇرەيلەنەتىندەي سونشالىقتى قاۋىپتى مە؟
جالپى, ايەلدەر بوكسى باستاۋىن XVIII عاسىردان الادى. لوندوندا پايدا بولعان بۇل جەكپە-جەك ءتۇرى تالاي رەت سىن مەن سىناق نىسانىنا اينالسا دا, بۇگىنگە دەيىن جەتىپ قانا قويماي, رەسمي تۇردە مويىندالدى. بريتاندىق بويجەتكەندەردىڭ بۇل اۋەسى ءبىرتىن-ءبىرتىن وزگە ەلدەرگە «جۇعىپ», العاش رەت 2012 جىلى تۇماندى البيونداعى وليمپيا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەندى. بۇل رەسمي دارەجە بوكسقا دەگەن قىزداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ءتىپتى ارتتىرىپ جىبەرگەن ءتارىزدى.
وليمپيادا كوميتەتىنىڭ ءوزى ايەلدەر بوكسىن تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسىنىڭ باعدارلاماسىنا قوسقان سوڭ, ونىڭ ارتىق-كەم تۇسىن ەندى تۇگەندەپ وتىرۋ ارتىق تا شىعار. سەبەبى, ونىڭ پايداسى مەن زيانى تارازىدان وتكەن. دەسەك تە, بۇل شەشىمگە سپورت جانكۇيەرلەرىنىڭ عانا ەمەس, بىلىكتى مامانداردىڭ اراسىندا دا كوڭىلى تولمايتىندارى بار. كەزىندە كاسىپقوي بوكستان الەم چەمپيونى بولعان مارات مازىمباەۆ كۇش قولدانىلاتىن سپورت تۇرلەرىنە نازىك جاندىلاردىڭ بارۋىن قۇپ كورمەيتىنىن ايتقان: «بوكس بولسىن, اۋىر اتلەتيكا بولسىن, ايەل زاتىنا جات سالا. اسىرەسە, تابيعاتىنان نازىك كەلەتىن قازاق قىزىنا. سپورتتا ادام اعزاسىنا وراسان كۇش تۇسەدى. ال ايەل ادامنىڭ العاشقى پارىزى – ءومىرگە بالا اكەلۋ. وسى تۇرعىدان العاندا سپورتتىڭ بەرەرى كوپ بولماسا كەرەك».
مازىمباەۆتىڭ پىكىرىن قولدايتىندار از ەمەس. بىراق بۇل سوزدەر قىزدارعا توقتاۋ بولىپ جاتقان جوق. ويتكەنى, بۇرىمدى بوكسشىلاردىڭ سىنايتىندارعا ايتاتىن ءوز ۋاجدەرى بار. اتا-اناسىنىڭ كەڭەسىمەن الدىمەن كۇرەسكە بارىپ, سونان سوڭ باپكەرلەردىڭ شاقىرتۋىمەن قولىنا بىلعارى قولعاپ كيگەن ءلاززات كۇنگەيباەۆا دەنساۋلىققا قالاي كۇتىم جاساۋىڭ وزىڭە بايلانىستى, دەگەندى العا تارتادى. «سپورتتىڭ دەنساۋلىققا زيانى بولۋ-بولماۋى ادامنىڭ وزىنە عانا بايلانىستى. بوكستاعى جاراقات ۇلداردا كوبىرەك كەزدەسەدى, ول دۋلىعانى شەشكەندىكتەن. ال ءوزىم بىلەتىن قىزدار اراسىندا اۋىر جاراقات تۋرالى ەستىگەن جوقپىن. نەگىزىنەن قورعانىسقا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, اياقتا جاقسى قيمىلداساڭ, جاراقاتتان دا امان بولاسىڭ. بوكستى ونەر دەيتىنى دە سوندىقتان. ازىرگە ءوز باسىم بوكستىڭ پايداسى بولماسا, زيانىن كورگەن جوقپىن», دەيدى الەم چەمپيونى.
جالپى, بوكس تا اقىلدىلارعا ارنالعان سپورت ءتۇرى. ماماندار جاتتىعۋ كەزىندە ءاربىر قيمىلىڭنىڭ ناقتىلىعىنا ماتەماتيكالىق فورمۋلا سەكىلدى كوز جەتكىزىپ وتىرۋ ارقىلى سوققىنىڭ كۇشىن جانە قارسىلاسىڭنىڭ ارەكەتتەرىن لوگيكالىق تۇردە بولجاۋدى ۇيرەتەتىنىن ايتادى. بۇل – پايدالى تۇسى. دەگەنمەن, دارىگەرلەر مەدالدىڭ دە ەكى جاعى بولاتىنىن ۇمىتپاۋدى ەسكەرتۋمەن كەلەدى. ونىڭ سالدارى اعزاداعى گورمونالدى اۋىتقۋلاردىڭ, تيىسىنشە مىنەزدىڭ وزگەرۋىنە اكەپ سوعۋى مۇمكىن. كەي بوكسشى قىزداردىڭ نازىكتىكتى ۇمىتىپ, ءتۇر-ءالپەتى دە, كيىم كيىسى دە ۇلدارعا ۇقساپ كەتۋى وسىعان بايلانىستى كورىنەدى. ءبىز قۇراماداعى قىزداردىڭ دەنساۋلىعى قالاي باقىلانىپ, ولاردىڭ مۇنداي وزگەرىستەردەن قانشالىقتى ساقتاندىرىلعانىن ءبىلۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بوكس فەدەراتسياسىنىڭ عىلىمي-كەشەندى توبى بويىنشا ۇيلەستىرۋشىسى عاليا بىلالوۆامەن تىلدەستىك. عاليا نۇربەكقىزى ۇلتتىق قۇراما ساپىنداعى قىزدار تۇراقتى تۇردە تولىق مەديتسينالىق تەكسەرىستەن ءوتىپ تۇراتىنىن, سوندىقتان, ۋايىمداۋعا ەش سەبەپ جوق ەكەندىگىن ايتىپ سەندىردى. «كوپتەگەن سپورت ءتۇرى سەكىلدى əيەلدەر بوكسىنا دا رەسمي رۇقسات بەرىلگەن. بۇل شەشىمگە جاۋاپتى ماماندار ماسەلەنى بۇگە-شەگەسىنە دەيىن زەرتتەپ بارىپ كەلىپ وتىر. مەديتسينانىڭ دامۋى, راتسيوندىق ۇدەرىستىڭ جۇيەگە قويىلۋى كوپشىلىك ويلايتىن قاۋىپ-قاتەردەن ساقتايدى. ونىڭ ۇستىنە, بوكس ادام بويىندا سەنىمدىلىك, ماقساتقا ۇمتىلۋ, ەرىك-جىگەر, ومىرگە قۇشتارلىق سەكىلدى قاسيەتتەردى تاربيەلەيدى. مەديتسينالىق ۇيلەستىرۋشى رەتىندە بوكستىڭ زالالسىز سپورت بولۋىن قاداعالاپ وتىرامىن. ول ءۇشىن تۇراقتى تۇردە مەديتسينالىق تەكسەرىستەر وتكىزەمىز.
بىزدە عىلىمي-كەشەندى توپ جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ قۇرامىنا مىقتى دارىگەرلەر, زەرتحاناشى, فيزيولوگ كىرەدى. ءبارىنىڭ بىلىكتىلىك دارەجەلەرى بار. ءبىز سپورتشىلارىمىزدىڭ تىم كوپ جاتتىعۋ جاساماۋىن دا ەسەپتەپ وتىرامىز. بۇل دەگەنىمىز, اعزانىڭ فۋنكتسيالىق دامۋى دەگەندى بىلدىرەدى. فيزيكالىق قانا ەمەس, ەموتسيالىق تۇرعىدا دا اۋىرتپالىقتار بارىن بايقاساق, جاتتىعۋدى ازايتىپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدى قولعا الامىز.
Əلەم چەمپيوناتتارى مەن وليمپيا ويىندارىنداعى ارۋلارىمىزدىڭ كورسەتكىشتەرى بوكستىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە قارقىندى دامۋىنا سەرپىن بەردى. نازىم قىزايباي نە ۆاليا حالزوۆانى الايىقشى, كىم ولاردى اۋرۋ نە ۇل سەكىلدى دەپ ايتادى؟! نəپ-نəزىك, ءارى سونداي سۇلۋ بولا تۇرىپ ەل مەرەيىن اسقاقتاتىپ ءجۇر», دەيدى عاليا نۇربەكقىزى.
ەلىمىزدە ايەلدەر بوكسىنا جول اشقانداردىڭ ءبىرى, بۇگىندە ءوزى شاكىرت تاربيەلەپ جۇرگەن نارگۇل ءابۋتالىپوۆانى سوزگە تارتتىق. نارگۇل جۇبايى ءارى بەلگىلى بوكسشى قانات ءابۋتالىپوۆ ەكەۋى ەكى ۇل تاربيەلەپ وتىر. قازاقتىڭ سانىن ءالى دە كوبەيتۋدى كوزدەيدى.
«ءبىز ۇيدە ءتورت اپالى-ءسىڭلىلىمىز, ءبارىمىز دە سپورتقا, جەكپە-جەك ءتۇرلەرىنە ءۇيىر بولىپ وستىك. سوندا «بولاشاق اناعا بۇل جات سپورت, قىز بالا سەكىلدى جۇرگەندەرىڭ دۇرىس», دەگەن سوزدەردى تالاي رەت ەستىدىك. ال قازىر ءبارىمىزدىڭ وتباسىمىز, بالا-شاعامىز بار, اپكەلەرىم ءتورت بالادان ءوسىرىپ وتىر, مەندە عانا ازىرگە ەكى ۇل, ءساتىن سالسا, قازاق سانىن كوبەيتكىمىز كەلەدى. بوكسپەن شۇعىلدانساڭ, بۇلشىق ەت, دەنە قالپىڭ, ويىڭ – ءبارى قالىپتا بولادى. ارينە, نەنى بولسىن ۋاقىتپەن, شەگىمەن ىستەسەڭ, جاراقاتتان دا, قيىن جاعدايلاردان دا قورعانا الاسىڭ. ۋاقتىلى تاماق, ۇيقى, جاتتىعۋ قاداعالانىپ وتىرۋى قاجەت», دەيدى نارگۇل.
«ال سىرتقى كەلبەتكە كەلەتىن زياننان قالاي قورعانادى؟» دەگەن ساۋالعا ول بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى: «ءبىزدىڭ قولعاپتارمەن مۇرىن بۇزباق تۇگىلى, اۋىر جاراقات كەلتىرە المايسىڭ. ادەتتە قاباق جارىلۋ مەن مۇرىن سىنۋ باسپەن سوقتىعىسقاندا نە شىنتاقپەن ۇرعاندا بولادى. قىزداردىڭ سوققىلارى دا سونشالىقتى اۋىر ەمەس. بوكستى كۇش سىناسۋ دەگەننەن گورى, ويىنعا كوبىرەك كەلەدى دەر ەدىم. مۇندا كىم كىمدى الداپ ءوتىپ, جىلدامدىق تانىتاتىنى ماڭىزدى. بوكسقا قاراعاندا كاراتە مەن تاەكۆوندونىڭ زيانى كوبىرەك, ءوزىم ۇشەۋىمەن دە شۇعىلدانعان سوڭ ايتىپ تۇرمىن.
ال بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن نازىم يششانوۆانىڭ اناسى سۆەتلانا يششانوۆا قىزىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭدامايتىنىن, قايتا بوكسپەن شۇعىلدانعالى ونىڭ اۋرۋ-سىرقاۋدى مۇلدە ۇمىتقانىن ايتادى.
– باستاپقىدا قىزىمنىڭ بوكسقا بارىپ جۇرگەنىن بىلگەن جوقپىن. نازىم اكەسى ەكەۋى مەنەن مۇنى جاسىرىپ ءجۇرىپتى. ءبىر كۇنى اكەسى شىندىقتى ايتقان سوڭ, قىزىممەن جاقسىلاپ سويلەستىم. ونىڭ ءوز-وزىنە سەنىمدى ەكەندىگىنە جانە العان بەتىنەن قايتپايتىنىنا كوزىم جەتتى. ال قارسى بولۋ سەبەبىم ونىڭ دەنساۋلىعىنا الاڭداعاندىقتان ەمەس, باسقا سالاعا بارعانىن قالاعاندىعىمنان ەدى. سپورتشىلاردى بىلەمىن عوي, ۇنەمى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىندا جۇرەدى, ۇيىنە اندا-ساندا بىرنەشە كۇنگە عانا كەلەدى. ال جاراقاتقا كەلسەك, مەن بۇل تۋرالى ويلامايمىن. شۇكىر, وسى كۇنگە دەيىن اۋىرىپ ءدارىگەرگە قارالىپ كورگەن جوق. مەديتسينالىق كىتاپشاسىندا بىردە-ءبىر جازبا جوق. بۇل وسى سپورتتىڭ ارقاسى شىعار. ونىڭ ۇستىنە, قۇراما ساپىندا تۇراقتى تەكسەرىستەن ءوتىپ, ماماندار دەنساۋلىعىن باقىلاپ وتىرادى. قازىر ونىڭ ناقتى ماقساتى بار, ول سوعان جەتۋ ءۇشىن تىرىسىپ باعۋدا, – دەيدى نازىمنىڭ اناسى.
قاراپ وتىرساڭىز, قىزدار ءۇشىن سپورتتىڭ بوكس ءتۇرى سونشالىقتى قاۋىپتى ەمەس ەكەن. ونىڭ ۇستىنە, ايەلدەر قۇراماسى بولماسا, الەمدە اتوي سالىپ جۇرگەن كۇرزى جۇدىرىقتى جىگىتتەرىمىز دۇنيەجۇزىلىك دودالارعا قاتىسا المايدى. بۇگىنگى بوكستىڭ زاڭى سونداي. دەگەنمەن دە, قىز بالانى الاقانعا سالىپ الپەشتەۋ قانىنا سىڭگەن قازاقى تۇسىنىكتىڭ ءبىر تۇكپىرىندە «وسى قالاي؟» دەگەن قارسىلىقتىڭ جاتاتىنى دا راس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قىزدارىمىزعا جانىمىز اشيدى, ارينە. ال سپورتتىڭ ساياساتىمەن ساناسار بولساق, قىزدار بوكسىنىڭ بولاشاعى الدا دەگەنمەن امالسىز كەلىسەسىڭ...
ءمادينا اسىلبەك,
جۋرناليست
استانا
