تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋدە قيىندىقتار كەزدەستى. سودان كەيىن قازاقستان ەكونوميكاسى 2000-2010 جىلدار ارالىعىندا 2007-2008 جىلدارداعى داعدارىسقا قاراماستان ايتارلىقتاي دامىدى. الايدا, ودان كەيىنگى 2011-2015 جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ دامۋ قارقىنىندا, مەنىڭ جەكە كوزقاراسىم بويىنشا, ەپتەگەن كەمشىلىكتەر بولدى. بىراق ول ناقتى ەكونوميكا مەن قارجى ەكونوميكالارىنىڭ ءوسۋ, دامۋ قارقىنىنا بايلانىستى ەمەس. ول ەكونوميكانى باسقارۋ جۇيەسىندەگى تەتىكتەردىڭ كەمشىلىگىنەن بولدى عوي دەپ ويلايمىن. وعان سەبەپ, دامىعان ەلدەردەن بىزگە كەلگەن كونسۋلتانتتارى ءوز ەكونوميكالارىن باسقارۋداعى قولدانبالى مەحانيزمدەردى, ادىستەمەلەردى, سول باتىستان كەلگەن كۇيىندە كوشىرىپ الۋىمىزدى قالايدى. راس, بىزگە كەڭەس ارتىق بولمايدى. دەگەنمەن, وسى تەتىك, ادىستەمە ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى دە بولسا بوساڭداۋ, عىلىمي جۇمىستاعى كەمىستىگىمىز سانالادى. مىسالى, دامىعان ەلدەن تەحنيكا ساتىپ الۋدان اعاتتىق جىبەرسەك, ونىڭ زاردابى ءبىر ءوندىرىس ورنىنا عانا تيەدى. ال تەتىك, ادىستەمە الساق, ونداعى اعاتتىق بارلىق ءوندىرىس ورىندارىن جالمايدى. سوندىقتان باتىستان ەكونوميكانى باسقارۋ تەحنولوگياسىن الاتىن بولساق, ونى ابدەن زەردەلەپ, زەيىندەپ, ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا يكەمدەپ, ەلەكتەن وتكىزگەن ءجون دەپ ويلايمىن.
قانداي ەلدە بولسىن قارجى ساياساتى مەن ەكونوميكا ساياساتى قاتارلاسىپ وتىرادى. ولاردىڭ اراسىن ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىراتىن, جىمداستىرىپ وتىراتىن جوعارى دارەجەدە يننوۆاتسيالاندىرىلعان باسقارۋعا قاجەتتى تەحنولوگيالار جۇيەسى بولۋى كەرەك. ايتالىق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جاپونيا مەن گەرمانيا وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وزىندىك يننوۆاتسيالىق مەحانيزمىن تىڭعىلىقتى دايىنداپ, ۇلكەن جەتىستىككە قول جەتكىزدى. مالايزيا ءوز جولىن ءوزى انىقتايتىن جاڭا يننوۆاتسيالىق مەحانيزمدەر جۇيەسىن جاسادى. سينگاپۋر دا سولاي. ال ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ەلباسىنىڭ 2009 جىلى جازعان «بەسىنشى جول» ماقالاسىندا كورسەتىلگەن باسقارۋدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋ جۇيەسىن يننوۆاتسيالاۋ قاعيداسىنا سۇيەنۋى كەرەك. وندا ەلدىڭ ەڭبەك جانە قارجى ەكونوميكالارىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ دارەجەسىنە ساي, ءۇشىنشى, جوعارى دارەجەدەگى يننوۆاتسيالى جۇيە بولۋى قاجەتتىلىگى ايتىلعان. ول ءۇشىنشى يننوۆاتسيالى جۇيە – ناقتى ەكونوميكا مەن قارجى ەكونوميكاسىنىڭ جۇمىستارىن ءادىل, ەكونوميكالىق زاڭدارمەن سالىستىرا وتىرىپ باعالايتىن جۇيە.
نارىقتىق قاتىناسقا نەگىزدەلگەن ءار مەملەكەتتىڭ الەۋەتى وسكەن سايىن وسى ءۇش يننوۆاتسيا جۇيەسىنە, ونىڭ ىشىندە, تەحنيكا-تەحنولوگيالاۋ, ۆاليۋتالىق-قارجى جانە الەۋمەتتىك-ساياسي باسقارۋدى يننوۆاتسيالاۋ جۇمىستارى ءبىر-بىرىنە ساي, جاڭعىرىپ, جاڭارۋ كەرەكتىگى جوعارىدا ايتقان «بەسىنشى جول» دەگەن ماقالادا ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل ءۇش يننوۆاتسيالىق جۇيەگە ءوز ۋاقىتىمەن جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەي, قاق سۋى سەكىلدى ءبىر ورىندا تۇرىپ قالسا ەكونوميكا توقىرايدى. ال وسى ۇشەۋى ي.كرىلوۆتىڭ «اققۋ, شورتان, ءھام شايان» مىسالىنداعىداي ءۇش جاققا تارتسا, وندا ناعىز الاساپىران باستالادى. بۇل پروبلەمانىڭ الەم بويىنشا شەشىلمەگەن تۇستارى كوپ. ونىڭ ءبىرى – ەكونوميكالىق باسقارۋ مەحانيزمدەرىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر ارقىلى ۇتىمدى پايدالانىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭارتۋ ارقىلى يننوۆاتسيالاپ وتىرساق, كوپتەگەن جەتىستىككە جەتۋگە بولادى. بۇل جايىندا فرانتسۋز عالىمى ليونەل ستولەريۋ ءوز كىتابىندا تەرەڭىرەك جازعان. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ايتقان ءۇش ءتۇرلى يننوۆاتسيانى باسقارۋ جۇيەسىن ءۇش كورسەتكىش ارقىلى, ياعني ناقتى ىشكى ءونىم, نومينالدى ىشكى ءونىم جانە ناقتى تۇتىنىلعان ىشكى ءونىم ارقىلى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرۋ قاجەت.
ەلباسىنىڭ «بەسىنشى جول» ماقالاسىندا ايتىلعان ءۇش يننوۆاتسيالىق باعىتتى دامىتۋ ماسەلەسىنە تەرەڭىرەك توقتالايىق. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۆاليۋتا-قارجى ەكونوميكاسىنداعى يننوۆاتسيانى دامىتۋ, ەكىنشىسى – ناقتى ەكونوميكاداعى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيانى دامىتۋ, ءۇشىنشىسى – ساياسي-الەۋمەتتىك ەكونوميكاداعى باسقارۋ تەتىكتەردى يننوۆاتسيالى دامىتۋ. وسى ءبىر-بىرىمەن تامىرلاسىپ جاتقان ءۇش باعىت ساپالى جۇزەگە اسسا ەكونوميكانىڭ بويىنا قان جۇگىرىپ, ىلگەرىلەيدى. ەگەر ونىڭ بىرەۋىنىڭ دامۋى باسەڭدەسە دە قالعاندارىنىڭ قۋاتى كەميدى. سوندىقتان وسى سالادا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبارى دە يننوۆاتسيانى دامىتۋدىڭ جولىن ۇستانعانى ءجون. ياعني, اقشا مەن تاۋار اينالىمىنىڭ جوعارى جۇمىس ىستەۋىنە دەم بەرەتىن, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ باعىتىن انىقتاپ وتىراتىن نەگىزگى قارۋ, باسقارۋ سالاسىنىڭ جۇمىسى دا ساپالى ءجۇرگىزىلگەنى دۇرىس.
بۇگىندە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى جولىنداعى بىرەگەي جوباعا اينالدى. دەگەنمەن, وندا قازىر ءۇش يننوۆاتسيالار توبى ءبىر-بىرىمەن تالاسىپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا, «بەسىنشى جولداعى» «رەتسەپتى» پايدالانا وتىرىپ, ناقتى ەكونوميكا, قارجى-قاراجات جانە ساياسي-الەۋمەتتىك سالالاردى يننوۆاتسيالاۋ باعدارلامالارىنا جىكتەۋ, سارالاۋ قاجەت. ويتكەنى, ولاردى جاساۋدىڭ مەحانيزمدەرى وزگەشە. وسى ءۇش يننوۆاتسيانىڭ مەحانيزمدەرىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, شەشپەي ەكونوميكامىزدى تولىق ارتاراپتاندىردىق دەپ ايتا المايمىز. وسى ويعا «بەسىنشى جولدى» وقىعان سايىن قايتالاپ كەلە بەرەسىڭ, بۇل – جول پرەزيدەنتتىڭ ءوزى كورسەتكەن جول.
