بالالار مۇددەسى باستى نازاردا بولۋى ءتيىس

زاڭداردى جەتىلدىرۋ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندەگى پروبلەمالاردى جويۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلادى دەسەك, ەڭ الدىمەن, زاڭدىلىقتى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اتا-انالارىنان كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ پايداسىنا اليمەنت ءوندىرۋ ماسەلەسى دەر ەدىك. سەبەبى, وتكەن جىلداردىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرى اليمەنت ءوندىرۋ تۋرالى سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ سالاسىنداعى جاعىمسىز جاعدايدىڭ قالىپتاسىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى. نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكس­تىڭ 138-بابىنا سايكەس اتا-انالار وزدەرىنىڭ كامەلەتكە تول­ما­عان بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا ءمىن­دەتتى. كامەلەتكە تولماعان بالا­لار­دى كۇتىپ-باعۋدىڭ ءتارتىبى مەن نىسانىن اتا-انالار دەربەس اي­قىن­دايدى. ەگەر اتا-انالار وزدەرىنىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىنا كۇتىپ-باعۋ قاراجاتىن ەرىكتى تۇردە بەرمەگەن جاعدايدا, بۇل قاراجات ولاردان سوت تارتىبىمەن ءوندىرىپ الى­نادى. كودەكستىڭ 139-بابىنا ءساي­كەس, اليمەنت تولەۋ تۋرالى كەلىسىم بولماعان كەزدە سوت كامەلەتكە تول­ماعان بالالارعا ولاردىڭ اتا-انالارىنان اليمەنتتى اي سايىن مىناداي مولشەردە: ءبىر بالاعا – اتا-اناسى تابىسىنىڭ جانە (نەمەسە) وزگە دە كىرىسىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن; ەكى بالاعا – ۇشتەن ءبىر بولىگىن; ءۇش جانە ودان دا كوپ بالاعا تەڭ جارتىسىن ءوندىرىپ الادى. بۇل ۇلەستەردىڭ مولشەرىن سوت تاراپ­تاردىڭ ماتەريالدىق نەمەسە وت­باسىلىق جاعدايلارىن جانە نازار اۋدارار­لىق وزگە دە ءمان-جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, كەمىتۋى نەمەسە كوبەيتۋى مۇمكىن. كودەكستىڭ 169-بابىنا سايكەس, اليمەنت تولەۋ تۋرالى اتقارۋ قۇجاتىنىڭ نەگىزىندە وتكەن كەزەڭ ءۇشىن اليمەنت ءوندىرىپ الۋ اتقارۋ قۇجاتى تابىس ەتىلگەنگە دەيىنگى ءۇش جىل مەرزىم شەگىندە جۇرگىزىلەدى. وسى كودەكستىڭ 139-بابىنا سايكەس, كامەلەتكە تولماعان بالالارعا تولەنەتىن اليمەنت بويىنشا بەرەشەكتىڭ مولشەرىن تولەۋگە مىندەتتى ادامنىڭ اليمەنت ءوندىرىپ الىنباعان كەزەڭدەگى جالاقىسى مەن وزگە دە كىرىسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, سوت ورىنداۋشىسى ايقىندايدى. ەگەر اليمەنت تولەۋگە مىندەتتى ادام وسى كەزەڭدە جۇمىس ىستەمەگەن بولسا نەمەسە ونىڭ تابىسى مەن وزگە دە كىرىسىن راستايتىن قۇجاتتار تاپسىرىلماسا, اليمەنت بويىنشا بەرەشەك سول بەرەشەكتى ءون­دىرىپ الۋ كەزىندەگى ورتاشا ايلىق جال­اقى­نىڭ مولشەرى نەگىزگە الىنا وتىرىپ ايقىندالادى. ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋعىزا­تىن جاعداي – «الەۋمەتتىك-ماڭىز­دى» ساناتتاعى قۇجاتتاردى ورىن­­داۋ جانە اتقارۋ (اليمەنت, جال­اقى). سوت ورىنداۋشىلارى تا­را­پىنان قاعازباستىلىق, اتقارۋ­شى پاراقتى جانە ءوندىرىستى جوعال­تۋ فاكتىلەرى ورىن الۋدا. بورىش­كەر­لەر كىرىستەرىن جاسىرادى, وزدەرى تى­عىلادى, ولاردى ىزدەۋمەن ەش­كىم اينالىسپايدى. بارلىق الەۋ­مەت­تىك ماڭىزى بار ساناتتاعى اتقا­رۋ قۇجاتتارى (اليمەنتتى جانە جال­اقىنى ءوندىرىپ الۋ) جاڭا جىلدان باس­تاپ جەكە سوت ورىنداۋشىلار قاراۋىنا كىردى. سوندىقتان, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى قىزمەتىنىڭ قولجەتىمسىزدىگىنە بايلانىستى ازاماتتاردىڭ نارازىلىعى تۋىنداۋدا. بۇل پروبلەمانىڭ شىعۋى مەنىڭ ويىمشا, جەكە سوت ورىن­داۋ­شى­لارىنىڭ سوت شەشىمىن تەز ورىن­داماۋى. دەمەك, ادىلەت ورگان­دارىنىڭ تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە وسى ماسەلەنى باس پروكۋراتۋرا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە قاراستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەلباسىمىز 2012 جىلعى «قازاق­­ستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا انا مەن بالا­عا قارسى باعىتتالعان قىل­مىس ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن, سونداي-اق, وسى سالاداعى ەڭ ۇساق دەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. 2015 جىلعا دەيىن بالالارىن كۇتىپ-باعۋعا ارنالعان قاراجات­تى تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ورىنداماۋ, ەڭبەككە قابىلەتسىز اتا-انالارىن, ەڭبەككە قابىلەتسىز جۇبايىن (زايىبىن) كۇتىپ-باعۋعا ارنالعان قاراجاتتى تولەۋدەن جالتارۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك 1997 جىلعى قىلمىستىق كودەكستىڭ 136-بابىندا قاراستىرىلعان بولاتىن. وسى باپ بويىنشا قىل­مىس­تىق ىستەر جەكە ايىپتاۋ ىستەرى­نە جاتقىزىلىپ, ءوتىنىش ءبىلدىرۋ­شىلەر كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋ ماقساتىندا تىكەلەي سوتقا جۇگى­نەتىن. سوڭعى جىلدارداعى كە­يبىر مالىمەت بويىنشا, وسى سانات­تاعى 2 304 ءوتىنىشتىڭ ءىشىن­دە اقتاپ الۋ نەگىزىندە 1 قىل­مىس­تىق ءىس توقتاتىلعان; اقتالمايتىن نەگىزدەر بويىنشا – 1 284 قىلمىس­تىق ءىس قارالعان; 170 ادام سوتتالىپ, قال­عاندارى كەلەسى جىلعا ءوت­كەن. ءىس­تىڭ كوبىسى اياقتالىپ, كىنالى ازام­ات­­تار جاۋاپقا تارتىلعان بولاتىن. ال بۇرناعى جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ قىلمىستىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسىنىڭ 139-بابىنا سايكەس قىلمىستىق ىستەر جەكە-جاريا ايىپتاۋ ىستەرىنە جاتقىزىلىپ, سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋ جۇمىستارىن ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇرگىزەتىن بولدى. 2015 جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا اتا-انانىڭ كامەلەت­كە تولماعان بالالارىن, سول سياقتى ون سەگiز جاسقا تولعان ەڭبەككە قابىلەتسىز با­لالارىن كۇتىپ-باعۋعا سوت شەشiمi بويىنشا قاراجات تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەرىن ءۇش ايدان استام ورىنداماعانى تۋرالى 8 487 قۇجات جولدانعان. ونىڭ ىشىندە اقتاپ الۋ نەگىزىندە 7 882 جانە اقتالماي­تىن نەگىزدە 210 قۇجات بويىنشا قىلمىس­تىق ىستەر توقتاتىلعان. 104 قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانىپ, 61 ادام سوتتالعان. وسى ورايدا, ىشكى ىستەر ورگاندارى سوتقا دەيىنگى تەكسەرۋ بارىسىندا جاۋاپقا تارتىلعان ازاماتتار جۇمىسقا قابىلەتتى بولسا دا, ولاردىڭ جۇمىسسىزدىعىن العا تارتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىپ, قىلمىستىق ىستەردىڭ 92%-ىن اقتاپ الۋ نەگىزىندە توقتاتتى. بۇل – كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ مۇددەسىن ەمەس, ولاردىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگىنە قاجەت قاراجاتتى تولەۋ­دەن جالتارىپ جۇرگەن جاۋاپ­سىز اكەلەردى قورعاۋدىڭ ايعاعى. سوندىقتان بالالارىن كۇتىپ-باعۋ­عا ارنالعان قاراجاتتى تولەۋ­دەن جالتارىپ جۇرگەن ادامداردىڭ جازا­­­سىن زاڭنامامەن كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بالايم كەسەباەۆا, ءماجىلىس دەپۋتاتى