يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى. ول قانداي ۇيىم؟

بيىلعى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى توراعالىق ەتەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ (يكۇ) اياسىندا ۇيىمنىڭ سۋبسيديار­لىق ينستيتۋتى مەن اففيليلەنگەن ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. بۇل ينستيتۋتتاردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن قۇرىلىمداردىڭ قاتارى مولداۋ. ولار­دىڭ اتقاراتىن قىزمەتتەرى مەن ماق­ساتى نەگىزىنەن يكۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا, سونداي-اق مۇسىلمان الەمىندە ەكونومي­كالىق, گۋمانيتارلىق جانە مادەنيەت سالالارىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. 3. سۋبسيديارلىق جانە اففيليرلەنگەن ينستيتۋتتار يكۇ-نىڭ سۋبسيديارلىق ينس­تيتۋتىنىڭ قۇرامىنداعى قۇرى­لىم­نىڭ ءبىرى – يسلام ەلدەرىنە ستاتيستيكالىق, ەكونوميكالىق ءجا­نە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى دا­يىن­داۋ ورتالىعى. انكارا قالاسىندا ورنالاسقان بۇل ورتالىق 1977 جىل­­­دىڭ مامىرىندا قۇرىلعان. ءبۇ­گىندە ول يكۇ-نىڭ ستاتيستي­كا­لىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەر ءجۇر­­­گىزەتىن نەگىزگى وقۋ بولىمشەسى رەتىندە سانالادى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى – ۇيىمعا قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەر اراسىندا ءتيىستى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسى­رۋ ارقىلى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىقتى دا­مىتۋ ۇدەرىستەرىنە ىقپال ەتۋ بو­لىپ تابىلادى. تاراتىپ ايتقان­دا, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن­دا­عى ستا­تيستيكالىق كورسەتكىش­تە­رىن اقپاراتتار نەگىزىندە جيناق­تاپ, سول بويىنشا زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرادى. ال سۋبسيديارلىق ينستيتۋت­تىڭ يسلام تاريحىن, ونەرى مەن ءما­دەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعى يس­لام وركەنيەتىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋمەن اينالى­سا­تىن عا­لىم­دار مەن ونەر قايراتكەر­لەرى­نىڭ, عى­لىمي ينستيتۋتتار مەن ۇيىم­­دار قىزمەتكەرلەرىنىڭ كەزدەسۋلەرىن ءۇي­لەس­تىرۋمەن اينا­لى­سا­دى. ورتالىق سونداي-اق يسلام ونە­رى مەن تاريحى, مادەني مۇرا­سى­نا قاتىستى زەرتتەۋلەر ءجۇر­گى­زىپ, كىتاپتار مەن كاتالوگتار, البومدار, باسقا دا انىق­تا­مالىق ما­تە­ريالدار باسىپ شىع­ا­را­دى. بۇل ءدۇ­نيەلەر يسلام وركەنيەتىن مۇ­سىل­مان الەمىنە عانا ەمەس, ءتورت­كۇل ءدۇ­نيەدەگى وزگە حالىقتارعا دا تا­نىس­تىرۋ ءۇشىن قا­جەت. ورتالىق ءوزى­نىڭ قىزمەتىن 1980 جىلى يكۇ-نىڭ ءما­دەنيەت سالا­سىنداعى العاش­قى كو­مەكشى ورگانى رەتىندە باس­تا­دى. وسىنداي قۇرىلىم قۇرۋ تۋ­را­لى ۇسىنىستى 1976 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ىس­تام­بۇلدا ءوت­­كەن يسلام كونفەرەن­تسيا­سىندا ءتۇ­رىك رەسپۋبليكاسى بىلدىرگەن ەكەن. سۋبسيديارلىق ينستيتۋتتىڭ بۇدان كەيىنگى قۇرىلىمى – يسلام ساۋدا دامۋ ورتالىعى. ور­تا­لىق 1981 جىلدىڭ قاڭتارىندا ماروككودا قۇرىلعان. شتاب-پاتەرى وسى ەلدىڭ كاسابلانكا قا­لا­سىندا ورنالاسقان. قۇرىلىم قىز­­مەتىنىڭ باستى ماقساتىنا ۇيىم­­عا مۇشە مەم­لەكەتتەر ارا­سىن­دا ساۋدا ال­ما­سۋدى كوتەرمەلەۋ جاتادى. ناقتى­راق ايتقاندا, تاۋارلار اينالىمى قوزعالىسىن جە­ڭىل­دەتۋگە بايلا­نىس­تى ساۋدا كور­مە­لەرىن ۇيىم­داس­تىرۋ, ەلدەردىڭ ىسكەر ادامدارى ارا­سىندا قا­تى­ناستار ورناتۋعا ىق­پال ەتۋ, ساۋ­داعا قاتىستى سيمپوزيۋمدار مەن سەمينارلار وتكىزۋ, تاعى باسقا دا شارالار ۇيىمداستىرۋ. مالىمەتتەرگە قاراعاندا, اتال­عان ورتالىق وتكەن كەزەڭ­دەردە ءبىر­قاتار ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە ۇيىت­قى بولعان ەكەن. مىسالى, 2008 جىل­­­عى ماۋسىمدا ۋگاندادا بيزنەس-فورۋم, 2009 جىلدىڭ اق­پا­نىن­­دا ما­لي رەسپۋبليكاسىندا اف­­­ريكا­داعى تاعام ونەركاسىبىن دا­مىتۋعا ارنالعان فورۋم, يندونەزيادا 5-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكو­نوميكالىق فورۋمى ءوتتى. س­و­نى­مەن قاتار, ورتا­لىق كاير مەن بەيرۋتتە دە ساۋدا مەن ءتۋريزمدى دا­مى­تۋ­عا قاتىستى كورمە­لەر ۇيىم­داستىردى. بۇگىندە يسلام كونفەرەن­تسيا­سى ۇيىمىنىڭ اياسىندا يسلام فيكح (يۋريسپرۋدەنتسيا) اكادە­ميا­سى, يسلام تەحنولوگيالىق ۋني­ۆەرسيتەتى جانە نيگەريا مەن ۋگاندادا يسلام ۋنيۆەرسيتەتتەرى جۇ­مىس ىستەيدى. يسلام فيكح اكا­دە­ميا­سىنىڭ قىزمەتى مۇسىلمان الە­مى­نىڭ يسلامعا دەگەن سەنىمىن نى­عاي­تىپ, ونى شاريعات قاعي­دات­تارى­نا سايكەس تۇسىندىرۋگە نەگىزدەلگەن. اكا­دەميا ءوزىنىڭ وتىرىستارىن جىل سايىن ءوت­كىزىپ تۇرادى. مى­سالى, ونىڭ وتى­رىستارى ساۋد ارا­بياسىندا جەتى رەت, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە, يوردانيا مەن كۋۆەيت مەملەكەتتەرىندە ەكى رەتتەن, سونداي-اق برۋنەي, باحرەين, كاتار, ومان سۇلتاندىعى, باسقا دا ەلدەردە وتكىزىلگەن. بانگلادەشتەگى يسلام تەحنولو­گيا­لىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمعا قا­تى­سۋشى ەلدەردەگى ادام رەسۋرس­تارىن ينجينيرينگ, تەحنولوگيا, كاسىبي-تەحنيكالىق سالالار بو­يىن­شا بىلىمدەرىن دامىتۋعا با­سىم­دىق بەرەدى. بۇعان قوسا مۇشە مەملە­كەت­تەردىڭ قاجەتتىلىگىنە قا­راي ينجەنەرلەر مەن تەحنيكالىق پەرسو­نال­داردى وقىتۋدى دا ۇيىم­داس­تىرادى. ال نيگەرياداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتى افريكالىق مۇ­سىل­ماندار ءومىرىن جاقسارتۋدى ماق­سات ەتە وتىرىپ, ستۋدەنت جاس­تار­دىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ءبىلىم الۋىنا باسا ءمان بەرەدى. قازىرگى كەزدە نيگەرياداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە شاريعات ءجا­نە يسلامدى زەرتتەۋ, اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتتەرى, جو­عارى ءبى­لىم بەرۋ, پەداگوگيكا جانە مۇعا­لىمدەردىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ ينس­تي­تۋتى, يسلام مۇرالارىن وركەن­دە­تۋ­دىڭ افريكالىق ورتالىعى, «IQRA» كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ور­تالىعى, اسپيرانتتار ءبولىمى, ايەل­دەردىڭ يسلام زەرتتەۋلەر جانە اراب ءتىلى كوللەدجى جۇمىس ىستەيدى. بۇل وقۋ ورنى نيگەريانىڭ ساي قالا­سىندا ورنالاسقان. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نىڭ ءۇشىنشى نەگىزگى ينستيتۋتى – اففيليرلەنگەن ينستيتۋت. ونىڭ قۇرامىندا 11 قۇرىلىم بار. سو­نىڭ ءبىرى – يسلام ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى. پالاتا ۇيىمعا مۇشە 57 مەملەكەتتىڭ جەكە سەكتورى رەتىندە سانالادى. وعان يكۇ-عا قا­تى­سا­تىن ەلدەردىڭ ۇلتتىق پالاتا­لارى, وداقتارى, ساۋدا-ونەركاسىپ فەدەرا­تسيا­لارى مۇشە بولىپ تا­بى­لادى. پالاتانىڭ مىندەتىنە ساۋدا وپەرا­تسيا­لارىنىڭ قۇندىلى­عىن جاندان­دىرۋ, يسلام ەكونو­مي­كاسى تۋرالى تانىمدى كەڭەيتۋ, نيەتتەستىك پەن تۋىستىقتى تەرەڭ­دە­تۋ جانە اراب ءتىلىن تاراتۋ جاتا­دى. ال تاجىريبە جۇزىندەگى ماق­سا­تى­نا جۇمىس كۇش­تەرىن الماستىرۋ مەن تۋريزم كولە­مىن كەڭەيتۋ, ينۆەستيتسيا تاسقىنىن ارتتىرىپ, تاۋار اينالىمىن كو­بەي­تۋ, ۇلتتىق ءوندىرىستى دامىتىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەن­­گىزۋگە باسا نا­زار اۋدارۋ ماسەلە­لەرى كىرەدى. سو­نىمەن بىرگە, بۇۇ سياقتى ءىرى حا­لىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ م­ا­مان­دان­دىرىلعان ينستيتۋت­تارى­مەن, حا­لىقارالىق ساۋدا ۇيىم­دارىمەن بايلانىستى دامىتۋ دا ساۋدا-ونەر­كاسىپ پالاتاسىنىڭ با­سىم با­عى­تى­نىڭ ءبىرى سانالادى. پالاتانىڭ شتاب-پاتەرى پاكستان­نىڭ كاراچي قالاسىندا ورنالاسقان. اففيليرلەنگەن ينستيتۋتتىڭ قىز­­مەت اياسى اۋقىمدى قۇرىلىمىنىڭ ەكىنشىسى – يسلام استانالارى مەن قالالارىنىڭ ۇيىمى. 1980 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بۇل قۇ­رىلىم حالىقارالىق ۇكىمەتتىك ەمەس جانە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بو­لىپ ەسەپتەلەدى. قازىرگى كەزدە ۇيىمعا يكۇ-عا قاتىسۋشى ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە وڭتۇستىك امە­ريكا قۇر­لىقتارىنداعى 54 مەم­لەكەتتىڭ 141 قالاسى مەن استانالارى مۇشە. بۇعان قوسا قۇرىلىمعا يكۇ-عا مۇشە ەمەس التى ەلدىڭ 8 قالاسى بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ كەلەدى. ۇيىمنىڭ قارا­جات رەسۋرسى وعان مۇشە قالالاردىڭ جارناسىنان, سونداي-اق جەكە تۇلعا­لار مەن ينۆەستيتسيادان قۇرالادى. وسى جەردە اتاپ وتەيىك, بۇل ۇيىم ساياسي قىز­مەتپەن اينالىسپايدى, مەملەكەت­تەر­دىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايدى. ماقساتى مەن مىندەتتەرى – مۇشە بولىپ تابىلاتىن قالالار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋىنا ۇلەس قو­سىپ, يسلام ەلدەرى استانالارى مەن قالالارىنىڭ اراسىندا دوس­تىق قاتىناستاردى نىعايتۋ. يسلام استانالارى مەن قالا­لارى­نىڭ ۇيىمى ءار ءۇش جىل سا­يىن تۇراقتى تۇردە قالالاردى ار­حيتەكتۋرالىق جاعىنان جوسپارلاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ تا­قىرىپتارىنداعى جوبالارعا سىي­­لىق تاعايىنداپ وتىرادى. سىي­لىق ۇيىمنىڭ باس كون­فە­رەن­تسياسى اشى­لۋ سالتاناتىندا تا­بىس ەتىلەدى. بۇل قۇرىلىم, سون­داي-اق مۇسىلمان­دار­دىڭ قاسيەتتى ورنى – مەككە قا­لاسىندا ءوزىنىڭ رەسمي جۋرنالىن دا شىعارىپ كەلەدى. ال بۇكىلالەمدىك يسلام عىلى­مى اكادەمياسى 1986 جىلى يكۇ-نىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتى­ماقتاس­تىق جونىندەگى تۇراقتى كو­مي­تەتىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قۇ­رىلعان. ونىڭ اتقارۋشى ورگانى اكادەميا حاتشى­لىعى, ول اممان قالاسىندا ورىن تەپكەن. اكادەميا باس اس­سام­بلەيانىڭ باسقارۋىنداعى دەربەس ورگان بولىپ تابىلادى. ونىڭ قۇرا­مىندا قازىرگى كەزدە 102 مۇشە بار. باس اسسامبلەيا ءتورت جىل مەرزىمگە سايلانعان 11 ادام­نان تۇ­را­دى. اتال­عان عىلىمي قۇ­­رىلىم حالىقارالىق قارجى ۇيىم­­­دارى­نىڭ قولداۋ كور­­سەتۋىمەن حالىق­ارا­لىق عىلىمي كون­فەرەن­تسيا­لار ءو­ت­كى­زىپ وتىرادى. وندا الەم­دىك قوعام­داستىققا ورتاق وزەكتى پروبلەمالار تالقىلانادى. اكادەميا يكۇ-عا قاتىسۋشى ەل­دەر­دىڭ عىلى­مي ور­تالىقتارىمەن ىن­تىماق­تاس­تىق ور­ناتۋدى باستى نازاردا ۇستاي­دى. وسىع­ان باي­لا­نىستى اتالعان ق­ۇ­رى­لىم قازاق­ستاننىڭ, ءازىرباي­جان­نىڭ جانە وزبەكستاننىڭ عى­لىم اكادەميا­لارى­مەن ءوزارا ءتۇسى­نىس­تىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعان. اففيليرلەنگەن ينستيتۋت قۇ­را­مىن­داعى تاعى ءبىر ەرەكشە قۇرى­لىم – يسلام كونفەرەنتسياسىنىڭ جاستار فورۋمى دەر ەدىك. ىن­تى­ماق­تاس­تىق پەن ۇنقاتىسۋعا ءۇن­دەي­تىن جاستار فورۋمىنىڭ جۇمىس ىستەي باس­تا­عا­نىنا التى جىلعا جۋىق­ت­ادى. ماق­ساتى – يكۇ-عا قاتىسۋ­شى ەلدەر جاستارىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى كوزدەيدى. فورۋم ءوز جۇ­مىسىن نەگىزگى بەس باعىت بو­يىن­شا جۇرگىزەدى. ولار: جاستار ءمۇ­د­دە­سىن قورعاۋ, ءبىلىم الۋعا قولداۋ كور­سەتۋ, جاس­تار­دىڭ مورالدىق قۇن­دى­لىقتارىن نىعايتۋ, وركەنيەت پەن مادەنيەت اراسىنداعى ۇنقاتى­سۋ­دى دامىتۋ جانە جاستاردىڭ ور­نىقتى دامۋىنا ىقپال ەتۋ. بۇگىندە فورۋم ءوزىنىڭ قۇرامىنا 35 جەتەكشى ۇلتتىق جانە 6 حالىقارالىق جاستار ۇيىمىن بىرىكتىرىپ وتىر. فورۋمنىڭ جەتەكشى جوعارى ور­گا­نى – ونىڭ باس اسسام­بلەياسى. سون­داي-اق فورۋمنىڭ پرەزيدەنتى مەن باس حاتشىسى دا بار. ال ورنالاس­قان جەرى ىستامبۇل قا­لاسى. وعان 30-دان استام ەلدىڭ جاستار ۇيىم­دارى مۇشە. ىشىندە قازاق­ستاندىق جاستار ۇيىمى دا بار. يكۇ-نىڭ اففيليرلەنگەن ينس­­تي­تۋتىنىڭ قۇرامىندا اتالعان­دار­دان باسقا يسلام حالىقارالىق جار­تى اي كوميتەتى, بۇكىلالەمدىك اراب-يسلام مەكتەبى فەدەراتسياسى, يسلام نيەتتەستىك سپورت ويىن­دارى فە­دە­راتسياسى, حالىقارالىق سكاۋتتار مۇ­سىل­مان وداعى, يسلام كەمە يە­لەرىنىڭ قاۋىمداستىعى جانە يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ كونسۋلتانتتار فە­­دەراتسياسى قىزمەت ەتەدى. بۇل قۇ­رى­لىمداردىڭ ارقاي­سى­سىنىڭ ات­قارا­تىن قىزمەتى, ال­دارىنا قوي­عان ماق­ساتى مەن مىندەتتەرى بار. * * * ءبىز گازەتتىڭ وتكەن ءنومىر­لەرىن­دە جاريالانعان ماقالالاردا, سون­داي-اق وسى ماتەريالدا يسلام كون­فە­رەنتسياسى ۇيىمىنىڭ نەگىزگى قۇ­رىلىمدارىن جانە ولار­دىڭ قىز­­مەت­تەرىن ورتاعا سالدىق. ون­دا­عى ماق­ساتىمىز – قالىڭ وقىر­ماندى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى­مەن تانىس­تىرۋ. ويتكەنى, قازاق­ستان رەسپۋب­لي­كاسى بيىلعى جىل­دىڭ ەكىنشى جار­تى­سىنان باستاپ وسى ءىرى حالىق­ارالىق ۇيىم – يكۇ-عا توراعالىق ەتەتىن بولادى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.