اتالعان كۇردەلى ماسەلە جايىندا 2009 جىلعى ۇلكەن داعدارىستىڭ الدىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «داعدارىستان شىعۋدىڭ كىلتى» جانە «بەسىنشى جول» دەپ اتالعان ەكى ماقالاسىندا كەڭىرەك ايتىلعان. وندا جوعارىدا كەلتىرگەن ءۇش يننوۆاتسيالىق دامۋدى بىزدە عانا ەمەس, جالپاق الەم ەكونوميكاسىندا قولدانۋ قاجەت دەلىنگەن. بۇل وتە دۇرىس ايتىلعان پىكىر ەكەنىن كوپتەگەن الەمگە اتى ايگىلى عالىمدار, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى ايتىپ ءجۇر. مەن بۇل پىكىرگە تولىقتاي قوسىلامىن. ويتكەنى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ وسى ەكى ماقالاسىندا تاۋاردىڭ شىنايى قۇنىن انىقتاۋ قاجەتتىگى تۇبىنە جەتە ايتىلعان. ال تاۋاردىڭ شىنايى قۇنىن سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەپە-تەڭدىگى انىقتايدى. ەندەشە, كەينستىڭ جاقتاستارى كورسەتكەن ادىستەمە دە, مونەتاشىلار جاقتاستارى كورسەتىپ وتىرعان ادىستەمە دە قازىرگى الەمنىڭ ناقتى ەكونوميكاسىنىڭ يننوۆاتسيالى دامۋ قارقىنىنان الدەقايدا ارتتا قالىپ وتىر.
ولاي دەيتىنىم, باسقارۋدىڭ كەينستىك ادىستەمەسى جاڭاعى تەپە-تەڭدىكتى سۇرانىستى ۇسىنىسقا تەڭەيتىن زاڭناماعا سۇيەنەدى. ال باسقارۋدىڭ مونەتاشىلدىق ءادىستەمەسى, كەرىسىنشە, سول تەپە-تەڭدىكتەگى ۇسىنىستى سۇرانىسقا تەڭەيتىن زاڭناماعا سۇيەنەدى. قازىرگى تۇرمىستا ءبىزدىڭ ەل مونەتاشىلدىق باعىتتى ۇستانىپ, ناقتى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ دارەجەسىن سۇرانىسقا باعىندىرىپ وتىر. ارينە, سۇرانىس كەرەك, سۇرانىستى ەسەپتەۋ ءۇشىن, ينفلياتسيا ولشەمى دە (ينديكاتورى دا) كەرەك. دەگەنمەن, جالاڭ ينفلياتسيا كورسەتكىشىن جەكە الساق, جالعىز ول قازىرگى زامانداعى يننوۆاتسيالى ەكونوميكانىڭ كۇش-قۋاتىن انىقتاۋعا جەتىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن عالىمدار مەن ساراپشىلار ينفلياتسيانى باعالايتىن كورسەتكىش ىشكى جالپى ءونىم دەفلياتورىنا تەڭ بولۋى قاجەت دەيدى. ولاردىڭ ىشىندە دورنبۋش, ساكس, فيشەر سياقتى الەمگە بەلگىلى عالىمدار بار. مەن وسى عالىمدار سياقتى ينفلياتسيا كورسەتكىشىن ءىجو دەفلياتورىنان بولە جارىپ قاراۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, تاۋاردىڭ باعاسى اقشامەن تاۋاردىڭ ولاردى مولايتۋ كەزىندەگى ءبىر-بىرىمەن قاتار اينالىسىنان تۋىندايدى.
ال وسى ينفلياتسيا مەن ءىجو دەفلياتورىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر ەكەنىن تۇسىنسەك, وندا ولاردىڭ شاماسىن انىقتايتىن فاكتورلاردى دا بىلۋگە بولادى. ايتالىق, قازىرگe دەيىن ولاردىڭ كورسەتكىشىن تەك اينالىستا جۇرگەن اقشا كولەمى مەن ونىڭ جىلدامدىعى انىقتاپ ءجۇر. وسىلايشا, ەكونوميكانى باسقارۋ تەتىگى ناقتى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ دارەجەسىن اقشا ەكونوميكاسىنا باعىندىرىپ وتىر. بىلايشا ايتقاندا, مونەتاشىلدىق اتى وزىپ, كەينسشىلدەردىڭ اتى قالىس قالىپ وتىر. بىراق مولايتۋ كەزىندە ەكەۋى بىردەي اينالىستا بولاتىنى ەسكەرىلمەگەن. مىنە, ءدال وسى جەردە سۇرانىس پەن ۇسىنىستى, وسى باسەكەلەس ەكى فاكتوردى ءبىر-بىرىمەن تەڭەستىرەتىن دۇرىس تەتىك, ولشەگىش قۇرال كەرەكتىگى كورىنىپ تۇر.
