پاراساتتى ستراتەگيالىق باسقارۋ: دامۋ مەن تۇراقتى ىلگەرىلەۋگە باعىتتالعان باسىمدىقتار

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلعى 31 قاڭتاردا جارىق كورگەن حالىققا جولداۋىن بىرنەشە جىل بويى قازاقستاندا قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان عالىم رەتىندە مەن دە اسىعا كۇتكەن ەدىم. اسىرەسە, ەلباسىنىڭ وتكەن جىلعى جولداۋىندا ۇسىنعان يدەيالارى ەكونوميست رەتىندە مەنىڭ نازارىمدى وزىنە ەرەكشە اۋداردى. جولداۋدا ءوسۋ, رەفورما جانە دامۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارىلۋى پاراساتتى ستراتەگيالىق باسقارۋ مەن بولاشاقتى جوسپارلاۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, ەكونوميكالىق تۇرعىدا كۇردەلى بولادى دەپ كۇتىلگەن جىل قارساڭىندا جاسالعان جولداۋدا تەك ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ۇسىنىستار عانا ەمەس, سونداي-اق, رەفورما جاساۋ مەن ەلدى دامىتۋ قاجەتتiلiگiنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. ايتىلعانداردى بىلايشا مازمۇنداۋعا بولار: مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى, قازاقستاننىڭ, اسىرەسە, رەسەي سياقتى ءىرى ساۋدا ارىپتەسى ەكونوميكاسىنىڭ بəسەڭدەۋى, وسىنىڭ سالدارىنان تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى ەكونوميكالىق قيىندىقتار تۋىنداتۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلەلەر جۇزەگە اسىرىلاتىن ماكروساياسات ارقىلى ەڭسەرىلىپ, ءوسۋ قارقىنى ارتتىرىلادى. الايدا, بۇدان دا ماڭىزدى جايت, ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە باعىتتالعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مۇنداي داعدارىستارعا توتەپ بەرەتىن ناقتى تەتىكتەردى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولادى. باسقاشا ايتقاندا, تەك ەكونوميكالىق ءوسۋ عانا ەمەس, ەكونوميكالىق دامۋدى دا قامتاماسىز ەتۋ ماقساتى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. بۇل ماقسات ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان ماقساتتارعا سايكەس ستراتەگيالىق جوسپار جاساۋدا ۇلگى تۇتارلىق ەل بولعاندىقتان, الەمدىك ارەنادا سىيلى ورىنعا يە. وسى ورايدا, قىسقا مەرزىمدى ساياساتتان گورى, ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى سايا­ساتتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەلدە­گى تۇراقتىلىققا وراسان زور ۇلەس قوسقانىن ايتۋىمىز قاجەت. قازاقستاننىڭ قازىرگى تاڭعا دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرى, دامۋى مەن تۇراقتىلىعى تاريحتى تەرەڭ مەڭگەرگەن, بولجاۋ قابىلەتى جوعارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كىسىلىك كەلبەتىمەن تىعىز بايلانىستى دەپ سانايمىن. ەلباسىنىڭ حالىقتىڭ ءىشى­نەن شىعۋى مەن مول ومىرلىك ءتاجى­ريبەسىنە قوسا, حالىقتىڭ قاجەت­تىلىكتەرى مەن تالاپتارىن تەرەڭ تالداي بىلەتىن پسيحولوگيالىق قابىلەتكە يە بولۋىنىڭ ارقاسىندا ول 1990-جىلداردىڭ باسىندا باسقا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردەن بۇرىن «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن ستراتەگيانى ىسكە اسىرا الدى. قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنتتىڭ بۇل ستراتەگياسىنىڭ كسرو ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەلدەر ءۇشىن قانشالىقتى پاراساتتى ستراتەگيا بولعاندىعىن الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مويىندايدى. سونىمەن قاتار, بۇل ستراتەگيا حالىقارالىق ارەنادا «قازاقستاندىق ۇلگى» دەپ اتالادى جانە ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق دامۋدى جۇزەگە اسىردى دەپ ايتۋعا بولادى. قازاقستاندىق ۇلگىنىڭ بۇل ەكى نەگىزگى تىرەگى (ساياسي تۇراق­تى­لىق پەن ەكونوميكالىق دامۋ) ۇكىمەتتىڭ بارلىق باعدار­لا­ما­لارىندا كورىنىس تاپقان. شىنىندا دا, 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ورنى مەن ىقپالىن نىعايتۋعا باعىت­تالعان «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى: قالىپتاسقان مەملە­كەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋدىڭ دا نەگىزىن وسى كوز­قاراس قالىپتاستىرعان بولاتىن. ال قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ەڭ سوڭعى جولداۋىندا بەلگىلەنگەن باسىمدىقتار 2050 جىلى قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا با­عىت­تالسا, وندا ايتىلعانداي, ەلدىڭ ءبىرىنشى جاڭعىرۋى 1990-جىلدارى نارىقتىق ەكونوميكا قاعي­دالارىنا سايكەس قۇرىلعان جاڭا مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتتان­دىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. جاڭعىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى «قازاقستان-2030» ستراتە­گياسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىمەن جانە جاڭا ەلوردانىڭ سالىنۋىمەن بايلانىستىرىلادى. ءۇشىنشى كەزەڭ ەلدىڭ بولاشاعىن قۇرۋعا باعىتتالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى ورايدا, جوعارىدا اتال­عان «قازاقستان-2050» سترا­تەگيا­سى بەلگىلەندى جانە ونى ءجۇ­زە­گە اسىرۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى ورىندالۋ ۇستىندە. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىققا جولداۋىندا ەلدىڭ جاڭ­عى­رۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەس باسىمدىق بەلگىلەن­گەن: ەكونوميكانىڭ جەدەلدە­تىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىر­تىلۋى; بيزنەس-ورتانى تۇبە­گەيلى جاقسارتۋ جانە كەڭەيتۋ; ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق­تى قامتاماسىز ەتۋ; ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ; ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني قاۋىپسىزدىكتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس. بۇل باسىمدىقتاردىڭ ءار­قاي­سىسىن جەكە-جەكە قاراستىرۋعا بولادى. قازاقستاندا ەكونوميكا سالاسىنىڭ ماماندارى بۇل ماسە­لەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى حالىق­قا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگى­زۋدە. مەن ءوز كەزەگىمدە سوڭعى ەكى باسىمدىققا قىسقاشا توقتالىپ وتسەم دەيمىن. ەڭبەك, كاسىپكەرلىك جانە تەح­­نيكالىق ءبىلىم سياقتى فاك­تور­لارعا يە ادامنىڭ ەكونوميكالىق ۇدەرىسكە قوسىلۋى ونى وزدىگىنەن كاپيتالدىڭ بولشەگىنە اينالدىراتىنى ءمالىم. بۇل ادامي فاكتور اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپتىك قوعامداردا فيزيكالىق ەڭبەك فاكتورى رەتىن­دە وندىرىستىك ۇدەرىسكە ەنسە, ءبۇ­گىنگى اقپاراتتىق قوعامدا بىلىكتى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ قا­جەتتىلىگى ءبىرىنشى كەزەككە شىعىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى تاڭدا دامۋدىڭ ەڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى, ءتىپتى قوزعاۋشى كۇشى ادامي كاپيتال, ياعني زياتكەرلىك كۇش بولىپ تابىلادى. بىراق بۇگىنگى ەكونوميكالىق جۇيەدە از دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردە كوبىنەسە تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ ءوندىرىسى ىنتالاندىرىلۋدا, بۇل تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسى ەڭ تومەنگى جالاقى تولەنەتىن ساپاسىز ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتىلگەندىكتەن, سول ەلدەردە ەڭبەكتىڭ ۇلتتىق تابىس ىشىندەگى ۇلەسى تومەن دەڭگەيدە قالۋدا. بۇل تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسى مەن ەكسپورتى ەلگە قوسىمشا قۇن اكەلمەيدى. ال دامىعان ەلدەر بولسا, جوعارى قوسىلعان قۇنى بار تەحنولوگيا تاۋارلارىن ءوندىرىپ, ساتۋدا. بىراق وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ءوندىرىس پەن ساۋدا قۇرىلىمى رەسۋرستاردىڭ دامۋشى ەلدەردەن دامىعان ەلدەرگە كوشۋىنە سەبەپ بولىپ, وتارلاۋ تەتىگى رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. قىسقاسى, دامۋشى ەلدەردە جۇرگىزىلگەن دامۋ ساياساتى كوبىنەسە سۇرانىسقا باعىتتالعان وسۋگە نەگىزدەلەدى. ادامي كاپيتال جيناقتاۋدىڭ السىزدىگى مۇنداي ەلدەردە تەحنولوگيا ءوندىرىسىن قيىنداتىپ, ولاردىڭ تەحنولوگيالىق تۇرعىدا العا باسۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. وسىنى تەرەڭ مەڭگەرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق­ستان رەسۋرستارىنىڭ كوشۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى باسىم­دىقتاردى انىقتادى. سوندىقتان, ەلدىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى جانە ينستي­تۋت­تىق قۇرىلىمداردى دامىتۋ­دى ماقسات تۇتىپ, ارنايى ساياسات ۇسىنۋدا. بۇل بەلگىلەنگەن باسىم­دىقتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن كەلەسى ۇرپاقتاردىڭ تەرەڭىنەن ءتۇسى­نەتىندىگى ءسوزسىز. مۇنداي ساياسات ءساتتى ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا قازاق­ستان پرەزيدەنتىن تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, سونداي-اق بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق ءوز ەلىن الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى قاتارىنا قوسا بىلگەن ۇلى الەمدىك كوشباسشى رەتىندە باعالايتىن بولادى. نەۆزات شيمشەك, احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن الماتى