ونەگە كورمەگەننىڭ وكىنىشى كوپ...

وكىنىشتى-اق...  بۇگىنگى تاڭدا ورتا جانە جاس بۋىن وكىلدەرى وزدەرىنىڭ اتا-انالارى كورمەگەن پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلدى. ءوزىن-ءوزى تانىماعان ۇرپاققا اينالىپ بارا جاتقان جاڭا بۋىن, باستارىن ءبىر بۇرىشتان ەكىنشى بۇرىشقا سوعىپ, قيىندىق سەبەبىن مەملەكەتكە سىلتاۋراتىپ, تۋعان ەلىندە قابىلەتىن اشا الماي, شەتەلگە كەتىپ جاتقاندارى دا قانشالىق.  بويدا جينالعان جاس كۇش پەن قايسارلىقتى مەيرامحانالار مەن تۇنگى كلۋبتاردا قور قىلىپ, ال بۇدان الشاقپىز دەگەندەر ءدىني تەرىس  اعىمدارعا قوسىلىپ, مەملەكەت ىشىنە ىرىتكى سالاتىنداي كۇيگە ءتۇستى. سەبەپ نەدە؟ تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, جالپى الەم مادەنيەتتەرىندە «اتادان بالاعا ميراس – تاربيە قالدىرۋ» دەگەن ۇدەرىس تەك كىتاپ بەتىندە جازىلاتىنداي كۇيگە جەتتى... قازاق داستۇرىندە ۇل بالانى ناعىز ەر ازامات ەتىپ تاربيەلەپ, ال جاس قىز­دارى­مىزدى ءۇي شارۋا­سى مەن ومىردەگى ەڭ باستى ءرولى – ءمار­تە­بەلى انا, مەيىرىمدى جار ەتىپ ءوسىر­گەن. ءتالىمدى تاربيە ءۇردىسى كوپ­تى كورگەن, ءتاجى­ريبە تۇيگەن اقسا­قال­دار مەن اجە­لەر­دىڭ, ەل سىيلاتىن اعالار مەن جەڭگەيلەردىڭ ەنشىسىندە بولعان. اقىل مەن تاربيەگە قوسا, جاس بۋىندى اللا اتىمەن ايتىلاتىن ونەگەلى اق باتامەن جارىلقاپ وتىرعان... ال قازىر شە؟ سوڭعى ۋاقىتتا توي-دۋمان­داردا سالت بويىنشا ماعى­نالى باتا بەرە الاتىن ابىز اقساقالدار مەن ويلى وتاعاسىلار سيرەپ قالدى. وت بولىپ جانعان ۇل­دارىمىزعا, گۇلدەي جايقالعان كەر­بەز قىزدارى­مىز­عا تيەسىلى تاربيە بەرەتىن اعا-جەڭگەلەرىمىز قايدا؟ قوعام پروب­لەماسى مىنە, وسىندا تۇر. جاستار تاربيەسىندەگى جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەتتە ەمەس, جاس بۋىندا ەمەس, اعا بۋىن وكىل­دەرىنىڭ وزىندە! وكىنىشكە قاراي, اعا بۋىن مەن جاس بۋىن اراسى الشاقتاپ كەتتى. قايدا بارا­رىن, نەمەن اينالىساتىنىن ءبىل­مەي قال­عان جاستار كوز الدىمىزدا ۇلت­تىق تاربيەدەن, حالىقتىق قۇن­دى­لىق­تاردان ال­شاقتاپ, سالعىرت­­تىق سيندرومىنا بوي الدىردى. نەمە­سە مۇلدەم باتىس مانەرىنە, ءانشى مەن سپورتشىلارعا عانا قاراپ, ءوز بىرەگەيلىگىمىزدى جوعالتىپ بارا جاتقان ۇدەرىستىڭ كۋاگەرى بولۋدامىز. قوعامدا ورىن الىپ جات­قان سانسىز اجىراسۋلار, جەڭىل-جەلپى ءجۇرىس, ءدىننىڭ تەرىس جولىن ۇستان­عان ازامات پەن ازاماتشالار قاي­دان شىقتى؟ جاۋاپ, ەشكىمگە جاسى­رىن ەمەس, بۇل پروب­لەما, اسىرەسە, 1980-1990 جىلدارى دۇنيەگە كەل­گەن­­دەر ارا­سىنان شىعۋدا. نەگە؟ بۇلار ءۇشىن جاۋاپ­كەر­شىلىك كىمدە؟ «ءتاتتى ءوتى­رىكتەن اششى شىندىق دۇرىس» دەگەن ءسوز بار. ءبىراز سارالاپ كورەيىك. 1980-1990 جىلدارى ەكونو­ميكا­لىق جاعىنان قيىن كەزەڭ بولعانى حاق. سول جىلدارى دۇنيە­گە كەلگەن نارەستەلەردىڭ اكە-شە­شە­­لەرى «وتباسىمىزدى قالاي­شا اسىرايمىز؟» دەگەن ماق­سات­­­پەن, تولىعىمەن جۇمىس پەن كاسىپ­­كە كىرىسىپ كەتتى. ءدال وسى كەزەڭ­­دە تۋىلعان بالالار اتا-انا­­­دان الاتىن تاربيەدەن قاعىس قالدى. جىلدار ءوتىپ, ولار ءوسىپ, ەندى ومىردە الدارىنان كەزدەس­كەن پروبلەمالارعا دايىن بولماي شىق­تى. ەندى ولار جاۋاپ­تى اتا-انا­لارىنان ەمەس, سىرتتان ىزدەي باستادى. ءويت­كەنى, كىشكەن­تاي­لارىنان پسيحو­لوگيا­لارىندا «اتا-انامنىڭ ماعان ۋاقىتى جوق» نەمەسە سۇراسا دا, ەستيتىن جاۋا­پ­تارى «ساعان نە جەتپەيدى وسى, تاما­عىڭ توق, كيىمىڭ بار, كولىگىڭ مەن ءۇيىڭ بار» دەپ قايتارىپ جىبەرە­دى دەگەن وي قالىپتاسقان. وسىلايشا, ءوز سۇراقتارىنا جاۋاپ تاپپاعان جاس­تار ونى سىرتتان, ياعني بىرەۋى باتىس مادەنيەتىنەن, بىرەۋى دىننەن, بىرەۋى ەمىن-ەركىن ومىردەن ىزدەي باستادى. بالالارى پروبلەمالارعا بەتپە-بەت كەلگەندە, اتا-انا ەندى بالالارىمەن ءتىل قاتىسقىسى كەل­سە دە تۇسىنىستىك تابىسا المايدى. ءويت­كەنى, اراداعى بايلانىستى كەزىندە جوعالتىپ العان. سول سەبەپ­تەن, قازىر كوپتەگەن جىگىتتەر وتبا­سىن قۇرعان سوڭ, دارمەنسىز كۇيگە تۇسەدى. سەبەبى, الدىندا پايدا بولار پروبلەمالارمەن اكەلەرى تانىستىرماعاندىقتان, جاس وتاۋدىڭ كۇيبەڭ تىرشىلىگىنە بە­يىمدەلمەگەندىكتەن ماڭدايى تاس­قا سوعىلادى. ال قىزدارىمىز شەشەلەرى تاراپىنان «كەلىن-جار» ۇعىمىن دۇرىس تۇسىندىرمەگەندىكتەن, اجە مەن اناسىنان كەلىپ, جاس وتاۋ ۇيىتقىسى بولۋدىڭ ونەگەسىن ءۇي­رەن­بەگەندىكتەن تورعا تۇسكەن­دەي كۇي كەشەدى. ونىڭ سوڭى جاس وتاۋداعى كەلىسپەۋشىلىككە, ۇرىس-كەرىسكە ۇلاسىپ, اجىراسۋعا الىپ كەلىپ جاتقانى جونىندە وكىنىشتى ستاتيستيكا بار. «جاس وتاۋ», «جاس شاڭىراق» دەگەن سوزدەر ءوز كۇشىن جوعالتىپ بارا جاتقان سياقتى. وكىنىشكە قاراي, وتباسىندا باقىت تابا ال­ماعان جىگىتتەردىڭ ءبىر بولىگى دىنگە, ءبىر بولىگى قىدىرىس پەن ىشىمدىككە كەتىپ, ال قىزدارىمىز «مەن ەش­كىمگە تاۋەلدى ەمەسپىن, ءوز-ءوزىمدى اسىراي الا­مىن» دەپ, كوكىرەك سوعىپ, قولىندا قال­عان بالالارىن «نيانكا»-لارعا تاپسىرىپ, «بيز­نەس» ىزدەپ جۇرگەن حالگە جەتتى. جوعارىدا اتالعان جاس اتا-انالار ەندى نارەستە­لەرىن بىلىمدەرى تاياز «نيانكا»-لار قولىنا نەمەسە باتىس مودەلىندەگى بالاباقشالارعا تاپسىرىپ, قازاق رۋحانياتىنان مۇلدەم الشاق بۋىن تاربيەلەپ جاتىر­مىز. بۇل ءوز كەزەگىندە كەلە­شەكتە قوعامىمىزعا قازىرگىدەن دە جامان اسەرىن تيگىزبەسىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ توبىقتاي ءسوز تۇيىنىنە كەلسەك, قوردالانعان كەلەڭسىزدىك جاۋاپ­كەرشىلىگى قازىرگى اعا بۋىننىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى. سوڭعى ستاتيستي­كالىق زەرتتەۋلەرگە سايكەس, جاس­تاردان «مەملەكەتىمىزدە كىمگە ەلىك­تەگىڭىز كەلەدى؟» – دەگەن cۇراققا جاۋاپ رەتىندە تەك سپورتشى­لار مەن انشىلەردىڭ اتتارى عانا اتال­عان. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ ورتا بۋىن وكىلدەرى قاتارىنان اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ازاماتتار مەن ازاماتشالاردىڭ جوقتىعى... ەندەشە, ەل الدىندا, پارلامەنت دەڭگەيىندە توقال الۋ تاقىرىبىن تالقىلاعانشا, جاستارعا قالاي ۇلگى بولا الامىز دەگەن ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە قويىلۋى كەرەك. جاسىمىز 50-گە كەلدى, تەك سول ءۇشىن عانا مەن «ەل اعاسىمىن» دەگەن كىسىلەر, قارىندارىن ورتايتىپ, اراق-شاراپتى قالاي ءىشۋدى, توست ايتۋدى ۇيرەتۋدىڭ ورنىنا, سپورت­پەن اينالىسىپ, بىلىمدەرىن زامان اعىمىنا ساي جەتىلدىرىپ, جاستار ۇلگى تۇتاتىن, ەلىكتەيتىن ناعىز زا­ماناۋي اعالارعا اينالسا دەيمىز. جەڭگەلەرىمىز جاس قىزدارى­مىزعا وزدەرى تامساناتىنداي, زامان اعىمىنا ساي دۇرىس قازاقي ناقىش­تا تاربيە بەرسە دەگەن ءۇمىتتى ۇكىلەيمىز. ابزال يمانقۇلوۆ, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى