«حالىق پاتريوتى» – حالىقتىق مارتەبە

قازاقستاندىق «چەرنوبىل وداعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, «ايبىن» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى, پولكوۆنيك حالەل تورەعاليەۆپەن سۇحبات بارىسىندا كەڭەس وداعى تۇسىندا چەرنوبىل اپاتىن جويۋعا قاتىسقان قازاقستاندىق وفيتسەرلەر مەن جاۋىنگەرلەر تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان ەدى. – حالەل مۇحيت ۇلى, قازاقستاندىق چەرنوبىلدىك جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەر قۇرامى جاعىنان قاي ساناتقا كىرەدى, مەملەكەتتىك جەڭىلدىكتەر مەن جاردەماقىنى قانداي دارەجەدە الادى؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زاڭدىق كۇشى بار 1995 جىل­عى 28 ساۋىردەگى « ۇلى وتان سوعىسى ار­داگەرلەرى مەن ءمۇ­گەدەكتەرى جانە وعان تەڭەستىرىلگەندەر» تۋ­رالى №2247 جارلىعىنا سايكەس بىزدەر, قازاقستاندىق چەرنوبىلدىكتەر, بۇل تۇرعىدان سالماقتاي كەلگەندە ەكى سا­­ناتقا بولىنەمىز. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ياع­ني چەرنوبىل اتوم ستانتسياسى جا­ر­ىل­عان 1986 جىل مەن ودان كەيىنگى 1987 جى­لى اپاتتى جويۋ­عا قاتىسۋشى جاۋىن­گەرلەر مەن وفيتسەر­لەر ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن ءمۇ­گەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەندەر بولىپ سا­نا­ل­ادى. ال اپاتتى ايماقتا ءدال وسىنداي حي­ميالىق قورعانىس اسكەرىنىڭ قۇرامىندا دە­زاكتيۆاتسيالىق قىزمەتپەن 1988-1989 جىلدارى اينالىسقان جاۋىنگەرلەر ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تىلدا قىزمەت ەتكەندەر دەگەن ساناتىنا تەڭەستىرىلگەن. ول راس, مايدان مەن تىلدىڭ ايىرماشىلىعى بار. ياعني, مايدان – وت پەن وقتىڭ ورتاسى, ال تىل – بەيبىت ءومىر, بىراق مايدان ءۇشىن اتقارىلعان تىنىمسىز ەڭبەك ەمەس پە؟ ەندەشە, ءبىزدىڭ اپات جويۋشىلارىمىزدى جىلدارىنا (1988-1989 ج.ج.) قاراي بۇ­لايشا ءبولۋ ادىلەتتى ەمەس. ناعىز اپات وشا­عىن­دا رادياتسيالىق قاۋىپ ءبىر جىلدان سوڭ ازايا قالدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ – ەندى بۇل تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ارا­جى­گىن وسى كۇنگە دەيىن اشىپ الما­دى­ڭىز­دار ما؟ – اشا الماي كەلەمىز... ودان بەرى دە قانشاما جىلدار ءوتتى. بيۋدجەت تاپشى دەدىك, باسقا سىلتاۋلار ايتىلدى, ءاي­تەۋىر. قازىرگى تاڭدا بۇل ساناتتاعى ءارىپ­تەس­تەرىم ۇكىمەتتىڭ بەرىپ وتىرعان وسى جە­ڭىلدىكتەرىنە مويىنسۇنعان دا سەكىلدى. ءبى­راق, ادىلدىك تۇبىندە ورناۋى ءتيىس. راديا­تسيا اۋماعىندا شەپ بولمايدى, ءبىر-اق – ماي­دان. – قازاقستاننان سوناۋ الىستاعى ۋكرايناعا اتوم اپاتىنىڭ زاردابىن جويۋ­عا بارعاندار تۋرالى مالىمەتتەردە قان­داي وزگەرىستەر بار؟ – عالامدىق ءمانى بار يادرولىق بۇل اپاتتىڭ زاردابىن جويۋعا كەڭەس وداعى قارۋلى كۇشتەرىنەن 998 مىڭنان استام ادامى بار, ياعني ءبىر ميلليونعا جۋىق اسكەري قۇرامالار قاتىستى دەگەن ناقتى مالىمەت قولىمىزدا. ال ازاماتتىق قىزمەتتەگى ءار سا­لا­لىق ماماندىقتار بويىنشا چاەس-كە قولۇشىن بەرگەن ەرىكتىلەر سانىن وسى كۇن­گە دەيىن ەشكىم بىلمەيدى. – ال ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ەرىكتىلەر تۋرالى نە بىلەسىز؟ – قازاقستاندىق ەرىكتىلەر تۋرالى ەشتەڭە ايتا المايمىن. ايتسە دە, ءبىرلى-ەكىلى يادرولىق فيزيكا سالاسىنىڭ ماماندارىمەن تانىستىعىم بولعان. سول سەكىلدى قايبىر جىلدارى «جەر استىندا چەرنوبىل اەس-ءنىڭ تابانىنا بەتون قۇيۋعا اتسالىسىپ ەدىم» دەپ ءبىر ورىس شاحتەر جىگىتى «بىزگە قانداي جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان؟» دەپ كەلىپ جۇرەتىن, كەيىن حابارسىز كەتتى. ءبىزدىڭ ۇيىم نەگىزىنەن چەرنوبىلگە قازاقستاننان مەملەكەتتىك تاپسىرمامەن بارعان زاپاس­تاعى اسكەريلەردىڭ باسىن قۇرايدى. 