19 قاڭتار, 2017

جاسىماعان جىگەر

570 رەت
كورسەتىلدى
8 مين
وقۋ ءۇشىن
ارمان قاني سۋرەت 3ونىڭ اجەسى  كاسىپ –  ءۇش جۇزگە اتى ءمالىم جاياۋ مۇسانىڭ قىزى, اتاسى  قاني –  ارقانىڭ روبين گۋدى ىسپەتتەس ءماديدىڭ اعايىنى.  وسى سەبەپتى,  ەكى كۇرەسكەر اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن ولار  جايىنداعى  اڭىز-اڭگىمەلەردى   قارشاداي كەزىنەن ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىپ, زەردەسىنە قۇيدى,  ەكەۋىنە ۇقساپ جۇرەك جۇتقان اقىن بولۋدى كوكسەدى. ايتسە دە,   ونىڭ  ءومىرى, ءتىپتى  ءوزى قاتارلى  قالامگەرگە دە ۇقساماي,  وزگەشە ءوربىدى,  شىعارماشىلىق جولى  دا باسقاشا قالىپتاستى.   پاۆلودار قالاسىنداعى №3 مەك­تەپ-ينتەرناتتىڭ 9-سىنىبىن­دا وقيتىن تالاپكەر اقىن جۇرت­شىلىقتىڭ جادىنان وشە باستاعان ۇلت قاھارماندارى مەن تۇلعالار­دىڭ تاعدىرلارىن, ۇلتتىق كوتەرىلىس­تەر مەن قوزعالىستاردىڭ تاريحىن ءبىل­مەككە قۇشتارلىق تانىتىپ, كوپ ىزدەنگەن. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ماقا­لالارى جيناعىنان الاش قاي­رات­كەرلەرى ءاليحان, احمەت, ءجۇسىپ­بەك, مىرجاقىپ, ماعجان ءجونىن­دەگى دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جينا­دى, سەرىك شاكىباەۆتىڭ «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇيرەۋى» كىتا­بىنان مۇستافا شوقاي­دىڭ وب­رازىن بايقاپ بايىپتادى, ءىلياس ەسەنبەر­لين­نىڭ «قاھار» روما­نى­نان ۇلت ازات­تىق كوتەرى­لىسى­نىڭ كوسەمى كەنە­­سارى حان­نىڭ بەينەسىن كو­رىپ, قا­ھار­ماندىع­ى­­نا قاي­­ران قالدى. اڭگىمەمىزدىڭ كە­يىپكەرى اقىن ارمان قاني نە­بارى ون بەس جا­سىن­­­دا 1969 جىلى ۇلتشىل جاس­­وس­­­پى­­­رىم­دەردىڭ «جاس ۇلان» اتتى جا­سىرىن ساياسي ۇيى­مىن قۇرىپ, جۇرت­­شى­لىقتى ازاتتىققا ۇندەدى, وتار­­شىلدىققا قارسى باس كوتەرۋگە شاقىرعان ولەڭدەر جازدى. مەم­­لەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كومي­تەتى 1970 جىل­دىڭ قاڭتار ايىندا اتال­­­مىش ۇيىمدى اشكەرەلەپ, ارمان مەن ونىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىك­تەر­ى­­نىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە تەرگەۋ امال­دارىن جۇرگىزدى. رەسمي ەمەس دەرەك كوزدەرىنە قاراعاندا, پاۆ­لو­دار وبلىستىق پارتيا كومي­تەتى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بەلسەندى جاس ۇلانداردىڭ بىرنەشەۋىن باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ جازا­سىنا كەسۋ جونىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتا­لىق كوميتەتىنە ۇسىنىس جاسا­عان كورىنەدى, بۇلاردىڭ باقى­تىنا قاراي, دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ كەلىسىم بەرمەگەن ەكەن. ايتسە دە, بەلسەندى جاسوسپىرىمدەر جازا­­سىز قالعان جوق. جاس ۇلانداردىڭ ءىسى مەكتەپ جينا­لىسى, كومسومولدار جينا­لى­سى, اتا-انالار جينالىسى, پەدا­گوگ­تار كەڭەسى, قالالىق كومسومول كوميتەتى بيۋروسىندا قارالىپ, بۇلارعا ءۇستى-ۇستىنە مورالدىق-پسيحولوگيالىق سوققى بەرىلدى. مۇعالىمدەردىڭ ءبىرى جاس ۇلان­دار­دى «ينتەرناتتىڭ تەگىن تاماعىن ءىشىپ, يمپەرياليستەردىڭ سوزدەرىن سويلەگەن ارامتاماقتار! الاش وردانىڭ سوراقى ىستەرىنە ەلىكتەگەن سورلىلار!» – دەپ عايباتتادى, ەكىن­شى بىرەۋى: «ەگەر ماعان ستالين زاما­نىنداعىداي بيلىك بەرسە, بۇل بالالاردى اتا-انالارىمەن قوسىپ قويىپ, ءوز قولىممەن اتاتىن ەدىم!» – دەپ ايبات شەكتى. وسىنداي جيىنداردىڭ سوڭىندا ارمان مەن بىرنەشە سەرىگىنە «ۇلتتىق ساياسات ماسەلەسىندەگى ورەسكەل يدەيالىق-ساياسي قاتەلىگى ءۇشىن» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, كومسومول قاتارىنان شىعارىلدى جانە وقۋ-ۇلگەرىم تابەلىنە ءتارتىبى «3» دەگەن باعا قويىلىپ, مەكتەپتەن قۋىلدى. وسىلايشا, كامەلەت جاسىنا تولماي جاتىپ, قوعامنان تەپە­رىش كورگەن بوزبالا اۋىلعا كەلىپ قارا جۇمىسقا بوي ۇسىندى. ماي اۋدانىنىڭ اقشيمان كەڭشارىندا قىرىقتىق, ساقمان, ءشوپ ەگۋ, پىشەن دايىن­داۋ ءتارىزدى ناۋقاندىق جۇ­مىس­تاردا شاما-شارقىنشا ەڭبەك ەتتى. امال نە, سەزىمتال اقىننىڭ ولەڭ­­دەرى قىل اياعى اۋداندىق گازەت­­­­كە دە باسىلعان جوق. كگب-نىڭ قارا تىزىمىندە تۇرعان ادام­نىڭ تۋىندىلارىن كومپارتيا باسىلىمىندا جاريالاۋ ساياسي قاتەلىك سانالدى. بىراق, ۇلت­شىل­دىعى ءۇشىن كومسومول قاتارىنان جانە وقۋدان شىعارىلعان جاس اقىنعا تاعدىر توسىن سىيلىق جاسادى: 1982 جىلى ونىڭ ءبىر توپ ولەڭى قازاقستان كومسومولى سىي­لىعىنىڭ يەگەرى, ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىنا اينالعان «مەنىڭ قازاق­ستانىم» ولەڭىنىڭ اۆتورى, كورنەكتى اقىن جۇمەكەن ناجىمە­دەنوۆ­تىڭ ءسات ساپار تىلەۋىمەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كوردى!.. ال كەلەسى جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانە قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتى ۇيىمداستىرعان شىعارماشىل جاستاردىڭ «جىگەر» فەستيۆالىنە قاتىسىپ, ديپلومانت اتاندى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باس­قارماسىنىڭ توراعاسى, «مەن قازاقپىن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن!» دەپ, قازاقتىڭ مۇڭى مەن شاتتىعىن كەڭەس وكىمەتىنەن قايمىقپاي ەگىلە جىرلاعان جۇبان مولداعاليەۆتىڭ قولىنان ديپلوم الدى. ىلە ونىڭ تۋىندىلارىنا قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى تۇلعا­لارى قۋاندىق شاڭعىتباەۆ پەن مۇزافار الىمباەۆ تولىمدى باعا بەردى. جاقسىلاردىڭ جان جىلۋىنىڭ ارقاسىندا ارمان اقىننىڭ شىعار­ماشىلىق جولىنداعى سىرەسكەن سەڭ قوزعالدى. ول 1989 جىلعى اقپاندا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى جارى­لىستار­دى دەرەۋ توقتاتۋ ءجونىن­دەگى اشىق مالىمدەمەسى­نە وراي, پاۆ­لودار­داعى ورتالىق الاڭعا تاياۋ كوپشىلىك ورىن­دا قولىنا پلا­كات ۇستاپ تۇرىپ مىڭ­داعان بەي­بىتشىل ادامنىڭ قولىن جينادى. راس, كوپتىڭ ارا­سى­نان مۇن­ى كە­لە­كە قىلىپ مىس­قىل­داعاندار دا, كەرىسىنشە, قا­تەر­لى ىسكە بەل بۋعان بۇعان ىشتەي جاندارى اشىپ, ءمۇسىر­كەگەندەر دە ۇشىراستى. عايباتتاۋ مەن تابالاۋدىڭ تالا­يىن باستان وتكەرگەن ءدىنى قات­تى جىگىت مۇنداي ارەكەتتەرگە سەلت ەتكەن جوق. سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الماتىدا وتكەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىنا دەلەگات بولىپ قاتىستى. «نەۆادا-سەمەي», «ازات» قوزعالىستارى, «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق ۇيىمدارىنىڭ ءىس-قيمىل­دارىنا بەلسەنە ارالاستى. تاعدىرى تارتىسقا تولى تالانت­تى اقىننىڭ بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگى كوز قۋانتادى. بىرنەشە كىتابى شىعىپ, ولەڭ ولكەسىندەگى ءومىرى تىڭ تۋىندىلارىمەن تولىق­تى. دالىرەك ايتساق, «ار الدىندا» (2001) جيناعى, «قىزىل تۇنەكتەگى اق بۇرقاق» (2004), «تامشىلار» (2004), «شىندىقپەن بەتپە-بەت» (2006), «جۇلدىزدى تۇمان» (2008), «سەن جانە مەن» (2012), «ۇيلەسىم – گارمونيا» (2014), «باياناۋىل جىرلارى» اتتى جيناقتارى جارىق كورىپ, شىعارماشىلىق جولى شى­رايلانا ءتۇستى. «ار الدىندا» جيناعى ءۇشىن پاۆلودار قالاسى شىعارماشىل زيالىلارىنىڭ «قاۋىشۋ» سلەتىندە «جىلدىڭ ۇزدىك اقىنى» اتاعىمەن ماراپاتتالدى. ەندى ەگەمەن ەلدىڭ وقۋشى­لارى­نىڭ ۇيىمى دا «جاس ۇلان» اتالادى. ءبىر كەزدە ءوزى وقىعان, قازىرگى ۋاقىتتا «دارىندى بالا­لارعا ارنالعان گيمنازيا-ينتەر­نات» اتالاتىن وقۋ ورنى ارماندى «جاس ۇلان» ۇيىمى قاتارىنا وقۋ­شىلاردى قابىلداۋ شاراسىنا ارنايى شاقىرعان. ينتەرنات­تاعى كورنەكى ورىنعا ۇزدىك تۇلەكتەر­­دىڭ ءبىرى رەتىندە ونىڭ دا فوتو­سۋرەتى ءىلىنىپ, ءومىربايانى جازىلىپ قويىلعان. قالاي دەسەك تە, قازىرگى اكىمدەر ارمان قانيعا قۇرمەتپەن قاراي­دى, ءبىرى اقىننىڭ وتباسىنا جاي­لى پاتەر بەرسە, ەكىنشىسى جىر جيناق­تارىن شىعارۋعا قولداۋ كورسەتتى, ەندى ءبىرى گرانتپەن, قۇرمەت گرا­مو­تالارىمەن ماراپاتتادى. مەم­لەكەت تە, قوعامدىق ۇيىمدار دا ەڭبەگىن ەلەۋسىز قالدىرعان ەمەس. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىر­گەن قايراتكەرى», «پاۆلودار وبلى­سى­نا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن», «پاۆ­لودار قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى», «باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاقتارىمەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىنە 20 جىل», «پاۆلو­دار وبلىسىنا 75 جىل», «قازاق حان­دىعىنا 550 جىل» مەرەكەلىك مەدال­دارىمەن, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى­نىڭ العىس حاتتارىمەن مارا­پات­تالىپ, قۇر­مەت­تەلدى. ونىڭ كەۋدەسىنە «نەۆادا-سەمەي قوزعا­لىسىنا 25 جىل» توسبەلگىسىن ولجاس سۇلەي­مەنوۆ­تىڭ ءوزى قادادى.   جۋىردا «سەن جانە مەن» جىر جيناعى ءۇشىن الاششىل اقىن حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنا يە بولدى. ۇلى تاۋەل­سىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارسا­ڭىندا بەرىلگەن سىيلىقتىڭ ءمان-ماڭىزى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن ول ءۇشىن ايرىقشا ەكەنى انىق! راۋان قايدار, «ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار