تويشىل تەاترلار

نەمەسە فەستيۆالدىڭ ۇلاعاتى مەن قۇرعاق اتى تۋرالى قازاق تويشىل, ساۋىقشىل حالىق. كەز كەلگەن باس قوسۋ, جيىندى ءان, بي, كۇيمەن كوڭىلدى وتكىزۋ ارىدەن قانىمىزدا بار قاسيەت. دۋىلداتىپ, كوڭىل كوتەرمەسەك وتىرىستىڭ ءمانى بولماعانداي, ءبىر يلەۋى كەم شىققانداي كوڭىلىمىز ورتايىپ تۇرادى. بار جيعان-تەرگەنى تويعا بۇيىرسىن دەپ نيەت ەتكەن قازاق كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى تابيعي مىنەزىمەن, ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمەن قازاق بولىپ كەلدى. جاراتقان يەم كەلەشەكتە دە حالقىمىزدى وسى ءبىر جاقسى پەيىلى مەن قاسيەتىنەن اجىراتا كورمەسىن. بۇگىن قازاعىم ءوزىنىڭ كاسىبي تەاتر ونەرىن دە تويشىل (فەستيۆالشىل) ەتىپ العان سەكىلدى. سەكىلدى ەمەس-اۋ, انىق. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق, وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق, جوعارى وقۋ, ورتا ءبىلىم بەرۋ دەگەندەي تەاتر فەستيۆالدەرى ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى… تويدىڭ كوپ بولعانى بىزگە جاقسى, تەاتردىڭ جاڭالىعىن كورەمىز, سوڭى رەجيسسۋرا قولتاڭباسىمەن تانىسامىز, تالانتتى جاڭا ەسىمدەردى اشامىز, رۋحاني مارقايىپ وسەمىز... «توقتا, توقتا...» – دەپ وسى جەردە ءوزدى-وزىمىزگە باسۋ ايتپاسقا امال جوق. ازىن-اۋلاق فەستيۆالدەردى كورگەننەن كەيىن وسىلاي توقتاۋ ايتۋعا, ءوز ءتىلىمىزدى ءوزىمىز تىستەۋگە ءماجبۇرمىز. سەبەپ, بۇل وتكىزىلىپ جاتقان فەستيۆالدەردەن ۇلاعات الىپ, جاڭعىرىپ, كاسىبي ءوسىپ جاتقانىمىز شامالى. اتىن دارداي ەتىپ «وتكىزدى» دەگەن بەلگى قويۋى مەن داقپىرتىنا اۋەستىك, اس ءىشىپ اياق بوساتۋ, سەلفيلەتىپ وڭدى-سولدى سۋرەتكە ءتۇسىپ قايتۋ ماڭىزدى سەكىلدى ءىس-شاراعا اينالعانى ويلانتادى. سانى كوپ بولسا دا, ساپالىق دەڭگەيگە وتە الماي كەلەدى. جىلدان-جىلعا جالعاسىپ جۇرىسىنەن جاڭىلماي كەلە جاتقان وسى مەرەكە – فەستيۆالدەر ءبىزدىڭ تەاترلارىمىزدى تىعىرىققا تىرەپ تاستادى. ءاربىر ءىس-شارانىڭ كوزدەگەن ماقساتى مەن مىندەتى بولادى. الەمدىك تەاتر فەستيۆالدەرىن وتكىزۋ تاجىريبەسىنە جۇگىنسەك, فەستيۆال – ەلدى, حالىقتى, ونىڭ رۋحاني قازىناسىن تانىتۋعا, كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا, الەۋەتىن اسقاقتاتۋعا ارنالعان وزىندىك ىشكى ەسەپ-قيسابى مەن نارىقتىق كوزقاراسى بار مەرەكەلەر. تەك ەسەپ بەرۋ ءۇشىن قاراجات ءبولىپ فەستيۆال وتكىزۋ بۇگىنگىدەي داعدارىس ەتەكتەن العان زاماندا قۇر بەكەر قاراجات شاشۋ. «ونەر – ونەر ءۇشىن» – دەگەن ۇران دا كويلەگى كوك, قارنى توقتىقتا باراتىن قادام. وسىندايدا قوماقتى قارجىمەن فەستيۆال جاساي وتىرىپ سول جۇمسالعان قارجىنىڭ وتەمىن وزگە جولدارمەن قايتارا الماساق, ەلدىگىمىزگە سىن. ول شىققان سومانى قارجى تۇرىندە قايتارۋ ەمەس, قازاق تەاترى مەن ونىڭ قايراتكەرلەرىن شەتەلگە تانىتاتىن, ەلىمىزدىڭ ونەرپازدارىنىڭ شەبەرلىگىن مويىنداعان ديۆيدەنتتەرمەن كەرى جيناپ الۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتىك ۇستانىمدارىن اشاتىن ماڭىزدى ءىس-شارا بولۋى كەرەك. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەگەندەي, وزىڭدە بار ونەردى (تاۋار ءونىمدى) سىرتقا ساتۋعا, وزگەدە بار ۇزدىك ونەردى الىپ كەلىپ كورسەتىپ, ولاردان ۇيرەنۋگە باعىتتالعان قايتارىلىمى مول بولاتىن ەكى جاققا دا ءتيىمدى اعالار مەن كوكەلەردىڭ ساحناداعى سالماقتى ويىنى. تاقىرىبى انىق, كوزدەگەن باعىتى مەن ماقساتى بار بىزدەگى فەستيۆالدەرىمىزدىڭ مازمۇنىنا قاراپ وتىرىپ بىرنەشە توپقا بولەمىز. ماقسات-مۇددەسى ايقىن, ءوزىنىڭ دىتتەگەن جەرىنەن شىعىپ جۇرگەنىن كورىپ ولاردىڭ ءومىر سۇرۋگە تولىق قۇقىلى ەكەندىگىن جوققا شىعارا المايمىز. جەكەلەنگەن وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتتەرى مەن تەاتر قايراتكەرلەر وداعىنىڭ وسكەلەڭ جاس رەجيسسەرلەردىڭ قادامىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان, تالانتتى اكتەر ونەرىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان, ۇستانىمدارى مەن ماقساتتارى ايقىن فەستيۆالدەرىنىڭ ءجونى بولەك. ونداعى باستى اڭگىمە شىعارماشىلىق شەبەرلىك, ءار قويىلىمنان كەيىن قىزۋ تالقىلاۋلار, ساحنا مايتالماندارىنىڭ شەبەرلىك سىنىپتارىنا جالعاسىپ جاتۋى فەستيۆالگە ءوڭ بەرىپ, قاتىسۋشىلار مەن قوناقتارعا ۇلكەن سەرپىلىس سىيلايدى. مۇنى ءبىز قۇپتايمىز. داستۇرگە اينالىپ بارا جاتقان رەسپۋبليكاداعى تەاتر فەستيۆالدەرىنىڭ ەكىنشى ءتۇرى, جەكەلەگەن تانىمال قالامگەر-دراماتۋرگتەردىڭ شىعارمالارىنا قۇرىلعان فەستيۆالدەر. قازىر جاقسى ناسيحاتتالىپ جۇرگەن بۇل ءىس-شارالاردىڭ قازاق تەاترىن دامىتۋداعى, جەكەلەگەن اۆتورلار شىعارماشىلىعىن تاراتۋداعى ەڭبەكتەرى ايتارلىقتاي مول. كەز كەلگەن شارانىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيى اۆتوردىڭ دەمەۋشىcىنىڭ مىقتىلىعىنا بايلانىستى. بۇل فەستيۆال بىزدە مەرەيتويلارعا بايلانىستى بولاتىندىقتان جاقسى قاراجات ءبولىنىپ «جوعارى» دەڭگەيدە وتۋدە. فەستيۆال جۇمىسىنا قازىلىق ەتۋگە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن يگى جايساڭدار شاقىرىلادى. مەرەيتوي يەسىنە كەلسەك, اۆتوردىڭ قۇرمەتتى قوناعى. وسىدان كەلىپ اشىق اڭگىمە, تاۋەلسىز وتكىر سىن مەن قىزۋ پىكىرتالاستارعا ورىن قالماي جاتۋى قىنجىلتادى. فەستيۆال ءبىر اۆتوردىڭ شىعارمالارىنان تۇزىلگەن سپەكتاكلدەرگە ارنالعاندىقتان پەسا ءماتىنى, رەجيسسۋراسى, اكتەرلىك ويىن ساپاسى تەاترتانۋشى ماماندار تاراپىنان وتكىر ساراپقا سالىنبايدى. بۇل مەرەكەلىك كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەدى. سىن ايتىلماعان جەردە فەستيۆالگە قاتىسۋشى سپەكتاكلدەر ورنىقتى باعاسىن المايدى. بىرسىدىرعى, ماقتاۋى باسىم, ارتىعىن اسىرىپ, كەمشىلىگىن جاسىرىپ سىلاپ-سيپاعان قويىلىمدار تۇگەلدەي فەستيۆالدىڭ لاۋرەاتتارى بولىپ ماراپاتقا ىلىگەدى. تويعا كەلگەن قوناقتى سىي-سياپاتسىز قايتارۋعا تاعى بولمايدى. بۇل باعىتتاعى فەستيۆالدەردىڭ بولاشاعى بار دەسەك تە, وسى فورماتتا ۇلت تەاترىنىڭ وركەندەۋى مەن دامۋىنا كەلتىرەر پايداسى ازىرگە از. جەكەلەگەن ايماقتاردا وتەتىن تەاتر فەستيۆالى جايلى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. كاسىبي تەاتر تۋرالى ارنايى تەاتر ماماندارىن شاقىرىپ اشىق تالقىلاۋ, وتكىر پىكىر الىسۋلار ورنىنا تاعى دا اقساقال-قاراساقالدان قۇرالعان, تەاتر ديرەكتورى, اكىمشىلىك قىزمەتكەرى, جۋرناليست, اقىندار «ادىلقازىلار» قۇرامى بولماي تەاتر رەجيسسۋراسىنىڭ, اكتەرلىق ويىنىنىڭ, سپەكتاكل كوركەمدىك ساپاسىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلمەيدى. كۇندە وزگەرىستەر بولىپ جاتقان تەاتر ونەرىندەگى سونى ۇدەرىسپەن جەرگىلىكتى رەجيسسەردىڭ قويىلىمىن سالىستىرا قاراستىرۋ, ارتىق-كەم تۇستارىن كورسەتۋ ەكى جاققا دا پايدالى بولماق. رەسپۋبليكانىڭ تەاتر ونەرىن, ونەر مەرەكەسىن ۇيىمداستىرۋدا شىعارماشىلىق الەۋەتى كورسەتەتىن اتى دارداي رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق فەستيۆالدەردى وتكىزۋ ماسەلەسىندە دە ءتۇيىندى تۇستار مەن قويىلار سۇراقتار بارشىلىق. رەسپۋبليكا تەاترلارىنىڭ جىلدا باسىن قوساتىن باستى فورۋمى بولعاندىقتان بار جەتىستىكتەرىمىز بەن وزەكتى ماسەلەلەرىمىز دە وسى جەردە ايتىلادى. تالاي وزىق سپەكتاكلدەر وسىندا لايىقتى باعاسىن الدى. ول جاعىن قازبالاماي, ءبىز ماسەلەنىڭ وزەكتى تۇستارىنا توقتالايىق. وسى فەستيۆالدەردە قازىلار القاسى قۇرامىندا جۇمىس ىستەپ, ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيلى بىلگەندىكتەن ايتارىمىز: بۇل فەستيۆالدەر ءوز مىندەتىن وسى كەزگە دەيىن تولىق اتقاردى. ەندى فورماتىن وزگەرتۋدى, ماقساتى مەن مىندەتىن قايتا قاراۋدى كەرەك ەتەدى. ايتپەسە قازىر ءبىز ءوز قازانىمىزدا بۇرق-سارق قايناپ, العان اتاقتارىمىز, گران-پريلەرىمىز بەن ءبىرىنشى, ەكىنشى .. ورىندارىمىزدى ىلەتىن, ءتىزىپ قوياتىن جەر تاپپاي قايناق سۋىمىز تاۋسىلعان قاڭسىعان قازانعا اينالاتىن ءتۇرىمىز بار. كەڭەستىك داۋىردەگى توقىراۋدىڭ سيمۆولىنا اينالعان «گەنسەك» برەجنەۆ جارىقتىقتىڭ كەۋدەسىندە بوس ورىن قالدىرماعان سىلدىرماقتار سەكىلدى, العان لاۋرەاتتىعىمىزدان, اتاعىمىز بەن ماراپاتىمىزدان قۇداي-اۋ, ات ۇركەدى. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى – ءوزىمىزدى ءوزىمىز ماقتاۋ, اسپەتتەپ اسپانعا شىعارۋ. شىعارماشىلىق ورتاعا, ونەر ادامىنا ماراپات قاجەت دەسەك تە, اسىرا سىلتەۋدەن ارىلاتىن كەز كەلدى. اينالامىزعا باجايلاپ قاراپ, ەتەك جيۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالامىز. ال, سىن ايتۋعا كەلگەندە بۇگەجەكتەپ «بىرەۋدىڭ ءوزى, بىرەۋدىڭ كوزى جاقسى» دەپ سىلاپ-سيپاۋ باسىم, نەمەسە «سىنشىلاردىڭ» ماقتاۋىنا ءمازبىز. سول سىلدىرماقتار سىڭعىرى مەن تىلىنەن بال تامىزاتىن ماداق سوزدەردەن ءوسۋ ەمەس, قازاق تەاترىن وشىرەتىن زارلى ءۇن, قابىرعانى قايىستىرار كۇڭىرەنىس ەسەدى. ارينە, قويۋلاتىپ ايتىپ وتىرعان شىعارمىز دەسەك تە, جاعدايىمىز سولاي. تەاترلارىمىزعا باسەكەگە قابىلەتتى بولاتىن سونى وزگەرىس, يننوۆاتسيالىق جاڭالىق, سەلت ەتكىزەر سەرپىلىس قاجەت. الەمدىك كەڭىستىككە شىعاتىن, حالىقارالىق فەستيۆالدەر كورەرمەندەرىن, تەاتر سىنشىلارىن باعىندىراتىن ۇلتتىق اۆتورلاردىڭ سپەكتاكلدەرىمەن سونى سەرپىلىسكە ۇمتىلۋ كەرەك. وسى باعىتىمىزبەن جولىمىزدى جالعاستىرا بەرسەك, ۇلت تەاترىن داعدارىس, توقىراۋ, ءولىارا كەزەڭنەن الىپ شىعا الماسىمىز انىق. بۇل تۇيىقتان شىعار جول قايسى؟ اينالامىزعا قاراپ, زامان اعىمىنا ساي تەاتردىڭ مازمۇندى رەپەرتۋارىن جاساۋدى, ساۋاتتى مەنەدجمەنتى بار ەلدەر تەاترلارىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇيرەنۋدى ۋاقىت تالاپ ەتەدى. قازاق تەاترلارىنىڭ كوركەمدىك تۇرعىدا العا باسۋىنا پايدا اكەلەتىن, از دا بولسا ساز بولاتىن الماتى, نە استانادا ۇلكەن تەاتر فورۋمىن وتكىزۋدى قولعا الcاق, وتە يگى. سۇيەكتى فەستيۆال ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ تانىمال بولۋىنا كۇش پەن قاراجات سالۋ, ونى ساۋاتتى ۇيىمداستىرعان ءجون. شەتەلدەن تەاتر سىنشىلارىن, پروديۋسەرلەردى, ارت-ديرەكتورلاردى جانە تاعى باسقالاردى تۇراقتى شاقىرىپ جاڭا فورماتپەن قازاق تەاترىنىڭ ونىمدەرىن ناسيحاتتاۋدى, شەتەلدە وتەتىن فەستيۆالدەرگە ساتۋدى جولعا قويۋ كەرەك. سپەكتاكل – تاۋار, ونىڭ قۇنى جوعارى ۆاليۋتاعا (شەتەلدىك ءىرى فەستيۆالدەرگە) يمپورتتالۋى كەرەك. ازىرگە ارمان بولسا دا سولاي بولادى دەپ ارماندايىق. بۇل – بۇگىنگى نارىق زامانىنىڭ زاڭى. ءوز ىشىندە سۇرانىسقا يە بولماعان, سىرتقا ساتىلماعان سپەكتاكلدەن ءار تەاتردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن, قانشالىقتى باسەكەگە قابىلەتتى ەكەندىگىن كورۋگە بولادى. بۇل تەاتردى, رەجيسسەردى قامشىلاپ, جالپى, قازاق تەاترىنىڭ دەڭگەيىن وسىرەتىن ماڭىزدى شارا بولماق. ءساتتى باستامانىڭ ەڭ ءبىرىنشى شارتى, فەستيۆالدى ۇيىمداستىرۋمەن باسىنان اياعىنا دەيىن وسى سالانىڭ ماماندارى, تەاتر پروديۋسەرلەرى مەن تەاتر سىنشىلارىنان تۇزىلگەن ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى اينالىسۋى كەرەك. سوندا عانا ساپاسى جوعارى فەستيۆال افيشاسى ءتۇزىلىپ, الەمدىك ۇلكەن تەاتر كومپانيالارىنىڭ, بەلگىلى تەاتر ماماندارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, بەدەلدى فەستيۆال ومىرگە كەلمەك. مينيسترلىك, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى مەن ۇيىمداستىرۋعا قولعابىس ەتۋى كەرەك. بىرەر مىسال: كورشى رەسەي تەاتر قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىستارى بىزگە ىلعي ۇلگى بولىپ كەلەدى. مۇندا ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتى ايتپاعاندا, ايماقتاردا دا تەاتر فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. بۇل رەتتە كەزىندە الماتىدا باستاۋ العان (1998), قازىر قازان قالاسىندا تۇبەگەيلى ورنىققان, ەكى جىلدا ءبىر رەت وتەتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ «ناۋرىز» فەستيۆالىن اتاۋعا بولادى. ءساتتى جولى, تالعامدى رەپەرتۋارى, بيىك مارتەبەسى وسىعان ايقىن دالەل بولادى. ال, تبيليسي قالاسىنداعى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدىڭ ءساتتى مەنەدجمەنتى, ءبىر قالانىڭ تەاترىن عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ تەاترلارى دەڭگەيىن كوتەرۋگە, حالىقارالىق كەڭىستىككە شىعۋلارىنا جول اشقان. وزگە دە جولى بولعان تەاتر فەستيۆالدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىنە يەك ارتۋدان ۇتىلمايمىز. سوندىقتان زاماناۋي قازاق تەاتر فەستيۆالىن دامىتۋعا بۇل ەلدەردىڭ جۇمىس تاجىريبەسىنەن ۇيرەنەتىن ۇلگى دە, ونەگە دە بارشىلىق. امانكەلدى مۇقان, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر جانە كينو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ كانديداتى