دىنارالىق كەلىسىم – بەيبىتشىلىك كەپىلى

الەمنىڭ جاراتىلىسىنىڭ نەگىزى – سۇيىسپەنشىلىك, راقىمدىلىق پەن شاپا­عات. ۇلى جاراتۋشى راقىمدىلىق ەتىپ بۇل عالامدى جاراتقاندا, بارلىق جاراتىلىس­تىڭ ىشىنە سۇيىسپەنشىلىك پەن مەيىرىم-شاپاعاتتىڭ ۇرىعىن سەپكەن. سوندىقتان عالامزاتتىڭ دا, جەر بەتىندەگى جاندى-جانسىزدىڭ دا اراسىندا سيقىرلى اۋەن­دەي ءبىر-بىرلەرىنىڭ اراسىن­دا عاجايىپ ءبىر ۇندەستىك, تاتۋلىق, ءوزارا تىعىز قاتىناس بار. تابيعات زاڭدى­لىقتارى وسى تاتۋلىق­تىڭ ارقاسىندا تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇر. الايدا سوڭعى عاسىرلارداعى ادامزاتتىڭ قولىمەن جاسالعان ءوز تۋما قاسيەتىنە جاراس­پايتىن قىلىقتارى مەن ءىس-ارەكەت­تەرى سول تەپە-تەڭدىككە, ەكولوگياعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, الەمدەگى سيمفونيالىق اۋەن­نىڭ ىرعاعى مەن نوتاسىن بۇزۋدا. سوڭعى كەزدەرى جەر بەتىندە بولىپ جاتقان ءار ءتۇرلى تابيعي اپاتتار سول بۇزىلعان نو­تانىڭ بەلگىسىندەي. بۇل – جۇمىر جەردىڭ ءوز بەتىندە قىرعي-قاباق بولىپ سوعىسۋ, قىرقىسۋ ەمەس, تەك قانا ءوزارا ۇندەستىكتى, تاتۋ­لىقتى قالايتىندىعىنىڭ ايعاعىن­داي. نەگىزى, ادامزاتتىڭ ءبىر-بىرىنە وشپەن­دىلىكپەن قاراۋ ارقىلى دىتتەگەن ماقسات­تارىنا جەتە المايتىنى ايدان انىق. ەندەشە, بەسىكتەي ىرعاقپەن تەربەلىپ عاراساتقا قاراي كەمەدەي بەت تۇزەگەن جۇ­مىر جەردىڭ بەتىندە قامشىنىڭ سابىن­داي كەلتە عۇمىر سۇرۋگە كەلگەن ادامزاتقا ءوزارا تۇسىنىستىك اسا قاجەت. بۇل ءۇش ءتۇرلى بولماق. ەڭ باستىسى – ادامزات جارال­عالى ءدىنسىز عۇمىر كەشكەن ەمەس. تاريح ساح­نا­سىنداعى بولعان بارلىق ساياساتتىڭ دا, مادەنيەتتىڭ دە استارىندا سول ءدىن, سەنىم جاتىر. دەمەك, الەمدەگى تاتۋلىقتىڭ ەڭ باستى بەلگىسى – دىنارالىق ۇنقاتىسۋ. ەكىنشىسى – ۇلتارالىق ۇنقاتىسۋ مەن جارا­سىمدىلىق. اقىرعىسى – ەلارالىق ۇنقاتىسۋ مەن ىمىراشىلدىق. قانداي قوعام بولسا دا ول بەس نەگىز ارقىلى ءوزىن ساقتاي الادى. ول – ءدىننىڭ, جاننىڭ, ءناسىلدىڭ, مال-م ۇلىكتىڭ جانە اقىل­دىڭ ساقتالۋى. ال وسى بەس نەگىزدىڭ ەڭ باستىسى – ءدىننىڭ ساقتالۋى. ءدىن­ارالىق كەلىسىم, ۇندەستىك جانە تاتۋلىق ءوزىن ساق­تاۋىمەن قاتار, قالعان ءتورت نەگىزدىڭ دە ساقتالۋىنا ارقاۋ بولادى. سوڭعى جىلدارى الەمدە كەيبىر ال­پاۋىت ەلدەردىڭ وزدەرى ءبىر-بىرىنە تاتۋ­لىق پەن ىمىراشىلدىقتىڭ جولدا­رىن ىزدەپ داعدارعان شاقتا وتانىمىزدىڭ «ءدىن­ارا­لىق ۇنقاتىسۋ, ءوزارا ۇندەستىك» دەپ الەمدى تاتۋلىققا شاقىرۋى الەمدى ەلەڭ ەتكىزگەن ۇلكەن جاڭالىق بولدى. العاش­قىدا كوپتەگەن ەلدەر جانە ءدىن وكىلدەرى وسى سەزگە كۇمانمەن قارادى. سودان بەرى الەم­­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ەلور­دامىز – استانادا ءۇش سەزى بولىپ ءوتىپ, ءدىن­ارالىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى ءار ءتۇرلى ادام­داردىڭ ءبىر-بىرىمەن تۇسىنىسە الا­تىن­دىعىنا كوز جەتكىزىلدى. ءيا, سوڭعى عاسىرلاردا ءدىن وكىلدەرىنىڭ اراسىندا وسى باعىتتا ءىس-ارەكەت بايقالعان. بىراق ءار ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, «قۇداي ءسوزىن بىتىمگەرشىلىك پەن كەلىسىم­نىڭ پارمەندى قۇرالى رەتىندە پايدا­لانۋى­مىز كەرەك», – دەپ تاتۋلىققا شاقىرۋ سوڭعى تاريح ساحناسىندا بولعان ەمەس. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ارا­سىن­داعى وسىنداي كەلىسىم مەن ۇنقا­تىسۋعا سول دىندەردىڭ ءوزى قالاي قارايدى؟ اسىرەسە, ءار ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنە قوناق­جايلىق تانىت­قان قازاق ەلى بۇعان قانداي باعا بەرەدى؟ كەيبىر تۇستاردا «يسلام دىنىندە وزگە دىنمەن ۇنقاتىسۋعا تىيىم سالىنعان» دەگەن سوزدەر دە ايتىلادى. ەندەشە, وسىعان تالداۋ جاساپ كورەلىك. ادامزاتتى ماحابباتىمەن جاراتقان جاپ­پار يەنىڭ تۇسىرگەن ءدىنى دە سۇيىسپەن­شىلىك پەن بەيبىتشىلىككە تولى ەدى. سون­دىقتان ءار مۇسىلماننىڭ وزگە ءدىن وكىلدە­رىمەن قارىم-قاتىناس جاساپ, تاتۋلىققا شاقىرۋى, ۇنقاتىسۋى – ونىڭ باستى مىندەتى. اسىرەسە, «ءاھلى كىتاپ» سانالعان ياھۋ­دەي مەن حريستيان دىنىمەن ۇنقاتىسۋ, ولاردى تاتۋلىققا شاقىرۋ يسلام دىنىندە باسا ايتىلعان. ءتىپتى يسلام دىنىندە سول ەكى ءدىن وكىلدەرىمەن دىنارالىق كەلىسىم جاساپ, تاتۋلىققا شاقىرعان ەڭ العاشقى ادام – حازىرەتى مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ا.ۋ.) ءوزى. الدىمەن پايعامباردىڭ حريستياندارمەن ۇنقاتىسۋىنا كوز سالايىق. ءاز مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) وزىنە پايعامبارلىق كەل­گەن شاقتا مەككەدە حريستياندار بولا­تىن. سول حريستيانداردىڭ اراسىندا قو­لىندا ءىنجىلدىڭ قولجازبالارى بار ۋاراقا يبن ءناۋفال ەدى. مىنە, ءاز پاي­عام­بارعا ال­عاش رەت حيرا تاۋىندا «وقى!» دەگەن اياتتار تۇسكەن كەزدە ول وسىنىڭ ءمان-جايىن بىلە المايدى. سوندا ول ۋاراقاعا بارىپ, جاعدايدى بايان­دايدى. سوندا الگى حريستيان عالىمى وعان: «سەن كوپ ۇزاماي پاي­عامبار بولاسىڭ. اتتەڭ! مەن سول كۇنگە جەتىپ ساعان كومەكشى بولسام عوي, شىركىن», دەپ وعان دەمەۋ بەرىپ, پايعامبارلىعىن راستايدى. ەندەشە, يسلام مەن حريستيان اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ قۇراننىڭ العاش­قى اياتى تۇسكەننەن باستاۋ العان. پايعامبار قاتتى قىسىلعان شاقتا حريستيان عالىمى دەمەۋ بولعان. مەككەدەگى يسلام ءدىنىنىڭ العاشقى جىل­دارىندا مۇسىلماندار مەككەلىك ءمۇش­رىكتەردەن قاتتى قىسىم كوردى. سول كەزدە ءاز پايعامبار كوپ جاپا شەككەن كوپتەگەن مۇسىلمانداردى ەفيوپياعا, ياعني حريستيان ەلىنە جىبەرىپ: «سول جەرگە با­رىڭدار. ويتكەنى, ول جەر تاتۋلىق پەن بەي­بىتشىلىكتىڭ مەكەنى», دەيدى. ءتىپتى ءاز پايعامبار سول جەردىڭ پاتشاسىنا حات تا جازىپ, حاتىندا: «ءماريامنىڭ ۇلى يسا – اللانىڭ رۋحۋل-قۋدۋسى (قاسيەتتى رۋح) جانە پاك ماريامعا بەرىلگەن ءسوزى ەكەنىن راستايمىن», دەيدى. بۇل حات مۇسىلمان پاي­عامبارى مەن حريستيان ەلىنىڭ باسشىسى ارا­سىنداعى ەڭ العاشقى جازباشا تۇردەگى ۇنقاتىسۋ ەدى. ەلىمىزدە ءوتىپ جۇرگەن الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزى دە سول كەزدەگى قاسيەتتى باستامانىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى. ءتىپتى كەيىننەن سول ەلدىڭ پاتشاسى قايتىس بولعانى تۋرالى عايىپتان حابار العان ءاز پايعامبار ساحابالارمەن بىرگە تۇرىپ سىرتتاي سونىڭ جانا­زا­سىن شىعا­رىپ, دۇعا جا­سايدى. حاق پايعامبار قاشان دا حريس­تيانداردى وزىنە جاقىن تارت­تى. سول مەككە كەزەڭىندە بىردە ۆيزانتيا اسكەرى يران اسكە­رى­مەن سو­عىستا جەڭىلىپ قالادى. ولار­­دىڭ جەڭىلگەنىن ەستىگەن مەك­كەدەگى بۇكىل مۇ­سىل­مان ازا تۇتىپ, ولار­دىڭ قايعىسىنا ور­تاق­تا­سادى. سول جەڭىلىستەن كەيىن ۆيزانتيانىڭ قايتا باس كوتەرۋى مۇمكىن ەمەس بو­لاتىن. سول كەزدە اللادان ءاز پايعامبارعا ۋاحي-ايان ءتۇسىپ, كوپ ۇزاماي ءۇش جىل مەن توعىز جىل ارا­لى­عىندا قايتا جەڭىسكە جە­تەتىنىن ايتىپ ءسۇيىن­شى­لەيدى. ءتىپتى بۇل اياتتار «رۋم» (ريم) سۇرەسىندە اي­تىلادى. بۇل حريستيان ءدىن وكىلدەرىنە دەگەن ەڭ جاقىن ءۇن­قاتىسۋدىڭ ءبىرى ەدى. كەيىننەن ءبادىر سوعى­سىندا مۇسىلماندار جەڭىسكە جەت­كەن كۇنى ريمدىكتەر دە قايتا جەڭىسكە جەتىپ, باسىپ الىنعان جەرلەرىن ازات ەتەدى. سول كۇنى مۇسىلماندار ولاردىڭ دا جەڭى­سىنە قاتتى قۋانىپ, ولاردىڭ قايعىسىنا دا, قۋانى­شىنا دا ورتاقتىعىن دالەلدەيدى. ءاز پايعامبار مەدينەگە قونىس اۋ­دارعان شاقتا حريستياندارمەن ۇنقا­تىسۋىن بۇرىن­عىدان دا ارتتىرا تۇسەدى. ول مەدينەدە ەلدىك قۇرعان سوڭ دەرەۋ حريستيان ەلدەرىنىڭ پاتشالارىنا حات جازىپ, دىنارالىق ۇنقا­تىسۋعا, مۇسىلمان بولۋعا شاقىرادى. بىردە سول شاقىرۋدى قابىلداپ اراب تۇبەگىندەگى ەڭ كوپ حريستياندار تۇراتىن ايماقتان ءبىر توپ ناجراندىق حريستياندار مەدينەگە كەلىپ, پايعامبارمەن ۇنقاتىسادى. سول توپتى حريستيانداردىڭ ءدىني كوسەمى – ءابۋ ءحاريسا باستاپ كەلەدى. سول كەزدە حريستيان­داردىڭ قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋ ۋاقىتتارى كەلەدى. ءاز پايعامبار سول كەزدە مەدينەدەگى ءوز مەشىتىن بوساتىپ, حريستياندار سول جەردە قۇدايعا ءمىناجات جاسايدى. مىنە, وسى كو­رىنىس تە مۇسىلمان مەن حريستيان اراسىن­داعى ۇنقا­تىسۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭى دەۋگە بولادى. ءتىپتى وسى حريستياندار توبىن ءاز پايعامبار ءوزى قارسى الىپ, تورىنە شىعا­رىپ ۇستىندەگى جۇننەن توقىلعان سىرت كيىمىن شەشىپ, جەرگە جايىپ سونىڭ ۇستىنە وتى­رعىزادى. سونداي-اق ءاز پايعامبار حريستيان مەن ياھۋدەيلەردىڭ استارى مەن جانازا­لارىنا قاتىسقانى, ءتىپتى ناۋقاس­تارىنا زيارات جاساپ كوڭىل-كۇيلەرىن سۇرا­عانى, ولارعا اس بەرگەنى كەيبىر دەرەكتەردە ايتىلادى. ءھام حازىرەتى پايعامبار ياھۋدەي ءدىنىنىڭ وكىلدەرىمەن دە ۇنقاتىسۋ جاساپ, ولارمەن قارىم-قاتىناستا بولعان. ءاز پايعامبار مە­دينەگە كەلىپ مەملەكەت قۇرعان شاقتا, قالانىڭ بەدەلدى كىسىلەرىن شاقىرىپ, ەلدىڭ نەگىزگى زاڭىن جازعان. ول تاريحتاعى ەڭ العاشقى اتا زاڭ بولىپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ 2 جانە 25-بابىندا ياھۋدەيلەر تۋرالى: «ولار مۇسىلماندارمەن بىرگە ءبىر حالىق», 16­-بابىندا: «بىزگە ەرگەن ياھۋدەيلەر ەشبىر ادىلەتسىزدىك كورمەيدى. ولارعا بىزدەن ءار­دايىم جاردەم ەتىلەدى», ال 36-باپتا: «مۇ­سىلماندارعا ياھۋدەيلەر اراسىندا قول­ۇشىن بەرىپ كومەكتەسۋ, ناسيحات جانە جاقسىلىق جاسالادى», دەپ جازىلعان. ءارى قۇراندا ياھۋدەي مەن حريستيان­داردى دىنارالىق تاتۋلىققا شاقىرعان اياتتار كوپ. مىسالى, ءاز پايعامبارعا ەكى ءدىن وكىلدەرىن دىنارالىق تاتۋلىققا شا­قىرۋىن اللا تاعالا بۇيىرىپ وعان: «ەي, كىتاپ يەلەرى! ءبىزدىڭ ارامىز بەن سەندەردىڭ ارالارىڭ بىردەي سوزگە كەلىڭدەر. جالعىز اللاعا قۇل­شىلىق قىلايىق. وعان ەشبىر نارسەنى ورتاق قوسپايىق. سونداي-اق اللادان وزگە ءبىر-ءبىرىمىزدى ءتاڭىر تۇتپايىق» دەپ ايت», دەيدى. اللا تاعالا قۇراندا «فاتيحا» سۇرە­سىنەن كەيىنگى «باقارا» سۇرەسىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ياھۋدەيلەرگە باعىتتالىپ, ولار­دى تاتۋلىققا شاقىرسا, «ءالي يمران» سۇرە­سىندە حريستياندار تۋرالى كوپ ايتىلادى. ءتىپتى «ءالي يمران» (يمران وتباسى) سۇرەسى ءبيبى ءماريامنىڭ اكەسىنىڭ اتى جانە سونىڭ وتباسىمەن اتالعان. سونداي-اق, اللا تاعالا مۇسىلمان­دارعا ياھۋدەي مەن حريستيانداردىڭ سويعان مالىن «ارامسىنباي» جەۋگە شاقىرادى. قۇراننىڭ «مايدا» سۇرەسىندە: «بۇگىن سەندەرگە جاقسى نارسەلەر حالال ەتىلدى. ءاھلى كىتاپتاردىڭ دا تاماعى (باۋىزداعاندارى) سەندەرگە, سەن­دەردىڭ دە تاماقتارىڭ ولارعا حالال ەتىلدى» دەپ ايتىلادى. ياعني, مۇسىلماندار جەيتىن مالدى ولار ءوز سەنىمدەرى بويىنشا سوياتىن بولسا, مۇسىلماندار دا جەي الادى. ال­لانىڭ وسىلاي ولاردىڭ سويعاندارىن مۇ­سىل­ماندارعا ادال ەتۋىنىڭ استارىندا ءدىن­ارالىق تاتۋلىق, ۇنقاتىسۋ جانە جىلى قارىم-قاتىناس جاتىر. ءارى اللا تاعالا مۇسىلمانداردىڭ ياھۋدەي مەن حريستياننان قىز الىپ, ولارمەن ءجۇز جىلدىق كۇيەۋ, مىڭ جىلدىق قۇدا بولۋىنا دا رۇقسات ەتەدى. «مايدا» سۇرە­سىندە: «...ءارى سەندەردەن بۇ­رىن كىتاپ بەرىلگەندەردەن (حريستيان, ياھۋدي) دە ماھرلەرىن بەرىپ, ابىرويلى ايەل­دەر­مەن بوي سۋىتۋ­شى, استىرتىن كوڭىلدەس بولماي ۇيلەنۋ­لەرىڭ حالال ەتىلدى...», دەپ ايتى­لادى. ءبىر مۇسىلمان سول ەكى ءدىننىڭ بىرىنەن قىز الىپ, ۇيلەنەتىن بولسا, سول ايە­لىنىڭ مۇسىلمان بولۋى دا شارت ەمەس. ءبىر شاڭىراقتا تۇرىپ, ايەل ءوز ءدىنى بويىنشا قۇدايعا قۇلشىلىق جاسايدى. مىنە, ەندەشە, وسى ايات تا مۇسىلمانداردى سول ەكى ءداستۇرلى دىنمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولۋعا ۇندەيدى. سوندىقتان ءاز پايعامبار ساحابا­لارىنا: «مەن سەندەرگە ءاھلى كىتاپتى امانات ەتەمىن. كىمدە-كىم ولاردىڭ بىرىنە جاماندىق جاساسا, اقىرەتتە الدىنان مەن شىعىپ, ەسەپ سۇرايمىن», دەپ قاتاڭ ەسكەرتىپ كەتكەن. حازىرەتى پايعامبار ءاھلى كىتاپ قانا ەمەس, اينالاسىنداعى بارلىق ءدىن وكىلدە­رىمەن قارىم-قاتىناس قۇرىپ, تاتۋلىققا شا­قىرعان. «ھۇد» سۇرەسىندەگى: «(مۇحام­مەد) ەگەر راببىڭ قالاسا, ادامداردى (زور­لىقپەن دىنگە بەت بۇرعىزىپ, ءبارىن ءبىر ءدىندى ۇستانعان) ءبىر ەل قىلار ەدى», دەپ ايتى­لادى. ەندەشە, بۇل اياتتا دا دىنارالىق قاتىناسقا قاتىستى كوپ سىر جاتىر. ءاز پايعامباردان سوڭ حاليفا ءابۋ باكىر دە سول ەكى ءدىن وكىلدەرىنە امانات كوزىمەن قاراعان. مىسالى, مۇسىلماندار تاباريا قالا­سىن العاندا ءابۋ باكىر ونداعى حريس­تياندارعا: «شىركەۋلەرىڭە ەشكىم تيىسپەيدى», دەپ كەپىلدىك بەرگەن. حازىرەتى وسمان دا حاليفا بولىپ تۇرعان كەزىندە ارميانداردىڭ قالاسى ءدابيلدى ال­عاندا حريستيان, ياھۋدەي جانە ءماجۋسي سەكىلدى باسقا دا ءار ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءمىنا­جات­حانالارىنا تيىسپەيتىندىگىنە كەپىلدىك بەرگەن. ءتىپتى كەيبىر ورتەنگەن موناس­تىر­لار­دى قايتا سالدىر­عان. ومياتتار زا­ما­نىندا ۋرفا شىركەۋى قايتا كۇردەلى ءجون­دەۋدەن ءوتىپ, الەكساندريادا ماركوس شىركەۋى سالدىرىلعان. ءتىپتى, دىنارالىق تاتۋلىق­تىڭ بەلگىسى رەتىندە مىناداي تاريحتاعى مىسالدا ايتا كەتۋ ءجون بولار. بىردە حاليفا ابدۋلماليك داماسك مەشىتىن كەڭەيتۋ ماقساتىمەن يۋحاننا شىركەۋىن قۇلاتتىرا­دى. بىراق ومار يبن ابدۋلازيز حاليفا بولعاندا سول قاتەلىكتى تۇزەۋ ماقساتىمەن مەشىتتىڭ كەڭەيتىلگەن جەرىن قۇلاتىپ, ور­نىنا بۇرىنعى شىركەۋدى قايتا سالدىرۋعا جارلىق بەرەدى. بىراق بۇعان حريستياندار ريزالىق تانىتپاي, بۇرىنعىشا قالۋىن قالايدى. ايتكەنمەن ومار يبن ابدۋلازيز ءوز جارلىعىنان باس تارتپايدى. ەگيپەتتەگى III عاسىردا سالىنعان تۇر تاۋىنىڭ باسىنداعى سينا ءموناستىرى مەن ءدال قاسىنداعى مەشىت عاسىرلار بويى حريستيان مەن مۇسىلماندار اراسىنداعى ءدىن­ارالىق كەلىسىمنىڭ ءرامىزى بولىپ كەلدى دەپ ايتۋعا بولادى. ءالى وسى كۇنگە دەيىن ءۇش ءدىن وكىلدەرى (ياھۋدەي, حريستيان, مۇسىلمان) سول تاۋدىڭ باسىنا تۇندەلەتىپ شىعىپ, تاڭنىڭ اتقانى مەن باتقانىن ءبارى بىرگە وتىرىپ تاماشالايدى. ءۇش ءدىن وكىلدەرىنىڭ مىڭ­دا­عان جىلدار بويى حازىرەتى مۇسا پايعامبار شىققان ۇشار تاۋ­دىڭ باسىندا ءبارى بىرگە بەيبىتشىلىك تاڭىن قارسى الۋلارىن ءدىن­ارالىق ۇنقاتىسۋ مەن تاتۋلىقتىڭ ەڭ بيىك شىڭى دەۋگە نەگىز بار. بۇل كۇندە وسىنداي عاجايىپ ءدىن­ارالىق كەلىسىم كەزدەسۋىن ەلوردامىز – استانادا كورۋ تاريحي وقيعا. پيراميدا ءۇش بۇرى­شىنىڭ ءبىر نۇكتەگە توعىسىپ, بىرىگۋى دە وسىنداي تاتۋلىقتىڭ ايقىن نىشانى. دىنارالىق ۇنقاتىسۋ يسلامنىڭ ال­عاش­­قى تاريحىندا عانا ەمەس, وسمانلى كەزىندە دە جالعاسىن تاپقان. مىسالى, فاتيح ىس­تامبۇلدى العان كەزدە ورتودوكس پاتريار­حىنىڭ ورنى بوس ەكەندىگىن بىلگەن كەزدە دەرەۋ حريستياندارعا جاڭا ءدىني باسشى ساي­لاۋلارىنا بۇيرىق بەرەدى. حريستيان حالقى, شىركەۋ باسشىلارى ءبارى جينالىپ, گەورگي (Kortesios) – «گەننادي» دەگەن اتپەن جاڭا ءدىني باسشى ەتىپ سايلايدى. وسى­لايشا گەننادي تۇرىكتىڭ قول استىن­داعى العاشقى ىستامبۇل ءدىن باسشىسى بو­لادى. وسىدان كەيىن فاتيح حريس­تيان­نىڭ جاڭا ءدىن باسشىسىن وزىنە قوناق ەتىپ شاقى­رادى. ونى قارسى الۋعا ءوزىنىڭ اق­ساقال ۋازىرلەرىن جىبەرىپ, رەسمي جانە سال­تا­ناتتى تۇردە قارسى الادى. ول كەلگەن كەزدە فاتيح ورنىنان تۇ­رىپ, وعان قاراي ءجۇرىپ ونىڭ قولى­نان ۇستاپ قاسىنا وتىر­عىزادى. ونىمەن ۇزاق ۋاقىت سۇح­باتتاسقان فاتيح وعان «ۇلت با­سى» دەگەن لاۋازىم ۇسىنىپ, ەلدەگى بارلىق ءدىن وكىلدەرىنىڭ ىسىنە ارالاسا الاتىن بيلىك بەرەدى. سوسىن قاي­تار­دا ءوزى سارايدىڭ قاقپاسىنا دەيىن شى­عارىپ سالىپ, سول جەردە اقبوز اتقا مىنگىزىپ, شىركەۋگە دەيىن سال­تا­ناتتى تۇردە جەتكىزۋگە ۋازىرلە­رىنە ءامىر بەرەدى. فاتيح سۇلتان ىستامبۇلدى ال­عاندا تەك اياسوفيانى عانا مەشىت ەتتى. ىستامبۇلداعى بارلىق شىركەۋلەرگە تيىسپەي, قاراماعىنا الدى. اياسوفيا مەشىت بولسا دا ونداعى حريس­تيانداردىڭ كيەلى ساناعان سۋرەتتەرىن وشىرمەدى. تەك ناماز ۋاقى­تىندا عانا پەردەمەن جاۋىپ تاستاپ تۇردى. كەيىننەن ميمار سينان اياسوفيانىڭ ءتورت بۇرىشىنا ءتورت مۇنارا تۇرعىزىپ, ونىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. وسىنداي دىنارالىق ۇنقاتىسۋ وسمانلى تاريحىنىڭ سوڭىنا دەيىن جال­عاستى. وسمانلىلار تەك حري­س­تيان­دارعا عانا ەمەس, سونداي-اق ياھۋدەي ءدىنىنىڭ وكىل­دەرىنە دە وسىن­داي كوزبەن قارادى. مى­سالى, بىردە يسپانيا ءومىر سۇرگەن ياھۋ­دەيلەر سول ەلدىڭ كورولى فەرديناندتان قاتتى قىسىم كورەدى. ءتىپتى, فەرديناند ولاردىڭ كوزدەرىن جوي­ماق بولادى. مىنە وسى كەزدە شالعايداعى وسمانلى ەلىنىڭ سول كەزدەگى سۇلتانى II بايازيت ونىڭ بۇل ءىسىن كىنالاپ, دەرەۋ زاڭ شىعارىپ, يسپانيادا ءومىر سۇرگەن بار­لىق ياھۋدەي ءدىنىنىڭ وكىل­دەرىن ىستام­بۇلعا كوشىر­تىپ الىپ, ولارعا قالانىڭ ەڭ شۇ­رايلى جەرلەرىنە ورىن بەرىپ, بارلىق قۇقىقتارىن ساق­تايدى. قازاق ەلىنىڭ باسشىلىعى دا بۇگىنگى الەمنىڭ جاڭا تاريحىندا بۇرىنعى حاليفالار مەن سۇلتاندارداي ءبىر باسشى, ءبىر جولباسشى رەتىندە دىنارالىق جانە ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن ۇندەستىك يدەولو­گيا­سىن جۇرگىزىپ, الەمگە بەيبىتشىلىك شا­ڭى­راعىن تۇرعىزۋعا قادام جاساپ كەلەدى. ءبىز قازاقستان حالقىنىڭ ءدىني جانە ەتنوس­ارالىق تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن اسىل قاسيەت­تەرىن ءادايىم ماقتان تۇتامىز. بۇل جەتىستىكتەرىمىزدى الەم جۇرتشىلىعىنا ۇلگى ەتۋگە ۇمتىلامىز. جاڭا مىڭجىل­دىقتا تولاستاماي وتىرعان الەمنىڭ ءار بۇرى­شىن­داعى ءدىني تەكەتىرەستەر مەن ۇلتتىق قاقتى­عىستاردىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتىپ كەلەمىز. استاناداعى بۇگىنگى باسقوسۋ – ەلى­مىزدىڭ وسىنداي تاباندى ۇستانىمىنىڭ ءبىر كورىنىسى. سوندىقتان الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارىنىڭ ءىىى سەزى دۇنيە جۇزىندە دىنارالىق كەلىسىمنىڭ وركەن جايىپ, وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا ءۇن­دەس­تىك تابۋى ىسىندە ايتارلىقتاي ءرول ات­قا­رادى دەپ ەسەپتەيمىز. قۇراندا: «ەي, كىتاپ يەلەرى! ءبىزدىڭ ارا­مىز بەن سەندەردىڭ ارالارىڭا بىردەي ءسوز­گە كەلىڭدەر», دەپ ايتىلادى. بۇل جەردەگى «كىتاپ يەلەرى» دەگەن ءسوزدى «عىلىم, مادە­نيەت جانە وركەنيەت يەلەرى» دەپ ءتاپسىر­لە­گەندەر دە بار. ەندەشە, يسلام دىنىندە تەك قانا ءاھلى كىتاپتى شاقىرىپ تۇرعان جوق. سونىمەن قاتار, جەر بەتىندەگى بارلىق ءور­كە­نيەتتى ەلدەردى بىرلىككە, تاتۋلىققا شا­قى­رادى. ولاي بولسا, ەلىمىزدەگى دىنارالىق, ۇلتارالىق جانە ەل­ارا­لىق ۇنقاتىسۋلاردىڭ ءوزى دە جۇزدەگەن جىلدار بويى قازاق حالقىنىڭ سەنگەن قاسيەتتى كىتابىنان الىنعان ونەگە ەكەن­دىگىنىڭ بەلگىسى. ءبىز تەگىمىز – تۇركى, ءدىنىمىز – يسلام ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن قاسيەتتى كىتاپ – قۇران كارىمدى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىن اشىپ, ءىح عاسىردا اشىلعان ءال-ءازھار ۋني­ۆەرسيتەتىمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋىمىز دا عى­لىمنىڭ بەيبىتشىلىككە قىزمەت ەتۋى ءتيىس ەكەندىگىنە نەگىز. بۇل يدەيا دىنارالىق كەلىسىم سەزىندە عانا باستال­عان جوق. بۇل سوناۋ ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان كەزدە باستالعان. كەيبىر ەلدەر يادرورلىق قارۋ جاساۋعا جانتا­لاسىپ جات­قاندا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ پىكىرىن ءبىلدىرۋى الەمدى بەيبىتشىلىككە شا­قىرۋعا جاساعان ال­عاشقى قا­دام بولا­تىن. «ادام تۇزەل­مەي, زامان تۇزەل­مەك ەمەس. ب ۇلىنگەن زاماندى تۇزەۋ – ادام­نىڭ ءوز مىندەتى» دەگەن يدەيا سول كەزدە قالىپتاسقان بولاتىن. ەلىمىز­دىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى دە وسى تىڭ يدەيانىڭ جال­عاسى ىسپەتتى. الدا­عى يسلام كون­فەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىمىزدە دە مۇسىلمانداردىڭ ۇمبەت­ارالىق كەلىسىمىندە جاڭاشا ءبىر ءۇردىس, ەرەكشە ءبىر سەرپىلىس بولادى دەگەن ۇلكەن سەنىم جاتىر. مۇحيتدين يسا ۇلى, تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى.