استانا پروتسەسى: ەلباسىنىڭ الەمدىك بيىك بەدەلىنىڭ ناتيجەسى

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان – الەمدىك بىتىمگەرشىلىكتىڭ ورتالىعىنا اينالىپ كەلە جاتقان ەل. كەشە عانا استانادا التى جىلعا جۋىق سيريادا جالعاسىپ كەلە جاتقان قانتوگىستى توقتاتۋعا ارنالىپ, بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارعان كەلىسسوزدەردىڭ بولۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى. بۇل تاريحي وقيعا تۋرالى ەلىمىزدىڭ ىشىندە دە, شەت ەلدەردە دە وڭ پىكىر بىلدىرۋشىلەر كوپ. سونىڭ ىشىندە ءبىز ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, وسى وقيعا تۋرالى ءوز ويىن ايتىپ بەرۋىن سۇراعان ەدىك. – قۇرمەتتى نۇرتاي ساليح­ ۇلى, رەسەي مەن تۇركيا سياق­تى مەملەكەتتەر باسشى­لارىنىڭ سيرياداعى كيكىل­جىڭگە تۋرا جانە جاناما تۇردە قاتىسۋشىلار دەلەگاتسيا­لارىنىڭ كەلىسسوزدەرىن وتكىزۋ ءۇشىن باسقا ەمەس, ناق قازاقستان استاناسىن تاڭداۋلارىنا نە سەبەپ بولدى دەپ ويلايسىز؟ – بۇل ماسەلە الدىمەن ەل­باسى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اشىپ ايتۋىمىز كەرەك. استانا پروتسەسى – ەلباسىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىلعان بەدەلىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ادامزات وي-ءورىسىنىڭ دامۋى, وركەنيەتى شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن ءححى عاسىردا قانتوگىستەردىڭ, ءتىپتى, ءتۇرلى دارەجەدەگى كيكىلجىڭدەردىڭ بولۋى ابسۋرد ەكەنىن بارلىق بيىك مىنبەرلەردەن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى ادامزات بارلىق كۇش-جىگەرىن جاقسى ءومىر, جايلى تۇرمىس قۇرۋعا عانا بۇرۋى كەرەك. بارلىق مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى ءوز حالىقتارىن وسى ماقسات جولىنا جۇمىلدىرعانى ءجون. قازىر بۇعان قاجەتتى گەو­ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاع­دايدىڭ قالىپتاسىپ وتىرعانىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. 1991 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بۇكىل الەم ەكى بىردەي باقتالاسقان جۇيەگە جارىلىپ تۇردى. «قىر­عي-قاباق سوعىس» ساياساتىن ۇستانىپ, ءبىر-ءبىرىن اياقتان شالۋعا تىرىسقان ەكى جۇيە ەكونوميكالارىن قۇلدىراتۋ ءۇشىن ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتتەرگە باردى. سونىڭ ىشىندە قارۋ-جاراقتىڭ نەشە ءتۇرىن ويلاپ تاۋىپ, قارسىلاستارىنىڭ دا سونى جاساۋ جولىندا ميللياردتاعان ميليتاريستىك بوس شىعىننىڭ استىندا قالۋىن قالاپ تۇردى. الەمدى قاق ايىرىپ, ۇساق مەملەكەتتەردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالىپ, سوعىستىرىپ نەمەسە ءبىر حالىقتى ەكىگە ءبولىپ, ءبىر-ءبىرىن اتا جاۋلارىنداي كورەتىن ەلدەرگە اينالدىردى. ال قازىر ونداي قيۋلاسپايتىن تەكەتىرەس جوق, سوندىقتان, ادامزاتتىڭ احۋالى مەن ونى قورشاعان الەمنىڭ جاقسارۋى جولىندا بىرلەسە ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك قوي دەگەن سوزدەردى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى العاش رەت بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەرىنەن 1992 جىلعى 5 قازاندا-اق ايتقان بولاتىن. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) قۇرۋ يدەياسىن دا سول 47-سەسسيا مىنبەرىنەن العا تارتقان. مىنە, سول ۋاقىتتان بەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ تەمىرقازىعىنان اينىماي, ازياداعى عانا ەمەس, بۇكىل الەمدەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق جولىندا كۇرەسىپ كەلەدى. بۇل باعىتتاعى ەلباسىنىڭ ءىس-قيمىلدارىن ءتىزىپ شىعۋدىڭ ءوزى ۇلكەن اڭگىمە بولار ەدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇل ارەكەتتەرىن الەمدىك ساياساتكەرلەر, مەملەكەت باسشىلارى, ساراپشى ماماندار كورىپ وتىر. سوندىقتان دا, ۇنەمى ءۇمىتتى قادامدار تۋاتىن قازاقستاننىڭ قاسيەتتى توپىراعىندا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىندە وسىنداي كەلىسسوزدەردىڭ ءوتۋىن رەجەپ ەردوعان مەن ۆلاديمير پۋتين تەكتەن-تەك قالاماسا كەرەك. – دۇرىس ايتتىڭىز, بىراق وسى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز كورەتىن بەيبىت ماقساتتاعى دۇنيەلەردى وزگەلەردىڭ كورمەيتىن سەبەبى نەدە؟ – مەنىڭشە, ءبارى دە كورەدى, بىراق سونى جان-دۇنيەسىمەن قالاپ, ىسكە اسىرۋعا ۇساق سەبەپتەر مەن جەكە امبيتسيالار جىبەرمەيدى. ويتكەنى, مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءبارى دە «ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادامدار», تۋمىسىنان دارا تۋعان ادامداردىڭ وكىمەت باسىنا كەلۋى – سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا. كەيبىرەۋلەر وكىمەت باسىنا ءتىپتى, كەزدەيسوق, ءبىر وقيعالاردىڭ اياق استىنان تۋعان سەبەبىنەن كەلىپ قالاتىن جاعدايلارى دا كەزدەسەدى. ەگەر بارلىق ەلدە جاستايىنان ۇلكەن دارىنى تانىلعان ادامدار عانا وكىمەت باسىنا كەلسە, جاعداي مۇلدە باسقاشا بولار ەدى. كەزدەيسوقتىق كەيدە جەكە ادامدار ومىرىنە عانا ەمەس, تۇتاس مەملەكەتتەرگە دە, قالا بەردى الەمگە دە زيانىن تيگىزىپ جاتادى. – بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ جولى بولدى دەپ ايتامىز عوي؟ – البەتتە. ونى قازاق­ستان­دىقتار عانا ەمەس, «سىرت كوز – سىنشى» دەيتىن بارلىق الەم­دىك ساياسي ساراپشىلار مەن مامان­دار دا ايتادى. بۇل ەندى قازاق حالقىنىڭ دا كەڭپەيىل نيەتىنە بەرىلگەن اللانىڭ ۇلكەن سىيى بولدى. ءدال ەلەڭ-الاڭ كەزەڭدە, ن.چەرنىشەۆسكيشە ايتقاندا, «نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن داعدارىستى شاققا تىرەلگەن ۋاقىتتا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ساياسي كۇش-جىگەرى, اقىل-ويى ابدەن تولىسىپ, دەر شاعىنا ءدوپ كەلۋىنىڭ ءوزى كەزدەيسوقتىق ەمەس. سول كەزدىڭ وزىندە ول قازاقستان تۇتاس مويىندايتىن جەكە-دارا وزىق تۇلعا, كورەگەن كوسەم رەتىندە تانىلعان. قىزىل يمپەريانىڭ تاراۋىمەن شاشىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ەلىمىزدى شاشاۋ شىعارماي قۇراستىرىپ, قيۋى كەلگەن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدىردى. سودان بەرى قازاقستان ۇنەمى وزگەرىستەر مەن تولىسۋلاردىڭ ۇستىندە. قازاقستاندىق يستەبليشمەنتتىڭ بىرنەشە بۋىنىنىڭ ەڭبەگىن ەلباسى ەلىمىزدىڭ كوركەيۋى جولىندا ۇنەمدىلىكپەن جۇمساپ كەلەدى. – ءبىز اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى تاقىرىبىنان ءبىرشاما ال­شاقتاپ كەتكەندەيمىز... سي­ريا داعدارىسى بويىن­شا قازاق­ستاندا وتكەن كەلىسسوزدەر­دەن كەيىن ەلىمىزدىڭ بەدەلى ارتا بەرە­رى ءسوزسىز. دەگەنمەن, ونى قان­شا­لىقتى ناتيجەلى بولدى دەپ ايتا الامىز؟ – استانا پروتسەسىنىڭ باس­تى ناتيجەسى سول, بۇعان دەيىن ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرىپ كورمەگەن قاراما-قارسى ۇستا­نىمداعى توپتاردىڭ وسىنداي قادامعا بارۋى. ازىرشە وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن تابىس. ەلباسى­نىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بيىك بە­دەلىنىڭ ناتيجەسى. ال سيرياداعى داعدارىس ءبىر, ءتىپتى, بىرنەشە كەلىس­سوزدەرمەن اياقتالا قويماي­دى. سەبەبى, جانجالداسۋشى تاراپ­تاردىڭ ۇستانىمدارى ءمۇل­دەم كەرەعار. سوندىقتان, ايتەۋىر وق اتۋ توقتاتىلىپ, كەلىسسوزدەر جالعاسا بەرسىن دەگەن تىلەكتەمىز. تەك وسى ادىسپەن عانا تىنىش ءومىر­گە قول جەتكىزۋگە بولادى. «جامان بەيبىتشىلىكتىڭ ءوزى سوعىس­تان جاقسى» دەگەن عوي دانالار. وسىعان جاعداي تۋعىزعان قازاق­ستان باسشىلىعىنا الدىمەن سيريا حالقى, سوسىن بۇكىل مۇسىلمان الەمى, قالا بەردى بارشا دۇنيە ءجۇزىنىڭ پروگرەسسيۆتى ادامزاتى العىس ايتارى ءسوزسىز. بۇل قازاقستان بەدەلىنىڭ ارتا تۇسۋىنە دە ىقپالىن تيگىزەدى, ارينە. سونىمەن بىرگە, كەلەلى كەڭەستىڭ كەمەل ويلار تۋىپ جاتاتىن قازاقستاندا ءوتۋى دە بارلىق تاراپتاردى قاناعاتتاندىرعانى ولاردىڭ ءوز سوزدەرىنەن بەلگىلى بولدى. سوندىقتان, قانداي ناتيجە بولسا دا تەكەتىرەسكە تۇسۋشىلەردى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىنا وتىرعىزىپ, ورتاق ماسەلەنى تالقىلاتقانىمىزدى ۇلكەن جەتىستىك دەپ ەسەپتەيمىن. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»