ونداي قۇرالدى الىستان ىزدەپ قاجەتى جوق, ونى سول ينفلياتسيانىڭ كورسەتكىشىن ءىجو دەفلياتورىنا تەڭ دەپ ەسەپتەپ, ەكىگە جىكتەپ جىبەرۋ كەرەك. ونىڭ ءبىر كورسەتكىشى – عىلىمي-تەحنولوگيالىق الەۋەتتەگى وزگەرىستەردىڭ قۇبىلىسىنىڭ بەلگىسى بولسا, ەكىنشىسى اقشانىڭ قۇندىلىعىنداعى وزگەرىستەردىڭ كورسەتكىشى دەپ ايتار ەدىم. ويتكەنى, ينفلياتسيانىڭ شاما-شارقى عىلىمي-تەحنولوگيالىق ۇدەرىس پەن اقشانىڭ قۇندىلىعى ارقىلى انىقتالادى.
سوندىقتان ينفلياتسيا كورسەتكىشىمەن قاتار عىلىمي-تەحنولوگيالىق الەۋەتتىڭ كورسەتكىشىن دە ەسكەرىپ, سونىڭ ەرەن قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن كۇرەسىپ, باسەكەنى جانداندىرۋ قاجەت. مەنىڭشە, جوعارىدا ايتىلعان ۇشتىكتىڭ تەڭدىگى يننوۆاتسيالىق باعىتتا جۇمىس تىندىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن دە قاجەت. نازار اۋدارايىق, پرەزيدەنت جولداۋىندا بىلاي دەپ ناقتى كورسەتىلگەن: «ءبۇگىندە ۇلتتىق بانك الدىندا ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىن دامىتۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەت تۇر. ...ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇكىمەتپەن بىرگە ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ءۇشىن دە جاۋاپتى بولۋعا ءتيىس». مۇندا, ەل پرەزيدەنتى كەمەلىنە كەلگەن ماسەلەنى شەشەتىن مەزگىل جەتكەنىن ايتىپ وتىر.
مەن ينفلياتسيا ينديكاتورىن ءىجو دەفلياتورى كورسەتكىشىنە تەڭ ەكەنىن دالەلدەپ, ونى ەكىگە جىكتەۋ ادىستەمەسىن زەرتتەپ, عىلىمعا ەنگىزدىم. بۇل تاقىرىپتى شەشۋدە سولوۋ, رومەر, لۋكاس, بولشاكوۆ سەكىلدى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى بار. بىراق ولاردىڭ بارىندە ەكونوميكالىق مازمۇن مەن ماتەماتيكالىق دالدىك ازىراق ەكەنىن كورۋگە بولادى. وسى كەمشىلىكتى جويۋ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى سانالادى. ويتكەنى, ولشەمى جوق ەكونوميكا – باسقارۋعا كونبەيتىن, تۇساۋى جوق ەكونوميكا. تەك ولشەمى بار ەكونوميكانىڭ عانا باسقارۋ جۇمىسىن جۇيەلەۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, باستى ماسەلە, ەل پرەزيدەنتى كورسەتىپ وتىرعان ءۇش يننوۆاتسيالانعان تەتىكتەر جۇيەلەرىنىڭ «نانى» ەسەپتەلەتىن ستاتيستيكالىق ەسەپتەر جۇيەسى ۋاقىتىمەن, وپەراتيۆتى ءجۇرىپ وتىرعانى دۇرىس. نارىق جاعدايىندا ۋاقىتتىڭ ءوزى اقشا. سوندىقتان وسى ۋاقىتىلى جاسالعان اقپارات جۇيەسى سەنىمدى, ءادىل قۇرال تەتىكتەرىن جاساۋدىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزى بولىپ ەسەپتەلەدى.
سايلاۋ بايزاقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
• 15 اقپان, 2017
نارىق ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى باسقارۋ تەتىكتەرىنە تاۋەلدى
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋدە قيىندىقتار كەزدەستى. سودان كەيىن قازاقستان ەكونوميكاسى 2000-2010 جىلدار ارالىعىندا 2007-2008 جىلدارداعى داعدارىسقا قاراماستان ايتارلىقتاي دامىدى. الايدا, ودان كەيىنگى 2011-2015 جىلدارداعى ەلىمىزدىڭ دامۋ قارقىنىندا, مەنىڭ جەكە كوزقاراسىم بويىنشا, ەپتەگەن كەمشىلىكتەر بولدى. بىراق ول ناقتى ەكونوميكا مەن قارجى ەكونوميكالارىنىڭ ءوسۋ, دامۋ قارقىنىنا بايلانىستى ەمەس. ول ەكونوميكانى باسقارۋ جۇيەسىندەگى تەتىكتەردىڭ كەمشىلىگىنەن بولدى عوي دەپ ويلايمىن. وعان سەبەپ, دامىعان ەلدەردەن بىزگە كەلگەن كونسۋلتانتتارى ءوز ەكونوميكالارىن باسقارۋداعى قولدانبالى مەحانيزمدەردى, ادىستەمەلەردى, سول باتىستان كەلگەن كۇيىندە كوشىرىپ الۋىمىزدى قالايدى. راس, بىزگە كەڭەس ارتىق بولمايدى. دەگەنمەن, وسى تەتىك, ادىستەمە ماسەلەسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى دە بولسا بوساڭداۋ, عىلىمي جۇمىستاعى كەمىستىگىمىز سانالادى. مىسالى, دامىعان ەلدەن تەحنيكا ساتىپ الۋدان اعاتتىق جىبەرسەك, ونىڭ زاردابى ءبىر ءوندىرىس ورنىنا عانا تيەدى. ال تەتىك, ادىستەمە الساق, ونداعى اعاتتىق بارلىق ءوندىرىس ورىندارىن جالمايدى. سوندىقتان باتىستان ەكونوميكانى باسقارۋ تەحنولوگياسىن الاتىن بولساق, ونى ابدەن زەردەلەپ, زەيىندەپ, ءبىزدىڭ بولمىسىمىزعا يكەمدەپ, ەلەكتەن وتكىزگەن ءجون دەپ ويلايمىن.
قانداي ەلدە بولسىن قارجى ساياساتى مەن ەكونوميكا ساياساتى قاتارلاسىپ وتىرادى. ولاردىڭ اراسىن ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىراتىن, جىمداستىرىپ وتىراتىن جوعارى دارەجەدە يننوۆاتسيالاندىرىلعان باسقارۋعا قاجەتتى تەحنولوگيالار جۇيەسى بولۋى كەرەك. ايتالىق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جاپونيا مەن گەرمانيا وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وزىندىك يننوۆاتسيالىق مەحانيزمىن تىڭعىلىقتى دايىنداپ, ۇلكەن جەتىستىككە قول جەتكىزدى. مالايزيا ءوز جولىن ءوزى انىقتايتىن جاڭا يننوۆاتسيالىق مەحانيزمدەر جۇيەسىن جاسادى. سينگاپۋر دا سولاي. ال ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ەلباسىنىڭ 2009 جىلى جازعان «بەسىنشى جول» ماقالاسىندا كورسەتىلگەن باسقارۋدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي دامۋ جۇيەسىن يننوۆاتسيالاۋ قاعيداسىنا سۇيەنۋى كەرەك. وندا ەلدىڭ ەڭبەك جانە قارجى ەكونوميكالارىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ دارەجەسىنە ساي, ءۇشىنشى, جوعارى دارەجەدەگى يننوۆاتسيالى جۇيە بولۋى قاجەتتىلىگى ايتىلعان. ول ءۇشىنشى يننوۆاتسيالى جۇيە – ناقتى ەكونوميكا مەن قارجى ەكونوميكاسىنىڭ جۇمىستارىن ءادىل, ەكونوميكالىق زاڭدارمەن سالىستىرا وتىرىپ باعالايتىن جۇيە.
نارىقتىق قاتىناسقا نەگىزدەلگەن ءار مەملەكەتتىڭ الەۋەتى وسكەن سايىن وسى ءۇش يننوۆاتسيا جۇيەسىنە, ونىڭ ىشىندە, تەحنيكا-تەحنولوگيالاۋ, ۆاليۋتالىق-قارجى جانە الەۋمەتتىك-ساياسي باسقارۋدى يننوۆاتسيالاۋ جۇمىستارى ءبىر-بىرىنە ساي, جاڭعىرىپ, جاڭارۋ كەرەكتىگى جوعارىدا ايتقان «بەسىنشى جول» دەگەن ماقالادا ناقتى كورسەتىلگەن. بۇل ءۇش يننوۆاتسيالىق جۇيەگە ءوز ۋاقىتىمەن جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەي, قاق سۋى سەكىلدى ءبىر ورىندا تۇرىپ قالسا ەكونوميكا توقىرايدى. ال وسى ۇشەۋى ي.كرىلوۆتىڭ «اققۋ, شورتان, ءھام شايان» مىسالىنداعىداي ءۇش جاققا تارتسا, وندا ناعىز الاساپىران باستالادى. بۇل پروبلەمانىڭ الەم بويىنشا شەشىلمەگەن تۇستارى كوپ. ونىڭ ءبىرى – ەكونوميكالىق باسقارۋ مەحانيزمدەرىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر ارقىلى ۇتىمدى پايدالانىپ, ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭارتۋ ارقىلى يننوۆاتسيالاپ وتىرساق, كوپتەگەن جەتىستىككە جەتۋگە بولادى. بۇل جايىندا فرانتسۋز عالىمى ليونەل ستولەريۋ ءوز كىتابىندا تەرەڭىرەك جازعان. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ايتقان ءۇش ءتۇرلى يننوۆاتسيانى باسقارۋ جۇيەسىن ءۇش كورسەتكىش ارقىلى, ياعني ناقتى ىشكى ءونىم, نومينالدى ىشكى ءونىم جانە ناقتى تۇتىنىلعان ىشكى ءونىم ارقىلى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرۋ قاجەت.
ەلباسىنىڭ «بەسىنشى جول» ماقالاسىندا ايتىلعان ءۇش يننوۆاتسيالىق باعىتتى دامىتۋ ماسەلەسىنە تەرەڭىرەك توقتالايىق. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۆاليۋتا-قارجى ەكونوميكاسىنداعى يننوۆاتسيانى دامىتۋ, ەكىنشىسى – ناقتى ەكونوميكاداعى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيانى دامىتۋ, ءۇشىنشىسى – ساياسي-الەۋمەتتىك ەكونوميكاداعى باسقارۋ تەتىكتەردى يننوۆاتسيالى دامىتۋ. وسى ءبىر-بىرىمەن تامىرلاسىپ جاتقان ءۇش باعىت ساپالى جۇزەگە اسسا ەكونوميكانىڭ بويىنا قان جۇگىرىپ, ىلگەرىلەيدى. ەگەر ونىڭ بىرەۋىنىڭ دامۋى باسەڭدەسە دە قالعاندارىنىڭ قۋاتى كەميدى. سوندىقتان وسى سالادا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبارى دە يننوۆاتسيانى دامىتۋدىڭ جولىن ۇستانعانى ءجون. ياعني, اقشا مەن تاۋار اينالىمىنىڭ جوعارى جۇمىس ىستەۋىنە دەم بەرەتىن, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ باعىتىن انىقتاپ وتىراتىن نەگىزگى قارۋ, باسقارۋ سالاسىنىڭ جۇمىسى دا ساپالى ءجۇرگىزىلگەنى دۇرىس.
بۇگىندە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ەكونوميكامىزدىڭ دامۋى جولىنداعى بىرەگەي جوباعا اينالدى. دەگەنمەن, وندا قازىر ءۇش يننوۆاتسيالار توبى ءبىر-بىرىمەن تالاسىپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا, «بەسىنشى جولداعى» «رەتسەپتى» پايدالانا وتىرىپ, ناقتى ەكونوميكا, قارجى-قاراجات جانە ساياسي-الەۋمەتتىك سالالاردى يننوۆاتسيالاۋ باعدارلامالارىنا جىكتەۋ, سارالاۋ قاجەت. ويتكەنى, ولاردى جاساۋدىڭ مەحانيزمدەرى وزگەشە. وسى ءۇش يننوۆاتسيانىڭ مەحانيزمدەرىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, شەشپەي ەكونوميكامىزدى تولىق ارتاراپتاندىردىق دەپ ايتا المايمىز. وسى ويعا «بەسىنشى جولدى» وقىعان سايىن قايتالاپ كەلە بەرەسىڭ, بۇل – جول پرەزيدەنتتىڭ ءوزى كورسەتكەن جول.
اتالعان كۇردەلى ماسەلە جايىندا 2009 جىلعى ۇلكەن داعدارىستىڭ الدىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «داعدارىستان شىعۋدىڭ كىلتى» جانە «بەسىنشى جول» دەپ اتالعان ەكى ماقالاسىندا كەڭىرەك ايتىلعان. وندا جوعارىدا كەلتىرگەن ءۇش يننوۆاتسيالىق دامۋدى بىزدە عانا ەمەس, جالپاق الەم ەكونوميكاسىندا قولدانۋ قاجەت دەلىنگەن. بۇل وتە دۇرىس ايتىلعان پىكىر ەكەنىن كوپتەگەن الەمگە اتى ايگىلى عالىمدار, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى ايتىپ ءجۇر. مەن بۇل پىكىرگە تولىقتاي قوسىلامىن. ويتكەنى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ وسى ەكى ماقالاسىندا تاۋاردىڭ شىنايى قۇنىن انىقتاۋ قاجەتتىگى تۇبىنە جەتە ايتىلعان. ال تاۋاردىڭ شىنايى قۇنىن سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ تەپە-تەڭدىگى انىقتايدى. ەندەشە, كەينستىڭ جاقتاستارى كورسەتكەن ادىستەمە دە, مونەتاشىلار جاقتاستارى كورسەتىپ وتىرعان ادىستەمە دە قازىرگى الەمنىڭ ناقتى ەكونوميكاسىنىڭ يننوۆاتسيالى دامۋ قارقىنىنان الدەقايدا ارتتا قالىپ وتىر.
ولاي دەيتىنىم, باسقارۋدىڭ كەينستىك ادىستەمەسى جاڭاعى تەپە-تەڭدىكتى سۇرانىستى ۇسىنىسقا تەڭەيتىن زاڭناماعا سۇيەنەدى. ال باسقارۋدىڭ مونەتاشىلدىق ءادىستەمەسى, كەرىسىنشە, سول تەپە-تەڭدىكتەگى ۇسىنىستى سۇرانىسقا تەڭەيتىن زاڭناماعا سۇيەنەدى. قازىرگى تۇرمىستا ءبىزدىڭ ەل مونەتاشىلدىق باعىتتى ۇستانىپ, ناقتى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ دارەجەسىن سۇرانىسقا باعىندىرىپ وتىر. ارينە, سۇرانىس كەرەك, سۇرانىستى ەسەپتەۋ ءۇشىن, ينفلياتسيا ولشەمى دە (ينديكاتورى دا) كەرەك. دەگەنمەن, جالاڭ ينفلياتسيا كورسەتكىشىن جەكە الساق, جالعىز ول قازىرگى زامانداعى يننوۆاتسيالى ەكونوميكانىڭ كۇش-قۋاتىن انىقتاۋعا جەتىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە كوپتەگەن عالىمدار مەن ساراپشىلار ينفلياتسيانى باعالايتىن كورسەتكىش ىشكى جالپى ءونىم دەفلياتورىنا تەڭ بولۋى قاجەت دەيدى. ولاردىڭ ىشىندە دورنبۋش, ساكس, فيشەر سياقتى الەمگە بەلگىلى عالىمدار بار. مەن وسى عالىمدار سياقتى ينفلياتسيا كورسەتكىشىن ءىجو دەفلياتورىنان بولە جارىپ قاراۋعا بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, تاۋاردىڭ باعاسى اقشامەن تاۋاردىڭ ولاردى مولايتۋ كەزىندەگى ءبىر-بىرىمەن قاتار اينالىسىنان تۋىندايدى.
ال وسى ينفلياتسيا مەن ءىجو دەفلياتورىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر ەكەنىن تۇسىنسەك, وندا ولاردىڭ شاماسىن انىقتايتىن فاكتورلاردى دا بىلۋگە بولادى. ايتالىق, قازىرگe دەيىن ولاردىڭ كورسەتكىشىن تەك اينالىستا جۇرگەن اقشا كولەمى مەن ونىڭ جىلدامدىعى انىقتاپ ءجۇر. وسىلايشا, ەكونوميكانى باسقارۋ تەتىگى ناقتى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ دارەجەسىن اقشا ەكونوميكاسىنا باعىندىرىپ وتىر. بىلايشا ايتقاندا, مونەتاشىلدىق اتى وزىپ, كەينسشىلدەردىڭ اتى قالىس قالىپ وتىر. بىراق مولايتۋ كەزىندە ەكەۋى بىردەي اينالىستا بولاتىنى ەسكەرىلمەگەن. مىنە, ءدال وسى جەردە سۇرانىس پەن ۇسىنىستى, وسى باسەكەلەس ەكى فاكتوردى ءبىر-بىرىمەن تەڭەستىرەتىن دۇرىس تەتىك, ولشەگىش قۇرال كەرەكتىگى كورىنىپ تۇر.
ونداي قۇرالدى الىستان ىزدەپ قاجەتى جوق, ونى سول ينفلياتسيانىڭ كورسەتكىشىن ءىجو دەفلياتورىنا تەڭ دەپ ەسەپتەپ, ەكىگە جىكتەپ جىبەرۋ كەرەك. ونىڭ ءبىر كورسەتكىشى – عىلىمي-تەحنولوگيالىق الەۋەتتەگى وزگەرىستەردىڭ قۇبىلىسىنىڭ بەلگىسى بولسا, ەكىنشىسى اقشانىڭ قۇندىلىعىنداعى وزگەرىستەردىڭ كورسەتكىشى دەپ ايتار ەدىم. ويتكەنى, ينفلياتسيانىڭ شاما-شارقى عىلىمي-تەحنولوگيالىق ۇدەرىس پەن اقشانىڭ قۇندىلىعى ارقىلى انىقتالادى.
سوندىقتان ينفلياتسيا كورسەتكىشىمەن قاتار عىلىمي-تەحنولوگيالىق الەۋەتتىڭ كورسەتكىشىن دە ەسكەرىپ, سونىڭ ەرەن قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن كۇرەسىپ, باسەكەنى جانداندىرۋ قاجەت. مەنىڭشە, جوعارىدا ايتىلعان ۇشتىكتىڭ تەڭدىگى يننوۆاتسيالىق باعىتتا جۇمىس تىندىرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بيىلعى جولداۋىنداعى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن دە قاجەت. نازار اۋدارايىق, پرەزيدەنت جولداۋىندا بىلاي دەپ ناقتى كورسەتىلگەن: «ءبۇگىندە ۇلتتىق بانك الدىندا ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىن دامىتۋ جونىندەگى ماڭىزدى مىندەت تۇر. ...ۇلتتىق بانك ينفلياتسيا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇكىمەتپەن بىرگە ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ءۇشىن دە جاۋاپتى بولۋعا ءتيىس». مۇندا, ەل پرەزيدەنتى كەمەلىنە كەلگەن ماسەلەنى شەشەتىن مەزگىل جەتكەنىن ايتىپ وتىر.
مەن ينفلياتسيا ينديكاتورىن ءىجو دەفلياتورى كورسەتكىشىنە تەڭ ەكەنىن دالەلدەپ, ونى ەكىگە جىكتەۋ ادىستەمەسىن زەرتتەپ, عىلىمعا ەنگىزدىم. بۇل تاقىرىپتى شەشۋدە سولوۋ, رومەر, لۋكاس, بولشاكوۆ سەكىلدى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى بار. بىراق ولاردىڭ بارىندە ەكونوميكالىق مازمۇن مەن ماتەماتيكالىق دالدىك ازىراق ەكەنىن كورۋگە بولادى. وسى كەمشىلىكتى جويۋ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى سانالادى. ويتكەنى, ولشەمى جوق ەكونوميكا – باسقارۋعا كونبەيتىن, تۇساۋى جوق ەكونوميكا. تەك ولشەمى بار ەكونوميكانىڭ عانا باسقارۋ جۇمىسىن جۇيەلەۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, باستى ماسەلە, ەل پرەزيدەنتى كورسەتىپ وتىرعان ءۇش يننوۆاتسيالانعان تەتىكتەر جۇيەلەرىنىڭ «نانى» ەسەپتەلەتىن ستاتيستيكالىق ەسەپتەر جۇيەسى ۋاقىتىمەن, وپەراتيۆتى ءجۇرىپ وتىرعانى دۇرىس. نارىق جاعدايىندا ۋاقىتتىڭ ءوزى اقشا. سوندىقتان وسى ۋاقىتىلى جاسالعان اقپارات جۇيەسى سەنىمدى, ءادىل قۇرال تەتىكتەرىن جاساۋدىڭ بىردەن-ءبىر نەگىزى بولىپ ەسەپتەلەدى.
سايلاۋ بايزاقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
سوڭعى جاڭالىقتار
ەرتەڭ ەلىمىزدە اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
قوعام • كەشە
وتاندىق كولىكتەردىڭ باعاسى تومەندەي مە؟
قوعام • كەشە
قازاقستان حالقى ناۋرىز ايىندا قانشا كۇن دەمالادى؟
قازاقستان • كەشە
رامازانعا وراي لوندون كوشەلەرى بەزەندىرىلدى
الەم • كەشە
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تاريحي مانىنە تالداۋ جاسالدى
اتا زاڭ • كەشە
پرەزيدەنت بىرقاتار زاڭعا قول قويدى
پرەزيدەنت • كەشە
ەلىمىزگە ازيادان كەلەتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 68 ملرد دوللارعا جەتتى
ەكونوميكا • كەشە
