انت

انتتاسۋ, ياعني اندا بولۋ – كوشپەلى حالىقتاردىڭ ەجەلگى سالتتارىنىڭ ءبىرى. ماسەلەن, گرەك تاريحشىلارى گەرودوت پەن لۋكيان سكيفتەردەگى وسى سالت تۋرالى قىزعىلىقتى دەرەكتەر جازىپ قالدىرعان. لۋكيان ءوزىنىڭ «توكساريس جانە دوستىق» دەگەن شىعارماسىندا سكيف توكساريستىڭ ايتۋى بويىنشا بىلاي دەپ جازادى: «بىرەۋدى دوس بولۋعا تاڭداعاندا وداقتاسىپ ءومىر سۇرۋگە جانە كەرەك بولسا ءبىر-ءبىرى ءۇشىن جان قيۋعا اسقاق انت بەرەدى. مۇنى بىلاي جاسايدى: ساۋساقتارىن ءتىلىپ, قانىن كەسەگە اعىزىپ قوسادى دا, سەمسەرلەرىنىڭ ۇشىن ماتىرىپ, سودان كەيىن قۇشاقتاسىپ, الگى قاندى ىشەدى. وسىدان كەيىن ولاردى اجىراتاتىن ەشبىر كۇش بولمايدى, سەبەبى, بۇل ادامدار قانداستى». وسى كونە سالت قازاق حال­قى­نىڭ ومىرىندە دە  ءارتۇرلى جاعدايعا بەيىمدەلىپ, جالعاسىن تاپقان. اندا ءراسىمى كەيىنىرەك ەكى دوستىڭ اراسىندا عانا ەمەس,  قوعامدىق كەڭ اۋقىمدى مانگە يە بوپ,  جەكە تۇلعا تارابىنان ەل ءۇشىن نەمەسە  ۇلىس ءامىرشىسى حان ءۇشىن انت بەرۋ راسىمىنە ۇلاسىپ, دالالىق زاڭنىڭ ءبىر تۇرىنە اينالىپ كەتكەن. كەيدە مۇنى سەرت بەرۋ دەپ تە اتايدى. انت بەرۋ سالتىنىڭ كەشەنىنەن ىرىمي ارەكەتتى, ءسوز ماگياسىنا يلانۋدى, سونداي-اق قاسيەتتى زاتپەن سۇيەمەلدەۋ شارتتارىن بايقايمىز. وسىنداي راسىمدەردە ادامنىڭ باس بارماعى ۇلكەن  زاڭي مىندەت اتقاراتىنى بەلگىلى. موڭعول, التاي, تىۆا حالىق­تارىندا كەزدەسەتىن اتقان وعى جەرگە تۇسپەيتىن سۇرمەرگەننىڭ اتى – ەرحي مەرگەن. ول, ءتىپتى, اسپاندا جانىپ تۇرعان ءۇش كۇندى (كەيدە جەتى كۇندى) اتپاق بولىپ انتتاسقان كوسموستىق جويقىن  مەرگەن. اسپانداعى ءۇش كۇندى اتقالى باستەسىپ, «ەگەر وعىم ءمۇلت كەتسە, تۇنىق سۋ ىشپەيتىن, تۇقىل تامىر جەيتىن, قاپاس  ىندە ءومىر سۇرەتىن حايۋانعا اينالايىن!», دەپ سەرت بەرەدى. مەرگەن ەكى كۇندى جويىپ, ەندى ءۇشىنشى كۇندى اتا بەرگەندە قارلىعاش كەدەرگى كەلتىرەدى دە, جەبەسى سوعان تيگەندىكتەن, قۇستىڭ قۇيرىعى ايىر بولادى. اسپاندا امان-ساۋ قالعان اقىرعى كۇن جىلىسىپ, تاۋدان اسىپ, باتىپ كەتەدى. بۇرىن كۇن اسپاندا شاقىرايىپ جانىپ, اپتاپ توندىرەدى ەكەن-مىس. سودان بەرى كۇن باتاتىن بولىپ قۇبىلىپتى.  انتىنا جەتە الماعان قاپالى مەرگەن باس بارماعىن  كەسىپ تاستاپ, ىنگە كىرىپ, «تۇنىق سۋ ىشپەيتىن, تۇقىل تامىر جەيتىن» سۋىرعا اينالىپ كەتەدى. سول سەبەپتەن, سۋىردى قاراساڭ, ادامعا ۇقساس كەيىپتە, بىراق ونىڭ ساۋساعى – تورتەۋ. اڭىزداعى  مەرگەننىڭ انتىنا جەتە الماعان سوڭ ءوزىن ءوزى جازالاپ, باس بارماعىن كەسۋىندە ۇلكەن تاريحي ءمان بار. ەرحي مەرگەن, ياعني بۇل  – «بارماق مەرگەن» دەگەن ما­عىنانى بىلدىرەدى. ەجەل­گى داۋىر­دە ساداق تارتۋ ءۇشىن ادام­نىڭ باس بارماعى ماڭىز­دى مىن­دەت اتقارعان. تۇ­رىك-موڭ­عول حا­لىقتارى سالبۋ­رىن­عا شىق­قان­دا العاشقى اڭدى ات­قان بالا مەرگەننىڭ باس بار­ما­عى­نا ماي جاعىپ, ارنا­يى ىرىم جا­ساعان. مىسالى, شىڭ­عىس قاعان سۇيىكتى نەمەرەسى قۇ­بى­لاي­دىڭ بارماعىن مايلاپ, باتا بەرگەن كورىنەدى. اڭشىلىق-جاۋىنگەرلىك  تۇرمىستا بالۋان بارماق وسىنداي زور  مىندەت اتقارعاندىقتان ول تۋرالى ەرتە زاماندا ءارتۇرلى ىرىمدار پايدا بولعان. ماسەلەن, تۇرىك-موڭعول حالىقتارىنىڭ دەنى  ادامنىڭ  جانى باس بارماعىندا دەپ تۇسىنسە, التايلىقتار, ءتىپتى, باس بارماق بەدەرىنىڭ شەڭ­بەر­لەن­گەن سىزىعىنىڭ ءدال ورتاسىن­دا «جۇرەك بار» دەپ ۇققان. ال اۆستراليالىق بايىرعى تايپالار جاۋدى ولتىرگەن سوڭ ونىڭ وڭ قولىنىڭ باس بارماعىن كەسىپ الاتىن, سەبەبى ارۋاق ارعى الەمدە قا­ھار­لانىپ, ساداق اتىپ, قاسكويلىك ارەكەت جاساي المايتىن بولادى دەپ ۇققان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەجەلگى ۇعىمدا ادامنىڭ جان قۋاتى باس بارماقتا, سوندىقتان باس بارماق باسقا اعزاعا تولىق ۋاكىلدىك ەتە الادى دەپ سەنگەن.  سول سەبەپتەن دە ەرتە داۋىردە ەرلەر انت بەرىسىپ, «اندا بولۋ» ءراسىمىن جاساعاندا باس بارماقتارىنان قان شىعارىپ, ونى ىدىسقا قۇيىپ, ءوزارا ءبولىسىپ ىشكەن نەمەسە ەكى باتىر بارماعىنىڭ ۇشىن ءتىلىپ, قان شىعارعان سوڭ, ءبىرىنىڭ ساۋساعىن ءبىرى سورعان. بۇل سالتتىڭ كورىنىسى  ەپوستاردا ەتنوگرافيالىق اسا دالدىكپەن بەينەلەنەدى. مىسالى, «تەنتەك قارا ەر كەكىل» باتىرلىق  جىرىندا بىلاي دەلىنگەن: ءتوس قاعىسىپ, قۇدىرەت, ەكى باتىر وسىلاي, اعا-باۋىر دوس ۇداي, بولايىق دەپ كەلىسىپ... تەنتەك قارا كەكىل ەر, جان اعاسى بولادى. يىقتارىن تىرەسىپ, تاڭىردەن مەدەت تىلەسىپ, «اندا بولدىق» دەسىسىپ, باس بارماعىن تەسىسىپ, قاندى ساۋساق سورىسىپ, قانداس باۋىر بولىسىپ. قوس تۇلپاردى قوسادى. كەيىنگى زاماندا بۇل  كونە سالت قوعامدىق ومىردەن بىرتىن­دەپ ىعىسا باستايدى دا, ەندىگى قازاق باتىرلارى جاۋعا اتتان­عالى سەرتتەسكەندە قۇران وقىپ, قارا قوي سويىپ, سونىڭ قانىنا نايزالارىنىڭ ۇشىن, كوپ جاعدايدا باس بارماقتارىن باتىرىپ, ونى ماڭدايىنا جاعىپ: «سەرت­تەن تاياتىن بولساق, قارا قويدىڭ قانى ۇرسىن» دەي­تىن بول­عان. ايتكەنمەن, قازاق­تا باس بارماققا تابىنۋ سالتى­نىڭ بەلگىلەرى تاريحي اڭىزدا كەز­دەسەدى. مىسالى, قاپتاعان قا­لىڭ جاۋدى بوگەي سوعىسىپ, ءتىرى قالمايتىنىنا كوزى جەتكەن بايەش باتىر قالعان ازامات­تار­عا ءوزىنىڭ سول قولىنىڭ باس بارماعىن كەسىپ بەرىپ: «ەلگە وسى بارماعىمدى اپارىپ, بايەش دەپ جەرلەڭدەر» دەپ امانات ەتكەن دەسەدى. سول باس  بارماق جەرلەنگەن تاۋ بايەش اتانىپ كەتىپتى. انت بەرۋ سالتى زامان وتكەن سايىن  كونە قالپىنان الشاق­تاپ, كەيىنگى قوعامنىڭ تالابىنا يكەمدەلىپ, تۇرلەنە بەرگەنى حاق. ماسەلەن, كەيدە باتىرلار سەم­سەرىن نەمەسە ساداعىنىڭ ادىر­ناسىن ءسۇيىپ انت بەرگەن, ءتىپ­تى, كەيبىر ادامدار مولانىڭ تا­سىن باستارىنا كوتەرىپ, قابىر­دى اينالىپ: «انتىمىزدان قايت­ساق, قارا تاس باسسىن» دەپ سەرت­تەسكەندىگى  جونىندە دەرەك بار. كەيىنگى كەزەڭدەگى انت بەرۋدىڭ ماقساتى دا, ورىندالۋ شارتى دا الۋان ءتۇرلى ەكەندىگىن بايقايمىز. ياعني, ەجەلگى اندا بولۋ سالتى كەيىنىرەك جەكەمەنشىك ۇلعاي­ىپ, رۋلىق قوعام ىدىراي باس­تاعان تۇستا ەكى ادامنىڭ دارە­جە­سىنەن الدەقاشان اسىپ, الەۋ­مەتتىك-ساياسي مانگە يە بوپ, جا­ڭا سيپاتتاعى  انتتاسۋ دەگەن مامىلەگەرلىك كادەگە اينالعان. ماسەلەن, «قۇپيا شەجىرەدە» بەينەلەنگەن اندالار –  كەرەي ۋاڭحان مەن ەسۇكەي باتىر نەمەسە تەمۇجىن مەن جامۋحا ارا­سىن­داعى «اندالىق» ساياسي ءىرى  وداق­تاستىق دارەجەگە جەتىپ, بيلىك پەن بايلىقتى ءبولىسۋدىڭ قۇ­رالىنا اينالعاندىعى انىق. مۇن­داي ماعىناداعى انتتاسۋلار  مەملەكەتتىڭ بولاشاق  تاع­­دىرىن شەشەتىن ءىرى ساياسي تەتىك بولعان. مىسالى, ءحىىى عا­سىر­­دا ماجار حالقىنىڭ جەتى ۇلكەن تايپاسىنىڭ كوسەمدەرى ال­موشتى حاندىق بيلىككە سايلاپ, انت بەرۋ سالتىن وتكىزىپ, ونى قانىمەن بەكىتكەن. مۇنداي سالت ەۋرازيا   كوشپەلىلەرىنىڭ اراسىندا ورتاق سيپاتتا كەڭ تارالعان. ماجار ارحەولوگتارى زاماردي دەگەن جەردەگى اۆارلاردىڭ مولاسىنان ءبىر بەلدىك تاپقان. سول بەلدىكتە رۋنا جازۋىندا انتتىڭ ءماتىنى جازىلعان ەكەن. عالىمداردىڭ وقۋىنشا, وندا «انت» دەگەن ءسوز  وسى تۇلعادا بادىزدەلگەن. كەيبىر جاعدايدا ەكى باتىر انت بەرىسكەندە بەلدىكتەرىن دە الماسىپ, ءراسىم جاساعان. بۇل ارحەولوگيالىق ولجا سول  كونە سالتتىڭ كورىنىسىن ايعاقتايدى. ايتكەنمەن, انتتاسۋ ۇدايى ساياسي ماقساتتا بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. كەيدە انت جورىق الدىندا باتىردىڭ ءوز قارۋ-جاراعىمەن سەرتتەسۋ تۇرىندە دە بولاتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ الدىڭعى انتتان باستى ەرەكشەلىگى – اتالمىش ءراسىم ادام مەن زاتتىڭ اراسىندا وتەتىندىگىندە بولىپ وتىر. قازىرگى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە زات ءولى دەپ سانالعانىمەن, ەجەلگى انيميستىك تانىم بويىنشا قاسيەتتى بۇيىمدار,  كەرىسىنشە, ءتىرى نىسان بولىپ سانالعان. سول سەبەپتەن باتىرلار بەس قارۋىمەن  كادىمگى «دوسىنداي» سىرلاسىپ, بەرىك سەرت بەرەدى: ...تولعامالى اق سۇڭگىم, شانشا الماسام ماعان سەرت. قانعا تويساڭ ساعان سەرت. بۇلعارى ساداق, بۇقار جاي, تارتا الماسام ماعان سەرت. بەل كۇشىمە شىداماي, بەلىڭنەن سىنساڭ ساعان سەرت. التىن قۇنداق اق بەرەن, اتا الماسام ماعان سەرت, وت الماساڭ ساعان سەرت! مۇندا باتىر ءوزىنىڭ جانە قارۋ-جاراعىنىڭ نامىسىن قايراپ, قىتىعىنا تيگەنى, بەس قارۋىنىڭ  بەرىكتىگىن, وتكىرلىگىن  ءوز كۇش-قۋاتىنا قاراما-قارسى قويىپ, شەندەستىرىپ, جەكپە-جەككە ازىرلەگەنى كورىنىس تاپقان. بۇل ءراسىم كەڭ ماعىنادا انت بەرۋدىڭ ءبىر ءتۇرى بولعانىمەن, ونى ءماتىننىڭ وزىندە ايتىلعانداي, سەرت دەپ اتاساق,  ءراسىمنىڭ دالمە-ءدال ءمانى اشىلادى دەپ ويلايمىز. وسىعان ۇقساس حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن ۇيلەسىپ جاتقان انت بەرۋدىڭ (دالىرەك ايتقاندا, سەرتتىڭ) قاراپايىم تۇرلەرىن دە كورۋگە بولادى. ماسەلەن, اڭشى قۇرال-سايمانىنا, قولونەر شەبەرى بۇيىمىنا سەرت ايتقان. عاشىق جاندار, دوس-جاراندار, رۋلاس اعايىندار  ءوزارا سەرت ايتىسىپ, سونى مۇلتىكسىز ورىنداعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەجەلگى انتتىڭ مۇنداي قارابايىر شا­عىن تۇرلەرى كونە سالتتاعىداي قان­مەن بەكىتىلمەسە دە, ادامنىڭ ار-وجدان تازالىعىنا سەنىم ارتىپ, قوعامدىق  ومىردە  كەڭ ءورىس الىپ, باسقاشا ايتقاندا, ۋادە-امانات دەگەن قۇندىلىقتارعا اينالعان. ەجەلگى كۇردەلى انت سالتىنىڭ  كەيبىر تارماقتارى زامانعا يكەمدەلىپ, قاراپايىم تۇرلەرگە اۋىسىپ,  بۇگىن دە  باسقاشا سيپاتتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر دەۋگە نەگىز بار. قورىتا ايتقاندا, العاشقى قاۋىمدىق قوعامدا قالىپتاسقان ەجەلگى انت بەرۋ سالتىندا  نەگىزگى  قىزمەت اتقاراتىن  ماتەريالدىق ايعاق – قان,  رۋحاني ايعاق ءسوز ەكەنىن اڭعاردىق. ارينە, بۇل راسىمدە ايتىلاتىن ءسوز تولىق ورىندالاتىن زاڭدىق كۇشكە يە. دەمەك انتتىڭ قوس قاناتىنىڭ ءبىرى – عۇرىپ كەزىندە ارنايى اي­تىلاتىن ماگيالىق  فورمۋلالى ءسوز. ال, وسىندا ايتىلاتىن قالىپقا تۇسكەن  ءماتىندى فولكلوردىڭ قانداي تۇرىنە جاتقىزۋعا بولادى؟ ول قانداي جانرعا جاقىن؟  ءماتىننىڭ پوە­تيكالىق ەرەكشەلىگى نەدە؟ ماسەلەن, ارتىق كۇندى اتاتىن  بارماق مەرگەن – ەرحي مەرگەن  بىلايشا انتتاسادى: اتقان وعىم ءمۇلت كەتسە, باس بارماعىمدى كەسەيىن, ادام بولماي كەتەيىن. تۇنىق سۋ ىشپەيتىن, تۇقىل تامىر جەيتىن, قامالىپ  قاپاس ىندە, حايۋان بولايىن مۇلدە! كونە انتتىڭ ءبىر ۇلگىسى اسسيريا جازۋىندا ساقتالىپ قالعان. بۇل انتتى اسسيريا پاتشاسى اشۋر-نيراريعا  بيت-اگۋسي ەلىنىڭ كوسەمى ماتي-يلۋ بەرگەن ەكەن. ونىڭ ءماتىنى بىلاي: «بۇل سەركە يشتار قۇدايدىڭ قۇرمەتىنە قۇرباندىق شالۋعا  نەمەسە ازىق ءۇشىن سويىسقا, ايتپەگەندە, اۋرۋ تيگەن سەبەپتى ۇيىرىنەن وڭاشا ءبولىنىپ, مۇندا اكەلىنگەن جوق. بۇل سەركەنى ماتي-يلۋ اسسيريا پاتشاسى اشۋر-نيراريعا ادال­دىقپەن انت بەرۋ سالتىنا وراي موينىنان ۇستاپ اكەلدى. ەگەر ماتي-يلۋ انتتى بۇزسا,  ۇيىرىنەن قاپەلىمدە ماڭىراپ ايىرىلىپ, ونى قايتادان باستاي الماي­تىن حالگە جەتكەن وسى سەركەدەي ول دا ءوز اتامەكەنىنەن, ۇل-قىزدارىنان, ەل-جۇرتىنان الاستاتىلادى  جانە ولاردى باس­قارا المايتىن بولادى.  بۇل باس سەركەنىكى ەمەس,  ول – ماتي-يلۋدىڭ, ونىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ, بەك­زادالارىنىڭ, قارا ورمان حالقىنىڭ باسى.  ەگەر ماتي-يلۋ انتتى بۇزسا, بۇل سەركەنىڭ باسى قالاي كەسىلسە, ونىڭ دا باسى سولاي كەسىلەدى.  سەركەنىڭ الدىڭعى وڭ اياعى بۇل دا ماتي-يلۋدىڭ, ونىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ, بەكزادالارىنىڭ,  قارا ورمان حالقىنىڭ وڭ قولىمەن تەڭ. ەگەر ماتي-يلۋ انتتى بۇزسا, بۇل سەركەنىڭ سيراعى  قالاي كەسىل­دى, ماتي-يلۋدىڭ, ونىڭ ۇل-قىز­دارىنىڭ, بەكزادالارىنىڭ, وتانىنداعى حالقىنىڭ دا وڭ قولى سولاي كەسىلەتىن بولادى». ال قازاق جاۋىنگەرلەرى  ۇلى وتان  سوعىسى كەزىندە بىلايشا انت بەرگەن ەكەن: ءبىر ادىم كەيىن شەگىنسەم, تىلەرسەگىم كەسىلسىن. كوزدەگەنىم ءمۇلت كەتسە, شىقسىن كوزىم, تەسىلسىن! قالتىراپ قولىم قورىقسام, قارعىسى اتسىن انانىڭ. حالقىم مەنەن جيىركەنىپ, كوز جاسى ۇرسىن انانىڭ! البەتتە, بۇل ماتىندەردەن بايقايتىنىمىز, ەجەلگى جانە جاڭا زامانداعى انت بەرۋشىلەر ەگەر سەرتىنە جەتپەگەن جاعدايدا وزىنە نەشە ءتۇرلى جاماندىقتار تىلەپ, سول كەساپاتتاردىڭ اينا-قاتەسىز ورىندالۋىن تىلەگەن. دەمەك, باسقاشا ايتقاندا, انتتاسۋشى بەلگىلى دارەجەدە ارنايى شارتپەن  ءوزىن ءوزى قارعاپ-سىلەپ وتىرعانعا ۇقسايدى. ماسەلەن, بۇگىنگى قازاق ءبىر جاعدايعا كۋالىك ەتەردە سوزىنە جۇرتتى ناندىرۋ ءۇشىن «كورسەم كوزىم شىقسىن, ەستىسەم قۇلاعىم كەرەڭ بولسىن!» دەپ كۇندەلىكتى تىرلىكتە  انت بەرىسىپ جاتادى. بۇل دا بەلگىلى دارەجەدە انتتىڭ قارابايىر  ءبىر ءتۇرى جانە مۇندا ايتىلعان ءسوز دە قارعىسپەن قابىسىپ جاتىر. ۋادەدە تۇرمايتىن ءپاتۋاسىز جانداردى حالىق «انتۇرعان» دەپ اتايدى نەمەسە وندايلاردى «انت ۇرسىن!» دەپ قارعاپ تا جاتاتىندىعى تەگىن ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, انتتىڭ ءماتىنى قارعىس جانرىمەن قاپتالداس ەكەنىن اڭعارامىز. سەبەبى, انتتا ايتىلاتىن ءسوز – بۇلجىماي ورىندالاتىن, جۇزەگە اساتىن  قانمەن بەكىتىلگەن قاتال زاڭ. دەمەك, ونى بۇزعان تاراپتاردىڭ  دا اۋىر جازاسى ماتىندە كورسە­تىل­گەن, ول قارعىس تۇرىندە كەستەلەنگەن. سونىمەن, انت دەگەنىمىز نە؟ تۇيىندەپ ايتار بولساق, قان­داي ءبىر قىسىلتاياڭ ەلەۋلى وقي­عا كەزىندە ەكى ادام ءبىر-ءبىرى ءۇشىن نەمەسە جەكە ادام (كەيدە  ءبىر توپ مۇددەلەس جاندارمەن وداق­­تاسىپ) قاۋىمنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ءوز باسىن شىن نيەتپەن قۇر­باندىققا شالۋعا بەل بۋىپ,  ماگيالىق ەرەجەلى سوزدەردى ايتىپ, ەگەر انتتى بۇزسا, وسىنداعى شارتقا ساي قاتاڭ جازالانۋدى قالاپ, ارنايى عۇرىپتىق ءراسىمدى اتقارۋدى انت سالتى دەپ اتايمىز. انت سالتىندا ايتىلاتىن فولكلورلىق ۇلگىلەر حالقى­مىزدىڭ ءسوز كيەسىنە سەنگەن «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» بولعان ەجەلگى زامانداعى تانىمىنان ايقىن حابار بەرىپ, كوشپەلى قوعامداعى  زاڭنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن زەرتتەۋگە دە قۇندى ايعاق بولا الادى. اقەدىل تويشان ۇلى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى استانا