سەمەي قالاسىن اۋىز سۋمەن قامتىپ وتىرعان سۋ تازالاۋ قوندىرعىسىنىڭ توزعاندىعى جايلى پروبلەمانىڭ كوتەرىلگەنىنە 15 جىل بولدى. سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى ەرتىستىڭ تۇپكى جاعىمەن وتەدى. بۇل پروبلەما وسىدان 15 جىل بۇرىن ايتىلسا دا, وكىنىشكە قاراي, ءالى سول كۇيى تۇر. ەگەر تازالاۋ قوندىرعىسى ىستەن شىعىپ قالسا, ونداعى لاس دۇنيە ەرتىسكە قۇيىلماق. ال ەرتىس ءبىر ەمەس, بىرنەشە مەملەكەتتى سۋمەن قامتىپ وتىرعان وزەن.
– ديۋكەر نەمەسە سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس, سۋ جۇرگىزەتىن قۇرىلىستار سالاسىنا جاتاتىندىقتان سۋ قۇبىرى وزەن ارناسىن, سايدى, كانالدى, تەمىر جولدى كەسىپ وتكەندە جەر استى نەمەسە سۋ استىمەن وتكىزىلەدى. ديۋكەر قيماسى سەگىز قىرلى نەمەسە دوڭگەلەك بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى ەرتىس باسسەينىنە ناقتى قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر, – دەيدى قالاداعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كوميسسياسى بويىنشا قوعامدىق كەڭەستىڭ جەتەكشىسى نيكولاي يساەۆ. – ەگەر سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى جارىلىپ كەتسە, قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا اۋىز سۋعا بايلانىستى پروبلەما تۋىندايدى. بۇرىندارى وسى ديۋكەردى جوندەۋ ءۇشىن ميلليونداعان قاراجات قاجەت بولسا, ەندى مىنە, ءمان بەرمەگەندىكتىڭ سالدارىنان جاعداي ۋشىعىپ, ميللياردتاعان اقشا كەرەك بولىپ وتىر. ەگەر قاجەتتى قاراجاتتى ۋاقتىلى بولمەسەك, وندا سول ميللياردتاعان قاراجاتتى ەرتىستى ءبۇلدىرگەنىمىز ءۇشىن ايىپپۇل رەتىندە تولەۋگە تۋرا كەلەدى.
بۇرىندارى ديۋكەردى, ياعني سۋ تازالاۋ قوندىرعىسىن جوندەۋگە قاراجات جوق دەگەن اڭگىمە ايتىلاتىن. ەندى ونى جوندەپ قاجەتى جوق ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. ويتكەنى, مۇلدە توزىپ كەتكەن, جوندەۋگە كەلمەيدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنىس جاساۋدى ۇمىتىپ كەتكەن دەيدى نيكولاي يساەۆ بۇل ماسەلەگە وراي. كۇن سايىن ديۋكەردەن سەمەيدىڭ وڭ جاعالاۋىنان سول جاعالاۋىنداعى تازارتقىش قۇرىلعىعا 17 مىڭ تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلەدى. 2002 جىلى «پودۆودسترويسەرۆيس» جشس-ءنىڭ سۇڭگۋىرلەرى سۋ تازارتقىش قوندىرعى, قۇرىلعىلاردىڭ بارلىعىن سۋ استىنا سۇڭگىپ تەكسەرىپ شىققان. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جاعداي قاۋىپتى. توت باسىپ كەتكەن, شىرىگەن قۇبىرلار كەز كەلگەن ساتتە جارىلىپ كەتۋى مۇمكىن. سول كەزدە ونىڭ ىشىندەگى زياندى قالدىقتار ەرتىسكە جايىلادى. ءسويتىپ, رەسەي قالالارىمەن بىرگە, پاۆلودار, قاراعاندى تۇرعىندارىنىڭ دا ىشەر سۋى لاستانادى. ال كورشى ەلدەر ايىپپۇلدارىن سالۋى مۇمكىن.
– سۇڭگۋىرلەردىڭ 2002 جىلعى انىقتاماسىنان كەيىن, جەرگىلىكتى بيلىك تازالاۋ قوندىرعىسىن جوندەۋگە قاراجات بولمەك بولدى, – دەدى نيكولاي يساەۆ. – بىراق اقشا جوق. 2011 جىلى ديۋكەردى قايتادان زەرتتەۋدەن وتكىزدى. سۋ استىنداعى بەينەسيۋجەتتە سۋ قۇبىرىنىڭ سىرتىنداعى قاپتاماسى بۇزىلىپ بارا جاتقاندىعى كورىنىپ تۇر. ونىڭ ءۇستىنە ديۋكەردى كوتەرىپ تۇرعان 300 مەترلىك توپىراقتى سۋ قوزعاپ, شايىپ كەتكەن. سودان ەشبىر تىرەگى جوق ديۋكەردىڭ كەز كەلگەن ساتتە وپىرىلىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس دەگەن قورىتىندى جاسالدى. 2013 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بۇنى جوندەۋگە 1 ملرد 292 ملن تەڭگە ءبولىنۋى قاجەت ەكەنى دە ايتىلدى. ويتكەنى, سەمەيگە كەلگەن باسشى, مينيستر اتاۋلى, تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى بارلىعى جاعدايدى كوزبەن كورىپ كەتتى. بىراق, اقشا تۇسپەدى. ال بيىلعى جىلى ديۋكەرگە ءمان بەرىپ وتىرعان ەشكىم جوق.
ايتا كەتۋ كەرەك, سەمەيدە ءبىر ەمەس, ەكى ديۋكەر بار. جوعارعى ديۋكەر اسپالى كوپىر ماڭىندا, ال تومەنگى ديۋكەر قالانىڭ زاتون اۋماعى بولىگىندە ورنالاسقان. ول جەردە اعىن سۋدى جىبەرۋمەن قاتار, تازارتۋ قوندىرعىلارىنىڭ جۇمىسى دا قامتىلادى. جوعارعى ديۋكەردىڭ جاعدايى قالىپتى. بىراق ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تومەنگى ديۋكەر 27 جىل بۇرىن سالىنعاندىقتان, قاۋىپتى بولىپ وتىر. 1996 جىلدان بەرى قاراي سۇڭگۋىرلەر ونىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى ناشارلاپ, توزىپ بارا جاتقاندىعىن ايتىپ, دابىل قاعۋدا. پروبلەمانى ابدەن زەرتتەپ, انىقتاعان سوڭ قالا باسشىلىعى سۋ استىنداعى ينجەنەرلىك قۇرىلىمداردى جوندەۋ ءۇشىن بيۋدجەتكە تاپسىرىس بەرگەن بولاتىن.
– قالا اكىمدىگى بۇل پروبلەمانى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىر, – دەدى قالالىق اكىمدىكتىڭ تۇكش ءبولىمىنىڭ باستىعى اسان دۇيسەمباەۆ. – 2015 جىلى «سەمەيسترويپروەكت» جوبالاۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, قۇبىرلىق ديۋكەردىڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. 2016 جىلى تامىز ايىندا وسى جوبا ماقۇلداندى. ءسويتىپ, 2016 جىلى قالالىق اكىمدىك وبلىستىق اكىمدىككە ەكى بيۋدجەتتىك تاپسىرىس بەرۋدى سۇراپ جازدى. جوبا 1 ميلليارد 292 ميلليون تەڭگە تۇرادى. 2002 جىلى ديۋكەردى زەرتتەپ قاراعان كەزىمىزدە, 30 مەترگە سوزىلاتىن قۇرىلعىنىڭ استىنداعى توپىراقتى سۋ شايىپ كەتكەندىكتەن, قۇبىردىڭ سالبىراپ كەتكەنى بايقالدى. 2011 جىلى تاعى دا سۇڭگۋىرلەر سۇڭگىپ, اپاتتى جاعدايدىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقاندىعى انىقتالدى. ينجەنەرلىك قۇرىلىمى توزعان. سۇڭگۋىرلەر ءتىپتى جىل سايىن سۇڭگىپ, انىقتاپ تۇرادى دەسەك تە ارتىق ەمەس.
– ءبىز قالا ەكولوگتارى وسى پروبلەماعا الاڭداتۋشىلىق تانىتىپ وتىرمىز, – دەدى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق قاداعالاۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى ورازعايشا ماقانوۆا. – اپات ورىن السا, ەرتىس لايلانادى. ەرتىستىڭ تومەنگى جاعىندا وتىرعان اۋىل-ايماقتار, قالالار, شارۋا قوجالىقتارى زارداپ شەگۋى مۇمكىن. سۋ ىشۋگە جارامسىز بولىپ قالعاندىقتان, ەرتىستەگى بالىق پەن سۋ جانۋارلارىنا, جاندىكتەرىنە تۇگەلدەي قىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. جانە ەرتىستەن سۋ تارتىپ, پايدالانىپ وتىرعان سۋارمالى القاپتارعا زيانى تيەدى. ءتىپتى, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, اداممەن بىرگە مال دا سۋسىز قالادى.
ال ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇمىستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى بەيبىت شاحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2017-2019 جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بۇل ماسەلە جونىندە ەشقانداي دا ۇسىنىس ءتۇسپەگەن. ەگەر اكىمدىك وسى جوبانى بيۋدجەتكە ەنگىزۋ ءۇشىن تاپسىرىس بەرسە, بيۋدجەت زاڭناماسىنا سايكەس, بۇل ماسەلە قارالماق. بىراق, 2017 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە تاپسىرىستار الۋ مەرزىمى اياقتالىپ تا قالسا كەرەك. سوندىقتان دا ەندى ديۋكەر شىداسىن دەپ كۇتەسىزدەر, باسقا امال جوق, دەپ رەنجىدى قوعامدىق كەڭەستىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كوميسسياسى بويىنشا جەتەكشىسى نيكولاي يساەۆ.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
سەمەي
سەمەي قالاسىن اۋىز سۋمەن قامتىپ وتىرعان سۋ تازالاۋ قوندىرعىسىنىڭ توزعاندىعى جايلى پروبلەمانىڭ كوتەرىلگەنىنە 15 جىل بولدى. سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى ەرتىستىڭ تۇپكى جاعىمەن وتەدى. بۇل پروبلەما وسىدان 15 جىل بۇرىن ايتىلسا دا, وكىنىشكە قاراي, ءالى سول كۇيى تۇر. ەگەر تازالاۋ قوندىرعىسى ىستەن شىعىپ قالسا, ونداعى لاس دۇنيە ەرتىسكە قۇيىلماق. ال ەرتىس ءبىر ەمەس, بىرنەشە مەملەكەتتى سۋمەن قامتىپ وتىرعان وزەن.
– ديۋكەر نەمەسە سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس, سۋ جۇرگىزەتىن قۇرىلىستار سالاسىنا جاتاتىندىقتان سۋ قۇبىرى وزەن ارناسىن, سايدى, كانالدى, تەمىر جولدى كەسىپ وتكەندە جەر استى نەمەسە سۋ استىمەن وتكىزىلەدى. ديۋكەر قيماسى سەگىز قىرلى نەمەسە دوڭگەلەك بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى ەرتىس باسسەينىنە ناقتى قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر, – دەيدى قالاداعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كوميسسياسى بويىنشا قوعامدىق كەڭەستىڭ جەتەكشىسى نيكولاي يساەۆ. – ەگەر سۋ تازالاۋ قوندىرعىسى جارىلىپ كەتسە, قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا اۋىز سۋعا بايلانىستى پروبلەما تۋىندايدى. بۇرىندارى وسى ديۋكەردى جوندەۋ ءۇشىن ميلليونداعان قاراجات قاجەت بولسا, ەندى مىنە, ءمان بەرمەگەندىكتىڭ سالدارىنان جاعداي ۋشىعىپ, ميللياردتاعان اقشا كەرەك بولىپ وتىر. ەگەر قاجەتتى قاراجاتتى ۋاقتىلى بولمەسەك, وندا سول ميللياردتاعان قاراجاتتى ەرتىستى ءبۇلدىرگەنىمىز ءۇشىن ايىپپۇل رەتىندە تولەۋگە تۋرا كەلەدى.
بۇرىندارى ديۋكەردى, ياعني سۋ تازالاۋ قوندىرعىسىن جوندەۋگە قاراجات جوق دەگەن اڭگىمە ايتىلاتىن. ەندى ونى جوندەپ قاجەتى جوق ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. ويتكەنى, مۇلدە توزىپ كەتكەن, جوندەۋگە كەلمەيدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنىس جاساۋدى ۇمىتىپ كەتكەن دەيدى نيكولاي يساەۆ بۇل ماسەلەگە وراي. كۇن سايىن ديۋكەردەن سەمەيدىڭ وڭ جاعالاۋىنان سول جاعالاۋىنداعى تازارتقىش قۇرىلعىعا 17 مىڭ تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلەدى. 2002 جىلى «پودۆودسترويسەرۆيس» جشس-ءنىڭ سۇڭگۋىرلەرى سۋ تازارتقىش قوندىرعى, قۇرىلعىلاردىڭ بارلىعىن سۋ استىنا سۇڭگىپ تەكسەرىپ شىققان. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جاعداي قاۋىپتى. توت باسىپ كەتكەن, شىرىگەن قۇبىرلار كەز كەلگەن ساتتە جارىلىپ كەتۋى مۇمكىن. سول كەزدە ونىڭ ىشىندەگى زياندى قالدىقتار ەرتىسكە جايىلادى. ءسويتىپ, رەسەي قالالارىمەن بىرگە, پاۆلودار, قاراعاندى تۇرعىندارىنىڭ دا ىشەر سۋى لاستانادى. ال كورشى ەلدەر ايىپپۇلدارىن سالۋى مۇمكىن.
– سۇڭگۋىرلەردىڭ 2002 جىلعى انىقتاماسىنان كەيىن, جەرگىلىكتى بيلىك تازالاۋ قوندىرعىسىن جوندەۋگە قاراجات بولمەك بولدى, – دەدى نيكولاي يساەۆ. – بىراق اقشا جوق. 2011 جىلى ديۋكەردى قايتادان زەرتتەۋدەن وتكىزدى. سۋ استىنداعى بەينەسيۋجەتتە سۋ قۇبىرىنىڭ سىرتىنداعى قاپتاماسى بۇزىلىپ بارا جاتقاندىعى كورىنىپ تۇر. ونىڭ ءۇستىنە ديۋكەردى كوتەرىپ تۇرعان 300 مەترلىك توپىراقتى سۋ قوزعاپ, شايىپ كەتكەن. سودان ەشبىر تىرەگى جوق ديۋكەردىڭ كەز كەلگەن ساتتە وپىرىلىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس دەگەن قورىتىندى جاسالدى. 2013 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بۇنى جوندەۋگە 1 ملرد 292 ملن تەڭگە ءبولىنۋى قاجەت ەكەنى دە ايتىلدى. ويتكەنى, سەمەيگە كەلگەن باسشى, مينيستر اتاۋلى, تابيعات قورعاۋ ۇيىمدارى بارلىعى جاعدايدى كوزبەن كورىپ كەتتى. بىراق, اقشا تۇسپەدى. ال بيىلعى جىلى ديۋكەرگە ءمان بەرىپ وتىرعان ەشكىم جوق.
ايتا كەتۋ كەرەك, سەمەيدە ءبىر ەمەس, ەكى ديۋكەر بار. جوعارعى ديۋكەر اسپالى كوپىر ماڭىندا, ال تومەنگى ديۋكەر قالانىڭ زاتون اۋماعى بولىگىندە ورنالاسقان. ول جەردە اعىن سۋدى جىبەرۋمەن قاتار, تازارتۋ قوندىرعىلارىنىڭ جۇمىسى دا قامتىلادى. جوعارعى ديۋكەردىڭ جاعدايى قالىپتى. بىراق ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تومەنگى ديۋكەر 27 جىل بۇرىن سالىنعاندىقتان, قاۋىپتى بولىپ وتىر. 1996 جىلدان بەرى قاراي سۇڭگۋىرلەر ونىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى ناشارلاپ, توزىپ بارا جاتقاندىعىن ايتىپ, دابىل قاعۋدا. پروبلەمانى ابدەن زەرتتەپ, انىقتاعان سوڭ قالا باسشىلىعى سۋ استىنداعى ينجەنەرلىك قۇرىلىمداردى جوندەۋ ءۇشىن بيۋدجەتكە تاپسىرىس بەرگەن بولاتىن.
– قالا اكىمدىگى بۇل پروبلەمانى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىر, – دەدى قالالىق اكىمدىكتىڭ تۇكش ءبولىمىنىڭ باستىعى اسان دۇيسەمباەۆ. – 2015 جىلى «سەمەيسترويپروەكت» جوبالاۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, قۇبىرلىق ديۋكەردىڭ جوباسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. 2016 جىلى تامىز ايىندا وسى جوبا ماقۇلداندى. ءسويتىپ, 2016 جىلى قالالىق اكىمدىك وبلىستىق اكىمدىككە ەكى بيۋدجەتتىك تاپسىرىس بەرۋدى سۇراپ جازدى. جوبا 1 ميلليارد 292 ميلليون تەڭگە تۇرادى. 2002 جىلى ديۋكەردى زەرتتەپ قاراعان كەزىمىزدە, 30 مەترگە سوزىلاتىن قۇرىلعىنىڭ استىنداعى توپىراقتى سۋ شايىپ كەتكەندىكتەن, قۇبىردىڭ سالبىراپ كەتكەنى بايقالدى. 2011 جىلى تاعى دا سۇڭگۋىرلەر سۇڭگىپ, اپاتتى جاعدايدىڭ كۇشەيىپ بارا جاتقاندىعى انىقتالدى. ينجەنەرلىك قۇرىلىمى توزعان. سۇڭگۋىرلەر ءتىپتى جىل سايىن سۇڭگىپ, انىقتاپ تۇرادى دەسەك تە ارتىق ەمەس.
– ءبىز قالا ەكولوگتارى وسى پروبلەماعا الاڭداتۋشىلىق تانىتىپ وتىرمىز, – دەدى مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق قاداعالاۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى ورازعايشا ماقانوۆا. – اپات ورىن السا, ەرتىس لايلانادى. ەرتىستىڭ تومەنگى جاعىندا وتىرعان اۋىل-ايماقتار, قالالار, شارۋا قوجالىقتارى زارداپ شەگۋى مۇمكىن. سۋ ىشۋگە جارامسىز بولىپ قالعاندىقتان, ەرتىستەگى بالىق پەن سۋ جانۋارلارىنا, جاندىكتەرىنە تۇگەلدەي قىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. جانە ەرتىستەن سۋ تارتىپ, پايدالانىپ وتىرعان سۋارمالى القاپتارعا زيانى تيەدى. ءتىپتى, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, اداممەن بىرگە مال دا سۋسىز قالادى.
ال ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇمىستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى بەيبىت شاحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2017-2019 جىلدارداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بۇل ماسەلە جونىندە ەشقانداي دا ۇسىنىس ءتۇسپەگەن. ەگەر اكىمدىك وسى جوبانى بيۋدجەتكە ەنگىزۋ ءۇشىن تاپسىرىس بەرسە, بيۋدجەت زاڭناماسىنا سايكەس, بۇل ماسەلە قارالماق. بىراق, 2017 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە تاپسىرىستار الۋ مەرزىمى اياقتالىپ تا قالسا كەرەك. سوندىقتان دا ەندى ديۋكەر شىداسىن دەپ كۇتەسىزدەر, باسقا امال جوق, دەپ رەنجىدى قوعامدىق كەڭەستىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق كوميسسياسى بويىنشا جەتەكشىسى نيكولاي يساەۆ.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
سەمەي
سوڭعى جاڭالىقتار
قوپا مەكتەبىنە قولداۋ كورسەتىلدى
مەكتەپ • كەشە
شاحماتتان رەسپۋبليكالىق چەمپيونات ءوتىپ جاتىر
شاحمات • كەشە
سەمەيدە قۇقىقتىڭ quiz زياتكەرلىك ويىنى ءوتتى
ايماقتار • كەشە
استانادا جۇك كولىگى ورتكە وراندى
وقيعا • كەشە
ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى جوو وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى رەفەرەندۋمدى قولدادى
رەفەرەندۋم • كەشە
جاڭبىر مەن قار, بوران: ەرتەڭ ەلىمىزدە اۋا رايى قانداي بولادى؟
اۋا رايى • كەشە
