قاسيەتتى قازاق توپىراعىنا, تاريحي اتاجۇرتىنا ساعىنا جەتكەن اعايىندارىمىز مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قامقورلىققا زور ەڭبەك قۇلشىنىسىمەن, ۇيىمشىلدىق ۇلگىسىمەن, ۇلتتىق ءداستۇرلەرگە بەرىكتىگىمەن جاۋاپ بەرۋدى باستى پارىز سانايدى.
«ەلىمە نە بەرەمىن؟»
دەيتىن قانداستاردىڭ كوپتىگى قۋانتادى
قازاقستان جىلناماسىندا 1991 جىلدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ءدال وسى جىلى « ۇلى كوش» دەگەن اتاۋمەن تاريحقا ەنگەن كەرۋەن لەگى اتاجۇرتقا بەت بۇردى. الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلىپ, تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان سىرتتاعى تۋعاندارىمىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ, اشىق قاباقپەن, ەمەن-جارقىن كوڭىلمەن ورالا باستادى. بابالارىمىزدىڭ تالايدان بەرگى ارمانى ورىندالىپ, كەيىنگى ۇرپاعى باقىت شۋاعىنا بولەندى. وسىنداي ساعىنىشتى ءساتتەرگە تولى قاۋىشۋلاردى سولتۇستىكقازاقستاندىقتار دا باستان ءوتكەرىپ, الىستان اڭساپ جەتكەن اعايىندارعا جىلى قۇشاعىن ايقارا اشتى. موڭعوليانىڭ بايولكە ايماعىنان قونىس اۋدارعان ەكى ءجۇز- گە جۋىق وتباسى مۇشەلەرى قيان تۇكپىردەگى تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ بەلوگرادوۆ اۋىلىنا شارشاپ-شالدىعىپ جەتسە دە, نۇرلانعان جۇزدەرى, ۇشقىن اتقان كوزدەرى ءالى كۇنگە كوز الدىمىزدا. قازاقتىڭ تاۋ شىنارىنداي مۇقالماس بيىك رۋحى قىزىلجار اسپانىن شارلاپ كەتكەندەي بولىپ ەدى سول كەزدە. بۇعان دەيىن تەك ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرىپ كەلگەن مەكتەپتىڭ ارالاس ءبىلىم شاڭىراعىنا اينالۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەڭىسپەن پارا-پار ەدى. يماندىلىق ءۇيى – مەشىت اشىلىپ, ۇلتتىق قولونەرىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز جاندانىپ, قازاقتىڭ قازىنالى كوشى جوعىمىزدى تۇگەندەپ, ءتورت قۇبىلامىزدى تەڭەستىرىپ, ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى جولىنداعى ەستەن كەتپەس, جادىدان وشپەس وقيعالاردىڭ بىرەگەيى بولدى. ەل تاۋەلسىزدىگى جاريالانعاننان بەرگى ۋاقىتتى ويشا شولىپ, سىرتتاي باعامداپ قاراساق, قاسيەتتى قىزىلجار جەرىنە ون مىڭداي وتباسى ات باسىن بۇرعان ەكەن. ۇلى كوشتى باستاپ بەرگەن موڭعوليادان كەلگەن اعايىندارىمىزدىڭ قاتارىن كەيىن رەسەيدەن, وزبەكستاننان, قىتايدان قونىس اۋدارعان قانداستارىمىز تولىقتىرىپ, بىرگە تۋعان باۋىرداي بىردەن جاراسىپ كەتتى. قىسى قاتال, جاعراپيالىق ورنالاسۋى ەرەكشە, دەموگرافيالىق جاعدايى بولەك ورتاعا تەز ءسىڭىستى. ءتورت ت ۇلىك ءوسىرۋدىڭ, جەرمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ كانىگى شەبەرلەرى تەرىسكەيدە ەرەكشە سەرپىلىس تۋدىردى. ساياسي ءجانە زور الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مەملەكەتتىك ماسەلە ءبىر اۋىل, ءبىر اۋدان كەمەرىنەن اسىپ, تاسي اققان وزەن قۇساپ ارناسىنا سىيماي كەتە باردى. كوشى-قون ۇدەرىسى شاپشاڭ قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ, كوپتەگەن شارۋالار تىندىرىلدى. قازاقستان الەمدەگى وتانداستارىن وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا شاقىرعان ءۇش ەلدىڭ قاتارىندا ورەلى قادامدار جاسادى. بۇگىندە ەلباسى ايتقانداي, اتامەكەنىنە ورالعان باۋىرلارىمىزدىڭ اراسىندا «ەلىمنەن نە الامىن؟» دەپ ەمەس, «ەلىمە نە بەرەمىن ؟» دەپ كەلگەندەردىڭ كوپتىگى بەك جاراسىپ تۇر. ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا اتا-بابا قونىسىنا ورالعان جاڭاباي ءپىرمانوۆ وتكەن كۇندەردى بىلاي ەسكە الادى: – العاش كوشىپ كەلگەندە قاتتى قينالسام دا, تۋعان جەرگە اياق باسىپ, اۋاسىمەن تىنىستاعاننان كەيىن ءوزىمدى كەرەمەت جەڭىل سەزىندىم. ايىرتاۋ باۋرايىنا ورنىعىپ, اتاكاسىپپەن شۇعىلداندىم. ءبارى– ەڭبەكتىڭ, تۋعان جەر قۇدىرەتىنىڭ ارقاسى! وزبەكستاننىڭ تامدى وبلىسىنان كوشىپ كەلگەن بۇل ازامات فەرمەرلىك قوجالىق قۇردى. تۇيە شارۋاشىلىعىن ءوركەندەتتى. كەيىن 30 وتباسىنىڭ وسىندا قونىستانۋىنا, قازاق سىنىپتارىنىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. جاڭاباي سياقتى تابىستىڭ تايقازانىن تاسىتىپ جۇرگەن تايىنشا اۋدانىندا تۇراتىن ورىنباي قاجى ءالجانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى سەرىكتەستىك ءجۇز ءۇيلى تەڭدىك اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتىپ, قامقورلىق جاساپ وتىر. مەكتەپتەگى وقۋشىلار سانىنىڭ ازايىپ, جابىلۋ قاۋپى تونگەندە ورەكەڭ نە امال تاپتى دەيسىز عوي؟ 1998 جىلى قىزىلوردا وبلىسىنان 16 وتباسىنىڭ سۋىت كوشىپ كەلە جاتقانىن ەستىپ, تەمىر جول بەكەتىنەن مىڭ جىلدىق قۇداسىنداي كۇتىپ العان. اۋىلعا ورنالاستىرىپ, ءۇي-جايمەن قامتاماسىز ەتكەن, الدارىنا مال سالىپ بەرگەن. 2003 جىلى وزبەكستاننان كەلگەن 14 وتباسىن اتتاي قالاپ العان. «ەلگە ەل قوسىلسا – قۇت» دەگەن وسى. تەڭدىكتەگى وقۋشىلاردىڭ سانى 80-گە جەتىپ, قازاق مەكتەبى ساقتالىپ قالعان. تولەۋ قاجى احمۋددينوۆتىڭ ومبىداعى جىلى ورنىن, بەدەلدى قىزمەتىن تاستاپ, التىن بەسىك اۋىلىنا ورالۋىنىڭ سىرى ەلىمە قىزمەت ەتسەم دەگەن تىلەك-نيەتتەن تۋعانى انىق. مۇنداعى ايتپاعىمىز, جىراقتا جۇرسە دە, ساعى سىنباعان, رۋحى اسقاق, ەڭسەسى بيىك اعايىندارىمىز بوساعادان سىعالاتپاي, تورگە وزدىرۋ قۇرمەتىنىڭ قايتارىمى رەتىندە بويلارىنداعى بارلىق قاجىر-قايراتىن, كۇش-قۋاتىن ەلدىك مۇددەلەرگە ارناعان. وسەر ەلدىڭ ۇل-قىزىنا ءتان سابىرلى, ۇستامدى مىنەز كورسەتىپ, اسپادى-تاسپادى, كەرگىمەدى, مىندەتسىنبەدى. ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, جاسامپاز قازاقستاننىڭ جارقىن كەلەشەگى جولىندا ءبىراۋىزدىلىق, ۇيىمشىلدىق, جوعارى ەڭبەك ۇلگىسىن تانىتىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر مىسالىنا ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىندا ورىن تەپكەن بايتەرەك ەلدى مەكەنىن كەلتىرۋگە بولادى.
شوعىرلانا قونىستانۋدىڭ شوقتىعى بيىك
ءبىر جەرگە توپتاستىرىپ ورنىقتىرۋ ءوزىن-ءوزى اقتاعان ءۇردىس
جاپان دالادا بوي كوتەرگەن بايتەرەك اۋىلىنىڭ اتى دا, زاتى دا بۇگىندە مۇلدەم ءوزگەرگەن. جۇرتشىلىق وعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سيمۆولى رەتىندە دە قارايدى. وسىدان سەگىز جىل بۇرىن «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بوي كوتەرگەن ەلدى مەكەن بۇگىندە ساۋلەتى مەن ءداۋلەتى جاراسقان قالاشىقتى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى. ەل دەسە, ەمەشەگى ۇزىلەتىن شەتتەگى باۋىرلارىمىز ءۇشىن ارنايى سالىنعانىن بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ ءبىلمەس, «بايتەرەكتە» العاشقىدا جاڭا ۇلگىدەگى جوبامەن 23 ءۇي سالىنسا, كەلەسى جىلى 140, سوسىن 100 ءۇي, 50 جىلىجاي تۇرعىزىلدى. قازىر تۇرعىنداردىڭ سانى ەكى مىڭعا جۋىق. جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 30 ءسابي دۇنيە ەسىگىن اشادى. ءبايتەرەك قىزىلجار اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى رەتىندە بەلگىلەنىپ, كوشەلەرگە استانا, قازاقستان كونستيتۋتسياسى, باتىر بايان, بەيبىتشىلىك سەكىلدى قۇلاققا قونىمدى, جۇرەككە جىلى تيەتىن اتاۋلار بەرىلدى. كوشەلەر اسفالتتالىپ, سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. ەلدى مەكەنگە كىرەر جولدىڭ قوس قاپتالىنا ەگىلگەن قاراعايلار ادام بويىنان اسادى. اۋدان اكىمى بولات جۇمابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن بىرتىندەپ تاۋىپ كەلەدى. ماسەلەن, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن تۇرعىن ۇيلەر جەرگىلىكتى كوممۋنالدىق مەنشىكتىڭ قاراۋىنا بەرىلگەن. تۇرعىندار بۇدان بىلاي جالگەرلىك-كوممۋنالدىق تولەمگە عانا ەسەپ ايىرىسادى. ەلەكتر قۋاتىمەن, تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ جايى دا جاقسارا تۇسكەن. اۋىلدىڭ 300-گە تارتا بالاسى بۇعان دەيىن اۋدان ورتالىعىنا قاتىناپ وقىپ كەلگەن. ارنايى كولىك بولىنگەنىنە قاراماستان اجەپتاۋىر پروبلەمالار تۋاتىن. بىلتىر ەكى قاباتتى زاماناۋي عيمارات قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە جەرگىلىكتى قازىنادان 827 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, قىسقا مەرزىمدە تۇرعىزىلدى. 24 ورىندى اۆتوبۋس سىيعا تارتىلدى. – جاڭا مەكتەپ تابالدىرىعىن 302 وقۋشى اتتادى. ءبىرىنشى سىنىپقا 42 ءبۇلدىرشىن قابىلداندى. شاعىن ورتالىق, مەكتەپالدى دايارلىق سىنىبى جۇمىس ىستەيدى. 72 ادام تۇراقتى جۇمىس تاپتى. 22 كابينەت, كومپيۋتەر سىنىبى, سپورت زالدارى, اسحانا, سپورت الاڭى, حوككەي كورتى, جىلىجاي بار,–دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى ءساۋدات سۇلتانعازينا. موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن اۋىل تۇرعىنى, بەس بالانىڭ اناسى الماگۇل پارتيزان مەملەكەت قولداۋىنا ءدان ريزا. ءوزى دە, جۇبايى دا وسىندا جۇمىسقا ورنالاسقان. العاشقى جىلدارى ءتاجىريبەنىڭ ازدىعى ما, الدە اسىعىستىق سالدارى ما, شەتتەن كەلگەن اعايىندارىمىزدى توپتاپ قونىستاندىرۋعا ونشا ءمان بەرىلمەدى. شەنەۋنىكتەر تاراپىنان ايتەۋىر باسپانا السا بولدى عوي دەگەن سالعىرت نيەت باسىم جاتتى. قولدان جاسالعان بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر دە كەزدەسىپ, اياققا شىرماۋىقشا وراتىلدى. اسىرەسە, «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدا جىبەرىلگەن ولقىلىقتار تىعىرىققا تىرەپ, كەيبىرەۋلەردىڭ باسىن داۋعا ىلىكتىردى. قانداستارىمىزدى ەلگە ورالتۋ–ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى. ولاردىڭ تۇراقتاۋىنا, تۇپكىلىكتى قونىستاۋىنا جاعداي جاساۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. كورشى ءوزبەك ەلىنەن نوۆوكامەنكا اۋىلىنا ات باسىن تىرەگەن 30 شاڭىراق ءبىر جەرگە ورنالاسۋدىڭ ارقاسىندا ءبىر-بىرىنە ءجاردەمدەسىپ, دەمەپ وتىردى. كوكونىس ءوسىرۋدەگى تاجىريبەلەرى ادام قىزىعارلىقتاي. ءار وتباسى تەلىمى جەرلەردى بىرىگىپ ساتىپ العان تەحنيكالارمەن يگەرىپ, اسار ارقىلى باسپانالار تۇرعىزىپ الدى. وسى ءبىر جاقسى ءداستۇردى جالعاستىرعان بايتەرەكتىكتەردىڭ ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ تاجىريبەلەرى دە ۇيرەنۋگە تۇرارلىق.سولتۇستىكتىڭ سۋىعى سىلتاۋ ەمەس
«ەڭبەك ءبارىن دە جەڭبەك» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ومىرلىك مۇرات ەتكەن
جاسىراتىنى جوق, ىشكى ميگراتسيا ماسەلەسىندە شەشىمىن تاباتىن شەتىن ماسەلەلەر از ەمەس. كوبىنە ەڭبەك رەسۋرستارى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا نەبىر تۇيتكىلدەر اندىزداپ قويا بەرەدى. ءيا, جۇگىرسە اڭنىڭ تۇياعى, ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالاتىن قازاقستان – كەڭ-بايتاق, جەرىمىز كەڭ. بەس فرانتسيا ەركىن سىيىپ كەتەتىن شەتسىز دە شەكسىز دالامىزدىڭ تەرىسكەي ايماقتارىندا تۇرعىنداردىڭ دەموگرافيالىق قۇرامىن, جۇمىس كۇشتەرىن سىرتتان كەلگەن اعايىنداردىڭ ەسەبىنەن رەتتەۋ, تولىقتىرۋ كەشەندى ويلاستىرىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى. بۇل پىكىردى بايتەرەك اۋىلىنىڭ قادىرمەندى تۇرعىنى, اقساقالدار القاسىنىڭ مۇشەسى, كوزى قاراقتى, كوكىرەگى وياۋ قايروللا قاجى سۇلەيمەنوۆ تە قولدايدى. ول قۇداي قوسقان قوساعى ماريام اپاي ەكەۋى 2009 جىلى تۇمەن وبلىسىنان كوشىپ كەلىپتى. ۇل-قىزدارى دا اتامەكەنگە قۋانا ورالعان. – ەلباسىمىز قىزىلجار ءوڭىرىنە كەلگەن ساپارىندا بايتەرەك اۋىلىنا ارنايى كەلىپ, بىزبەن كەزدەسۋىندە عاسىرلار بويى زامانا داۋىلىمەن جوڭكىلە كوشىپ, عاسىرلار توعىسىندا تۋعان ەلدىڭ تورىنە تابان تىرەگەن اعايىندار ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جاسالىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, سونىڭ جارقىن ۇلگىسىنە بايتەرەكتىكتەر ءومىرىن كەلتىرگەن بولاتىن. راسىندا دا, ءدال بۇگىنگىدەي مەملەكەت قۇرىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىلىپ وتىرعان شاقتا «ەل-ەلدىڭ ءبارى جاقسى, ءوز ەلىڭ بارىنەن جاقسى» دەگەن حالىقتىق ۇلاعاتتى ەستەن شىعارماعان ءجون دەيدى اقساقال. بايتەرەكتە جاس وتباسىلار كوپ. ەڭبەكتىڭ, جەردىڭ قادىرىن ءبىلەدى. ولار جىلىجايلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ارقىلى «جۇمابەكوۆ», «قالدىباەۆ», «ءابدىرايىموۆ», «ءابدىراحمانوۆ» سياقتى جەكە كاسىپكەرلىكتەر قۇرىپ, وزدەرىنەن ارتىلعان ءونىمدى ساۋداعا شىعارادى. وسىنداي ەلگەزەك جانداردىڭ مەملەكەتتىڭ جەڭىلدىكتى باعدارلامالارىنا كوبىرەك تارتىلعانى دۇرىس. نەشە ءتۇرلى كەدەرگىلەردىڭ كەزدەسۋىنەن, قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ بوگەسىندەرىنەن, بانككە قوياتىن م ۇلىكتىك كەپىلدىڭ بولماۋىنان تاۋانى شاعىلىپ, مەسەلى قايتىپ جاتادى. قۇرداستارىنىڭ سايديسلام ءابدىرايىموۆتىڭ الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىرادى دەگەن قالجىڭى سەبەپسىز ايتىلماسا كەرەك. 3 سوتىق اۋماقتى الىپ جاتقان ەكى جىلىجايدان جالعىز وتباسى عانا ەمەس, وزگەلەر دە ناپاقاسىن ايىرىپ وتىر. نەسيە الماي-اق شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەن ول وبلىس ورتالىعىنان جەكە ءۇي سالىپ الىپتى. سول سياقتى, جانات وتىنشيەۆ تە جۇمىس دەسە, جانىن سالاتىن ەڭبەكتورىنىڭ ءبىرى. وسىندا كوشىپ كەلىسىمەن ءۇش ءبولمەلى ءۇيدىڭ ءبىر قاناتىن ازىق-ت ۇلىك جانە تۇرمىستىق زاتتار دۇكەنىنە اينالدىرعان. قوعامدىق مونشا, شاشتاراز, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ستانساسى جۇمىس ىستەيدى. ەندىگى ويى ءدامحانا اشۋ. مۇساباي اۋلەتىن دە ماۋەلى شاڭىراقتاردىڭ بىرىنە ۇقساتاسىڭ. حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىنا, سالت-ءداستۇرىنە, قولونەرىنە دەگەن قۇرمەت پەن ءداستۇر جالعاستىعىن قاپىسىز اڭعاراسىڭ. ءۇيدىڭ ەگەسى جۇپارحاننان باستاپ ءتالىم-ءتاربيەگە ايرىقشا ءمان بەرەتىنى بايقالادى. ءيا, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ ءار قيىرىنان جيىلسا دا, ءبايتەرەكتىكتەردىڭ اۋىزبىرلىگى مىقتى. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلجار اۋدانى