1986 جىلدان اينالاسى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە چاەس-ءتىڭ اپاتتى اۋماعىندا زارداپتى جويۋعا قاتىسقان ولاردىڭ سانى 72 مىڭنان اسادى. قاتارلارىندا ساپەرلەردەن باس­تاپ تانكيستەرگە دەيىن, جاياۋ اسكەردەن گەنەرالعا دەيىن بار. ايگىلى ارميا گەنەرالى – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, تاۋەلسىز قازاقستانىڭ تۇڭعىش حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اعامىز بەن ونىڭ ۇلى گەنەرال-مايور تالعات نۇرماعامبەتوۆ تە قازاقستاندىق چەرنوبىلدىكتەردىڭ ساپىندا تۇر. كوزگە كورىنبەيتىن جاۋ قويمايدى ەكەن, قاتارىمىز سيرەي تۇسۋدە... 1986 جىلى اپاتتى ايماققا تەك الماتىدان 19800 ادام اتتانسا, بۇگىندە سولاردىڭ الماتىدا ءتىرى جۇرگەندەرىنىڭ سانى 300-ءدىڭ شاماسىندا عانا. – قازىر سىزدەرگە اسكەري كيىم ۇلگىسىن كي­گىزىپ, «مەملەكەتتىك تاپسىر­ما ورىن­دايسىڭ» دەپ بۇيىرىپ, اپاتتى ايماققا اتتاندىرعان كەڭەس وداعى جوق. الايدا, بۇ­رىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى مۇددە­لەس ارىپتەستەرىڭىزبەن بايلانىسىپ تۇراسىزدار ما؟ – ماسكەۋدە ءجيى بولامىن. ارىپتەس­تەر­مەن اڭگىمەلەسەمىز, تاجىريبە بولىسەمىز. ال مينسكىگە ءجيى بارىپ تۇرامىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنە ايىرىلعان بەلارۋستار ۋكراينا جەرىندە جارىلعان اپاتتىڭ نەگىزگى زاردابىن تارتىپ وتىر, ونى كوپشىلىگىمىز بىلە دە بەرمەيمىز. چاەس اپاتىنان كەيىنگى رادياتسيالىق كەساپات تۇمانى سول ەلدى جاۋىپ قالىپ, باتىسقا جوڭكىلگەن عوي. بۇگىنگى راديولوگيالىق ەڭ قۋاتتى ەمحانالار سوندىقتان دا مينسك مەن گومەل قالالارىندا. ءتىپتى تاياۋدا ولاردىڭ ءبىر توپ دارىگەرلەرى الماتىداعى ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق گوسپيتالىندە بولىپ, كەزەكتى تاجىريبە دارىستەرىن وتكىزىپ كەتتى. ورتاسىندا ءجۇردىم. كۇنى كەشە گومەلدەن (بەلورۋسسيا) قازاقستاندىق دارىگەرلەرمەن بىرگە شاقىرۋ الدىم. بيىل ءساۋىر ايىنىڭ 21-22-ءسى كۇندەرى سول جەردە «قازىرگى راديا­تسيالىق مەديتسينانىڭ كوكەيكەستى ماسە­لە­لەرى: عىلىم جانە تاجىريبە» اتتى حا­لىق­ارالىق كونفەرەنتسيا وتەدى ەكەن. – ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ قاتارى سيرەپ قالدى. «اۋعاندىقتار», «چەرنوبىلدىكتەر», «سەمەيلىكتەر», «جەر­­گ­ىلىكتى سوعىس وشاقتارىندا بول­عان­­­دار» جانە باسقا دا اتاۋداعى اسكەري قو­­عامدىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەردىڭ با­سىن بىرىكتىرىپ نەگە ءبىر ۇلكەن ۇيىم قۇر­ماسقا؟ ويتكەنى, بۇگىنگى تاڭدا ولار­دىڭ بارلىعى دا مەملەكەتتەن ءتيىستى ج­ە­ڭىلدىكتەر الىپ وتىر ەمەس پە؟ – دۇرىس ايتاسىز. قازىرگى تاڭدا ءسىز جو­عا­رىدا اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ بەرگەن قا­زاقستاندىق ارداگەرلەر ۇيىمى «حالىق پاتريوتى» دەگەن ۇلكەن قوعامدىق ۇيىمدا باس قوسپاقپىز. «ساۋساق بىرىكسە, ينە ىلىگەدى» دەگەندەي, جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءوز مۇددەلەرىمىز جولىندا قىزمەت ەتسەك دەگەن ويدامىز. ۇيىم – جوعارعى كەڭەس, اتقارۋشى اپپارات, ۇيلەسترۋ كەڭەسى سەكىلدى باسقارۋ بۋىن­دارىنان تۇرادى. قازىر ونىڭ قۇجاتتارى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىندا جاتىر. ماقسات-مۇددەمىز ءبىر ۇيىمداردىڭ باس قوسۋى – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋى جولىندا قوسار ۇلەسى از بولمايدى دەپ ويلايمىن! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى