قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعى №729

2010 جىلعى  26 قاراشا, استانا قالاسى مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورمان كودەكسىنىڭ 73-بابىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, بۇيىرامىن: 1. قوسا بەرىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسى بەكىتىلسىن. 2. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى توراعاسىنىڭ 2004 جىلعى 3 جەلتوقسانداعى №258 (نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتiك تiركەۋ تiزiلiمiندە №3312 تىركەلگەن, «زاڭ گازەتىندە» 2005 جىلعى 2 قاراشادا №138 (762) جاريالانعان) بۇيرىعىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانىلسىن. 3. قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تابيعات رەسۋرستارىن پايدالانۋ ستراتەگياسى دەپارتامەنتى (ج. ى. وماروۆ) زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن وسى بۇيرىقتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك تىركەلۋىن قامتاماسىز ەتسىن. 4. وسى بۇيرىق ءبىرىنشى رەت رەسمي جاريالانعاننان باستاپ ون كۇنتىزبەلىك كۇن وتكەن سوڭ قولدانىسقا ەنگiزiلەدi. ءمينيستردىڭ م. ا. ە.امان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى  اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ م. ا. 2010 جىلعى 26 قاراشاداعى №729 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسى 1. جالپى ەرەجەلەر 1. مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ەرەجەسى (بۇدان ءارى – ەرەجە) قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورمان كودەكسىنىڭ 73-بابىنا سايكەس ازىرلەندى جانە مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمانداردى مولىق­تى­رۋ مەن ورمان ءوسiرۋ جانە ولاردىڭ ساپاسىنا باقىلاۋ جاساۋ جونiندەگi ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءتارتىبىن انىقتايدى. 2. ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ ۋچاسكەلەردىڭ الەۋەتتى ورمان ءوسىرۋ جاعداي­لارىنا, سۇرەك جانە بۇتا تۇقىمداس اعاشتاردىڭ اعاش وسىرۋشىلىك قاسيەتتەرىنە, ەكپەلەر ءوسىرۋ ماق­ساتتارىنا سايكەس ايماقتىق-تيپولوگيالىق نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى جانە مىنالاردى: ورمان وسىرۋشىلىك, ەكولوگيالىق جانە ەكونو­ميكالىق جاعىنان مەيلىنشە ءتيىمدى تاسىلدەرمەن ەڭ قىسقا مەرزىمدە ورمان رەسۋرستارىن مولىق­تىرۋدى; مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرىن ۇتىمدى پايدالانۋدى; ورمانداردىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارت­تىرۋدى; اۋماقتىڭ وڭتايلى ورماندىلىعىن قامتا­ماسىز ەتۋدى; ورمانداردىڭ ورتانى قورعاۋ جانە ورتانى قۇرۋ قىزمەتتەرىن اتقارۋى ءۇشىن ولاردىڭ سۋ قورعانىشتىق, قورعانىشتىق, سانيتارلىق-گيگيە­نالىق جانە باسقا دا پايدالى قاسيەتتەرىن ارت­تىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. 3. مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندەگى ورماندى تابيعي جانە جاساندى مولىقتىرۋ كولەمى رەۆيزيا كەزەڭىندە جانە جىل سايىن ورمان ورنالاستىرۋمەن انىقتالادى. كورسەتىلگەن ءتاسىل­دەردىڭ قاتىناستارىن ءار ورمان ءوسىرۋ ايماعى, ءوڭىرى (وبلىسى) جانە مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋ بويىنشا ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋ بارىسىن ارنايى زەرتتەۋ نەگىزىندە عىلىمي جانە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى انىقتايدى. 4. وسى ەرەجەدە تومەندەگىدەي ۇعىمدار قولدانىلادى: 1) كەسپەاعاش ايماعى – اعاش كەسۋدiڭ بارلىق تۇرلەرi ءۇشiن بولiنگەن نەمەسە اعاشتارى كەسiلۋ ساتىسىنداعى ورمان ۋچاسكەسi; 2) ورمان داقىلدارىن تۇگەندەۋ – مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەردىڭ ەكپەلەردى ءوسىرۋدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جىلىندا, جانە ورمان كومكەرىلگەن جەرلەرگە داقىلداردى اۋىستىرۋ كەزىندە كۇزدە جۇرگىزىلەتىن ورمان ەكپەلەرىنىڭ ساپاسىن اتتەستاتسيالاۋ (اۋەدەن سەبۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن جۇمىس­تاردان كەيىن ەكىنشى جانە بەسىنشى جىلى); 3) تۇقىمدىقتار (تۇقىمداندىرۋ كوزدەرى) – تۇقىمدىق جەكە تۇرعان اعاشتار نەمەسە ولاردىڭ تۇقىمدىق توپتارى, ورمان ۋچاسكەسىنىڭ شوق اعاشتارى نەمەسە ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاقىن ۋچاسكەلەردەن تۇ­قىم­نىڭ ۇشىپ كەلۋى مۇمكىن ەمەس كەسپە­اعاشتاردا قالدىرىلعان ورمان ۋچاسكەسىنىڭ تۇقىم­دىق جولاقتارى; 4) الاڭشا – سۇيرەتiپ شىعاراتىن كەسپەاعاش سوقپاعى ارقىلى اعاشتار, سىپتالعان اعاشتار نەمەسە سورتيمەنتتەر كولiك قۇرالدارىمەن سۇيرەتiپ اكەتىلەتiن كەسپەاعاشتىڭ نەمەسە مولدەكتiڭ بiر بولiگى; 5) ورمان داقىلدارىن ورمان كومكەرگەن جەرلەرگە اۋىستىرۋ – مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىسىنىڭ بەلگىلەنگەن ساپا كورسەتكىشتەرىنە جەتكەن ورمان داقىلدارىن ورمان كومكەرگەن جەرلەر ساناتىنا ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى; 6) باستاپقى ورمان داقىلدارى – ءوسىپ تۇرعان ورمان قولتىعىنداعى كەسۋدەن بىرنەشە جىل بۇرىن قاجەتتى تۇقىمدىلاردىڭ سەنىمدى تۇردە جاڭارۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىرىلگەن داقىلدار; 7) ورمان داقىلدارىنىڭ جەرسىنۋى – ورمان ەكپەلەرىنىڭ ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى جىلىندا انىقتالاتىن ءتىرى وسىمدىكتەرى بار وتىرعىزۋ (ەكپە) ورىندارىنىڭ جالپى وتىرعىزۋ (ەكپە) ورىن­دارىنا پروتسەنتتىك قاتىناسى; 8) ورمان داقىلدارىن قايتا جاڭارتۋ – قۇن­دىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەن ەكپەلەردى قۇندى جانە ونىمدىلىگى جوعارى ەكپەلەرگە اۋىستىرۋ; 9) وزدىگىنەن ءونۋ – تابيعي تۇردە جاڭارعان ورمان اعاشتارى مەن بۇتالاردىڭ ءوسىمى; 10) ارالاس ورمان داقىلدارى – قۇرامىندا بىرنەشە اعاش نەمەسە بۇتا تۇقىمدىلارى بار ور­مان ەكپەلەرى; 11) ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ – شارۋاشىلىق قۇندىلىعى جوعارى ورماننىڭ پايدا بولۋىنا, ساقتالۋىنا جاعىمدى جاعداي جاساۋ; 12) ورمان داقىلدارىن تەحنيكالىق قابىلداۋ – ورمان داقىلدارى وندىرىلگەن ساتتەن باستاپ 10 كۇنتىزبەلىك كۇننەن كەشىكتىرمەي مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىنىڭ كوميسسياسى جۇرگىزەتىن مىندەتتى سيپاتتاعى ءىس-شارا, ول وسى ەرەجەگە قو­سىم­شاعا سايكەس بەلگىلەنگەن نىسان بويىنشا ورىندالعان ورمان داقىلدارى جۇمىستارىنىڭ ساپا­سىن باعالاپ, قابىلداپ الۋ اكتىسىن جاساۋدى قامتيدى; 13) ورمان داقىلدارىنىڭ ءتيپى – اعاش جانە بۇتا تۇقىمدىلارىنىڭ قۇرامىندا, وسىمدىك­تەردىڭ ورنالاسۋىندا, اۋدان بىرلىگىندەگى سانىندا جانە توپىراقتى وڭدەۋ ەرەكشەلىكتەرىندە ايىرماشىلىقتارى بار ورمان داقىلدارى; 14) اگروتەحنيكالىق كۇتىم – ورمان دا­قىلدارىن ءشوپ جانە ۇساق اعاش بۇتا ءوسىم­دىكتەرىنىڭ باسىپ كەتۋىن بولدىرماۋمەن تۇجى­رىمدالاتىن جانە توپىراقتا ىلعالدىڭ جينا­لۋىن قامتاماسىز ەتەتىن وسى داقىلدارعا كۇتىم جاساۋ شارالارى; 15) ورماندى كۇتىپ-باپتاۋ – ورماندى جا­رىقتاندىرۋ جانە تازارتۋ تۇرىندە ورمان دا­قىلدارىنا كۇتىم جاساۋ شارالارى, بۇل ولاردىڭ ءوسۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ولاردى كولەڭكەلەپ تۇرعان تەز وسەتىن اعاش جانە بۇتا تۇقىمدىلارىنىڭ تابيعي وسكىندەرىن كەسۋدى جانە (نەمەسە) قالىڭ ەكپەلەردى سيرەتۋدى بىلدىرەدى; 16) ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ قورى (وموق) – ورمان داقىلدارىن وسىرۋگە, ورماننىڭ تابيعي ءوسىپ-ونۋىنە جانە ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ شارالارىنا ارنالعان مەملەكەتتىك ورمان قورى جەرلەرى; وموق مىناداي ساناتتارعا بولىنەدى: ورمان داقىلدارى قورى, ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا ارنالعان جەرلەر قورى جانە ورمان وسىرۋگە ارنالعان جەرلەر قورى; 17) جارتىلاي ورمان داقىلدارى – داقىلدار مەن تابيعي جاڭارۋدان قالىپتاسقان ەكپەلەر; 18) تازا داقىلدار – ناتيجەسىندە وسى تۇقىمنىڭ تازا ەكپەسى وسۋگە ءتيىس بەلگىلى ءبىر تۇقىمنىڭ داقىلدارى. 2. ورمانداردى مولىقتىرۋ مەن ورمان ءوسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالارعا قويىلاتىن جالپى تالاپتار 5. ورمانداردى مولىقتىرۋدى, ورمان ءوسىرۋدى جانە ورمان تۇقىمدارىن دايىنداۋ مەن سۇرەك جانە بۇتا تۇقىمدىلارىنىڭ ەكپە كوشەتتەرىن ءوسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى قامتاماسىز ەتۋ ورمان يەلەنۋشىلەر سياقتى, ورمان قورى ۋچاسكەلەرى ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋعا بەرىلگەن ورمان پايدالانۋشىلار دا ىسكە اسىرادى (بۇدان ءارى – ورمان پايدالانۋشىلار). 6. مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەرى: 1) ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ جەرلەرى مەن ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ءوسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جەرلەردىڭ قورىن ەسەپكە الادى; 2) ورمان ورنالاستىرۋ ماتەريالدارى بو­يىنشا مەملەكەتتىك ورمان قورىندا بولعان ءوز­گەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, ورمانداردى مولىق­تىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋ قورىنىڭ جەرلەرىنىڭ ءاربىر ساناتى ءۇشىن جەكە ورمانداردى مولىقتىرۋ جانە ورمان ءوسىرۋدىڭ كولەمىن, كەزەگىن, مەرزىمىن, ءادىسى مەن ءتاسىلىن بەلگىلەيدى; 3) سۇرەك تۇقىمدىلارىن سەلەكتسيالاۋ, تۇقىم شارۋاشىلىعى مەن سورتتاردى سىناۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزەدى; 4) قۇندى تۇقىمدىلاردان جاڭا ەكپەلەر شىعارۋ جانە ولاردى كۇتىپ-باپتاۋ جولىمەن ور­مانداردىڭ ورتا قۇرۋ جانە قورعانىشتىق قاسيەت­تەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن شارالار قولدانادى; 5) مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە سۋ جانە جەل ەروزياسىن, سازدانۋدى بولدىرماۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرادى. 7. ورمان پايدالانۋشىلاردىڭ اعاش دايىن­داۋ جۇمىستارىندا قولداناتىن تەحنولوگيالارى وسى ەرەجەدە جانە «مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە اعاش كەسۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋ­رالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 14 اقپانداعى №141 قاۋلىسىندا كورىنىس تاپقان نورمالارعا سايكەس ورمان ورتاسىنىڭ مەيىلىنشە ساقتالۋىن جانە شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمداردان تەزىرەك جاڭا ۇرپاق الۋدى قاراستىرادى. اعاشى كەسىلگەن جەرلەردەگى ورمانداردى مولىقتىرۋ تاسىلدەرى جانە ونى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اعاش دايىنداۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپتار رۇقسات قۇجاتتارىندا كورسەتىلەدى. 8. ورمانداردى مولىقتىرۋ جۇمىستارىن جوسپارلاعاندا مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەر مەن ورمان پايدالانۋشىلار ورمان ورنالاستىرۋ نەمەسە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى وسى اۋماق ءۇشىن بەلگىلەگەن ورماننىڭ قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تابيعي جانە جاساندى تاسىلدەرىنىڭ قاتىناستارىن ەسكەرەدى. تاۋلى ورمانداردىڭ ورتا جانە جوعارى بەلدەۋلەرىنىڭ تىك بەتكەيلەرىندە ورمانداردى مولىقتىرۋ نەگىزىنەن ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى ارقىلى نەمەسە ورمانداردىڭ تابيعي جاڭارۋىنا اسەر ەتۋ جولىمەن جۇرگىزىلەدى, ال قالعان تابيعي ايماقتاردا – تابيعي جاڭارۋدىڭ تابىستىلىعى مەن شارۋاشىلىقتىڭ قارقىندىلىعىنا باي­لانىستى, تابيعي جاڭارۋ نەمەسە ورمان ەكپەلەرىن ەگۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. اعاشى كەسىلگەن جەرلەردە ورماندى مولىقتىرۋ ءتاسىلىن ورمان يەلەنۋشى كەسپەاعاشتى ءبولۋ مالىمەتتەرى, كەسىلگەن ورىنداردى كۋالان­دىرۋ جانە تابيعي جاڭارۋدىڭ كۇندەلىكتى جاعدايلارىن باعالاۋ بويىنشا انىقتايدى. 9. ورمان مەكەمەلەرىندە شارۋاشىلىق جا­عىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ تابيعي جاڭارۋىن ء(وسۋىن) ەسكەرە وتىرىپ, ورمانداردى مولىقتىرۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمى اعاش كەسۋ مەن ورماندى مولىقتىرۋ اراسىندا الشاقتىققا جول بەرىلمەيتىندەي ەتىپ قالىپتاسادى. 10. اعاشى كەسىلگەن جەرلەردە جانە باسقا دا ورمانسىز جەرلەردە شارۋاشىلىق قۇندى تۇقىم­دىلاردىڭ تابيعي جاڭارۋى بارىنشا مۇمكىن مەرزىم ىشىندە مۇمكىن بولماسا, ول جەرلەردە ورمان ەكپەلەرى ەگىلەدى. كەسىلگەننەن كەيىن دەرەۋ ەكپەلەر ەگىلەتىن ورمان ءتيپى توپتارىنىڭ تىزبەسىن ورمان ورنالاستىرۋ نەمەسە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى بەلگىلەيدى. 11. ورمانداردى مولىقتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ءاربىر ۋچاسكە ءۇشىن ناقتى الدىن الا ازىرلەگەن وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەس­تiرۋ ۇيىمدارى ازىرلەگەن مەملەكەتتiك ەكولوگيا­لىق ساراپتامادان وتكەن ارنايى جوبالار بو­يىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. 12. اسا قۇندى ەكپەلەردى مولىقتىرۋ ءجونىن­دەگى ءىس-شارالار (مەملەكەتتىك قورعانىش ورمان جولاقتارى, پلانتاتسيالىق داقىلدار, ماڭىزدى حالىق شارۋاشىلىعى وبەكتىلەرى ايماعىنداعى قورعانىش ەكپەلەرى) وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارى ازىرلەگەن مەملەكەت­تiك ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكەن ارنايى جوبالار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ورمانداردى مولىقتىرۋ جونىندەگى ءىس-شا­رالاردى جوبالاعان كەزدە ورمان پايدا­لانۋ­شىلار سول ۋچاسكەلەردىڭ ورتكە قارسى ورنالاس­تىرىلۋىن قاراستىرادى. 13. باستى ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن اعاش كەسۋ كەزىندە ورمان پايدالانۋشىلار اعاشىن كەسكەن ورماننىڭ القابىنان ەكى مارتە اسىپ تۇسەتىن القاپتا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭنامالىق ەرەجەلەردى ولاردىڭ ىسكە اسىرۋى ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەر ولارعا وسى ماقساتتار ءۇشىن ورمان داقىل­دارى قورىنىڭ قۇرامىنان قوسىمشا القاپتار بەرەدى. بۇل ورايدا كورسەتىلگەن القاپتار ادەتتە مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمان رەسۋرستارىن ۇزاق مەرزىمدى ورمان پايدالانۋعا بەرۋ جونىندەگى تەندەرگە قويىلاتىن لوتتىڭ قۇرامىنا ەنگىزىلەدى. 14. تابيعي جاس وسكىندەر قۇندى سۇرەك ەكپەلەرى ساناتىنا ەنگىزىلگەن كەزدە جانە ورمان داقىلدارى ورمان كومكەرىلگەن جەرلەرگە اۋىستى­رىلعان كەزدە ولار «مەملەكەتتىك ورمان قورىن­داعى ورمان كومكەرمەگەن جەرلەردى ورمان كومكەرگەن جەرلەرگە اۋىستىرۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شا­رۋاشى­لىعى ءمينيسترىنىڭ م. ا. 2010 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى № 561 (نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەملەكەتتiك تiركەۋ تiزiلiمiندە № 6531 تىركەلگەن) بۇيرىعىندا كوزدەلگەن نورماتيۆتىك تالاپتارعا سايكەس بولۋى كەرەك. 3. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى 15. ورمان يەلەنۋشىلەردىڭ ورماندى تابيعي جاڭارتۋعا قالدىرعان ۋچاسكەلەرىندە ورمان پايدالانۋشى اعاشتى كەسكەن كەزدە ءبۇتىن وسكەن­دەردى, شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى جىڭىشكە اعاشتاردى, سونداي-اق تۇقىمدانۋ كوزدەرىن (تۇقىمدىق اعاشتار, تۇقىمدىق شوق اعاشتار نەمەسە جولاقتار) قالدىرۋلارى كەرەك. ەگەر ورمان پايدالانۋشى ورمان توپىراعىن ەندى ورمان وسپەيتىندەي جاعدايعا دەيىن بۇلدىرگەن بولسا, وندا ول جەردى قالپىنا كەلتىرەدى. 16. مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىلەر جانە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى ورمانداردىڭ تابيعي جاڭارۋىن مىناداي جاعدايلاردا قاراستىرادى: شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلار وسكىنىنىڭ سانى ناقتى ورمان ءوسىرۋ ايماعى ءۇشىن باعالاۋ شكالاسى بويىنشا تابيعي جاڭارۋى «جاقسى» دەپ تابىلعان نورمادان كەم بولماسا; تۇبىردەن نەمەسە تامىردان بالاق شىبىق­تاردىڭ پايدا بولۋ جولىمەن بارلىق ءوسۋ كەزەڭىندە جاڭارۋ قابىلەتى بار اعاش تۇقىم­دىلارىن كەسكەن كەزدە, تۇقىمدىق جاڭارۋى ءمۇم­كىن بولماي بارلىق ءوسۋ كەزەڭىندەگى جاڭارۋى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ ماقساتىنا ءدال كەلسە. 17. ۋچاسكەدە ورماننىڭ ويداعىداي تابيعي جاڭارۋ ولشەمى بارىنشا شەكتى مەرزىم ىشىندە شىعىمدىلىعى جوعارى ەكپەنىڭ ودان ءارى قالىپ­تاسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ بىركەلكى ورنالاسقان جاس اعاشتارىنىڭ جەتكىلىكتى مولشەرىنىڭ بوي كوتەرۋى بولىپ تابىلادى. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى كەزىندە جاس اعاشتاردىڭ سانى بويىنشا قويىلاتىن تالاپتار «مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە اعاش كەسۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 14 اقپانداعى №141 قاۋلىسىندا كوزدەلگەن. ورماننىڭ قايتا جاڭارۋ مەرزىمىنىڭ باستالۋى بولىپ مىنالار قابىلدانعان: اعاش كەسىلگەن جەرلەردە – سۇرەكدىڭدى كەسۋ مەرزىمىنىڭ اياقتالۋى; الاڭقايلاردا, باسقا دا ورمان كومكەرمەگەن جەرلەردە – توپىراقتى مينەرالداندىرۋدى وتكىزۋدىڭ نەمەسە قورشاۋدىڭ اياقتالۋ ءساتى; ورماندانۋدى تالاپ ەتەتىن مەليوراتسيالانعان ورمانسىز جەرلەردە – مەليوراتيۆتىك جۇمىستاردىڭ اياقتالۋ ءساتى. 18. ورمانداردى جاڭارتۋدىڭ بارىنشا شەكتى مەرزىمىن ورمان وسەتىن ايماقتار مەن ورمان تۇرلەرىنىڭ توپتارى بويىنشا ورمان ورنالاستىرۋ نەمەسە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ ۇيىمدارى بەلگىلەيدى. 4. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ 19. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ شارالارى تەك تابيعي جاڭارۋى ويداعىداي بو­لادى دەپ كۇتىلەتىن ورمان ءتيپى توپتارىندا عانا جۇرگىزىلەدى. 20. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جاردەمدەسۋ شارالارىنا مىنالار جاتادى: اعاش دايىنداۋ كەزىندە شارۋاشىلىق جاعى­نان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ ومىرشەڭ وسكىندەرى مەن شىبىقتارىن ساقتاۋ; كەسپەاعاش جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ وسكىن­دەر مەن تابيعي تۇقىمدانۋدى كۇتىپ-باپتاۋ; توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىن جارتىلاي مينەرالداندىرۋ; اعاشى كەسىلگەن جەرلەردى قورشاۋ; شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلار­دىڭ تابيعي جاڭارۋىنىڭ كەيبىر جەرلەردە وسكىندەر مەن تابيعي ء(وز بەتىنشە) تۇقىمدانۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەمەسە بىركەلكى ەمەستىگى بايقال­سا, تابيعي جاڭارتۋعا قوسىمشا رەتىندە باستى تۇقىمدىلاردىڭ كوشەتتەرى وتىرعىزىلادى. تۇقىمدىقتاردى (اعاشتار مەن شوق اعاش­تاردى) قالدىرۋ كەسپەاعاشتاردى بولگەندە جانە كەسكەندە تابيعي تۇلەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى جاعداي جانە مىندەتتى ورمان وسىرۋشىلىك شارا رەتىندە, ورماندى تابيعي تۇلەتۋ شارالا­رىنا ءوز بەتىنشە شارا ءتۇرى رەتىندە ەنگىزىلمەيدى. قالدىرىلعان تۇقىمدىقتاردى ورنالاستىرۋ جانە ولاردىڭ سانى مەملەكەتتىك ورمان قۇرۋ جەرلەرىندەگى ورمانداردى كەسۋ ەرەجەلەرىمەن انىقتالادى. 21. اعاش دايىنداۋ كەزىندە ومىرشەڭ وسكىندەر مەن شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدى­لاردىڭ شىبىقتارىن ساقتاۋدى ورمان پايدالا­نۋشى كەسپەاعاش جۇمىستارىنىڭ ءتيىستى تەحنو­لوگيا­لارىن قولدانۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتەدى. 22. سۇرەكتەردى تاسىپ اكەتۋ مەن كەسىلگەن جەرلەردى تازالاۋدى قوسقاندا, كەسپەاعاش جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ, شارۋاشىلىق جاعىنان قۇندى تۇقىمدىلاردىڭ ساقتالعان وسكىندەرى مەن جەتىلمەگەن جىڭىشكە اعاشتارىنىڭ اۋدانى بۇكىل كەسپە اعاشتىڭ 75 پايىزدان كەم ەمەس بولۋى كەرەك (كەسپە اعاشتى بەنزيندى ارامەن كەسىپ, تراكتورمەن سۇيرەپ تاسىعاننان سوڭ), ال اعاش دايىنداعىش ماشينالارمەن دايىنداعاندا – 60 پايىزدان كەم بولماۋى ءتيىس. اعاش دايىنداعان كەزدە قار تۇسكەن كەسپەاعاش ايماعىنىڭ وسكىندەرى مەن شىبىق­تارىنىڭ (مولدەكتىڭ جالپى اۋدانىندا كەسۋ جۇمىستارىنا دەيىن ەسەپكە الىنعان) 70 پايىزى, ال قارسىز كەزدە 60 پايىزى ساقتالۋ كەرەك. ورمان پايدالانۋشى وسكىندەردى كەسۋ قال­دىقتارىنان تازالاپ, كولەڭكە تۇسىرەتىن اعاشتار مەن بۇتالاردان بوساتىپ, تۇزەتىپ, قالىڭ توپ­تاردى سيرەتىپ وتىرۋعا مىندەتتى. 23. تولىمدىلىعى 0,6 اسپايتىن كەسۋگە تۇسە­تىن ەكپەلەردىڭ قولتىعىندا تۇقىمدار مەن وسكىندەردىڭ وسۋىنە جاعىمدى جاعدايلار جاساۋ ماقساتى مەن تۇقىمدىقتار بار كەزدە توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىن مينەرالداندىرادى. توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىن مينەرال­دان­دىرۋ اعاشى كەسىلگەن جەرلەر مەن الاڭقايلاردا توپىراقتىڭ مەحانيكالىق قۇرامىنا جانە ىلعال­دىلىعىنا, توپىراق جامىلعىسىنىڭ تىعىزدىعى مەن قالىڭدىعىنا, توسەنىشتىڭ قالىڭدىعىنا, كەسپەاعاش جۇمىستارى كەزىندەگى توپىراقتىڭ ۇستىڭگى قاباتىنىڭ مينەرالدانۋ دارەجەسىنە, تۇقىمدىقتار سانىنا جانە ۋچاسكەنىڭ باسقا دا جاعدايلارىنا بايلانىستى, توپىراقتى مەحاني­كالىق نەمەسە حيميالىق زاتتار مەن وڭدەۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. مينەرالداندىرىلعان قاباتتىڭ ۇلەسى بۇكىل اۋداننىڭ 30 پايىزدان كەم ەمەس بولۋى كەرەك. سوقانىڭ جانە فرەزەردىڭ جولاقتارى تۇقىمدىق­تار ءۇشىن – 5 مەتر نەمەسە ساقتالعان وسكىندەر مەن شىبىق توپتارىنا – 2-3 مەتر جاقىن ورنالاسۋى كەرەك. 24. توپىراق بەتىن مينەرالداندىرۋدىڭ وڭ­تايلى مەرزىمى – تۇقىم ءتۇسۋىنىڭ الدىنداعى كەزەڭى, ياعني جازدىڭ اياعى نەمەسە كۇزدىڭ باسى. توپىراقتى مينەرالداندىرۋدى گۇلدەنۋى مەن جەمىس بەرۋى ءۇشىنشى بالدان كەم بولمايتىن تۇ­قىم ونىمىمەن بىرگە تۇقىم بەرەتىن جىلى وتكىزەدى. گۇلدەنۋى مەن جەمىس بەرۋى بالىن انىق­تاۋ «ورمان تۇقىمدارىن دايىنداۋدى, وڭدەۋدى, ساقتاۋدى, پايدالانۋدى جانە ولاردىڭ ساپاسىن باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرا­لى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2010 جىلعى 29 ءساۋىر­دەگى №299 (نورماتيۆتiك قۇقىقتىق اكتىلەردى مەم­لەكەتتiك تiركەۋ تiزiلiمiندە №6259 تىركەلگەن) بۇيرىعىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. 25. ورماننىڭ بارلىق ءوسۋ كەزەڭىندەگى جا­ڭارۋى اعاشتاردىڭ جاستارى, مولشەرى جانە جاي-كۇيى بويىنشا ءتۇبىر مەن تامىردان بالاق شىبىقتار قۇرۋ قابىلەتىنە يە بولاتىن وسىنداي سۇرەكتەردى كەسكەننەن كەيىن قاراستىرىلادى. بۇل رەتتە اعاش كەسۋدى قىستا جۇرگىزەدى, تۇبىرلەردى الاسا ەتىپ قالدىرادى (وزەن اڭعارىنداعى جاعدايلاردا سۋ تاسۋىنىڭ بيىكتىگى مەن ۇزاقتىعى ەسكەرىلەدى), كەسپەاعاش تازالاۋدى بالاق شىبىق­تار مەن تامىر اتپا وسكىندەرى پايدا بولعانعا دەيىن اياقتايدى. ەمەننىڭ بالاق شىبىقتان جاڭارۋى ەكى گەنەراتسيادان, ال قايىڭ, كوكتەرەكتە – ءۇش گەنەراتسيادان اسپاۋى ءتيىس. 26. جاس اعاشتارعا, ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى ۋچاسكەلەرىندە ءۇي جانە جابايى جانۋارلاردان زاقىمدانۋ قاۋىپى تۋسا, ولاردى بارلىق جاعىنان نەمەسە مال ايدايتىن جەرىن قورشاپ قويۋ كەرەك. 27. اعاشى كەسىلگەن جەرلەردەگى وزدىگىنەن شىق­قان, ساقتالعان وسكىندەر مەن شىبىقتاردىڭ سانى از بولعاندا, ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋى تابىستى بولۋى ءۇشىن قوسىمشا كوشەتتەردىڭ وتىر­عىزىلۋى مۇمكىن. بۇل كەزدە وتىرعىزۋ ورىندارىنىڭ سانى, وسى جاعدايلار ءۇشىن جاپپاي وتىرعىزىلعان ورمان وسىمدىكتەرىنىڭ 25 پايىزدان اسپاۋى كەرەك. 28. ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا جۇرگىزىلگەن جاردەمدەسۋ شارالارىنىڭ قورىتىندىسى مەملەكەتتىك ورمان يەلەنۋشىسىنىڭ كوميسسياسىمەن باعا­لانادى. 29. شارۋاشىلىق قىزمەتتىڭ شەكتەلگەن رەجىمى بار ورمانداردا (ورمان باقتارىندا, ۇلتتىق تابيعي پاركتەردە, جاسىل ايماقتاردا جانە ت.ب.) ورماننىڭ تابيعي جاڭارۋىنا اسەر ەتۋ شارالارى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ رەجىمىن بۇزباعان جاعداي­دا عانا باستالادى. 5. ورمان ەكپەلەرىن قۇرۋ 30. بوساتىلعان ۋاقىت شەگىندە شارۋاشىلىق­قا قۇندى تۇقىمداردى تابيعي جاڭارۋ, تابيعي جاڭارۋعا جاردەمدەسۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرىندە ورمان يەلەنۋشىلەر ورمان داقىلدارىن قۇرادى. 31. ورمان داقىلدارىن قۇرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك ورمان قورى ۋچاسكەلەرى ورمان داقىل­دارى قورىن قۇرايدى دا, مىناداي ساناتتارعا بولىنەدى: 1) 1-2 جىل بۇرىن اعاشى كەسىلگەن جەرلەر; 2) 3 جانە ودان كوپ جىل بۇرىن اعاشى كەسىلگەن جەرلەردە ورمانداردىڭ شارۋاشىلىق قۇندى تۇقىمدىلارىنىڭ بوساتىلعان مەرزىم ۋاقىتىندا تابيعي جاڭارۋى بولماسا; 3) ءورتتىڭ سالدارىنان (ورتەڭدەر) نەمەسە باسقا دا سەبەپتەردەن جويىلعان ەكپەلەر ۋچاسكەلەرىندە بوساتىلعان مەرزىمدە, ورمانداردا شارۋاشىلىق قۇندى تۇقىمدىلارىنىڭ تابيعي جاڭارۋى كۇتىلمەسە; 4) جويىلعان جانە ەسەپتەن شىعارىلعان ورمان ەكپەلەرى; 5) الاڭقايلار, سونداي-اق قازبا بايلىقتارى الىنعاننان كەيىنگى ورمان وسىرۋگە جارامدى جاعدايعا كەلتىرىلگەن جەرلەر; 6) اۋىل شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋدان شى­عارىل­عان, ورمان وسىرۋگە جارامدى جەرلەر; 7) ورمان وسىرۋگە جارامدى قۇمدار, جىرالار جانە باسقا دا ورمانسىز جەرلەر; بۇل جاعدايدا وسى كاتەگورياداعى جەرلەر اگروحيميالىق-توپىراق زەرتتەۋلەرىنەن كەيىن ورمان داقىلدارى قورىنا ەنگىزىلەدى: 8) ورمان داقىلدارىن ەگۋ تاسىلىمەن قايتا قۇرۋدى قاجەت ەتەتىن قۇندىلىعى از ورمان ەكپەلەرى. 32. ءبىرىنشى كەزەكتە ورمان داقىلدارى قورىنىڭ جەرلەرى يگەرىلەدى: 1) سۋ جانە جەل ەروزياسىنا ۇشىراعان جەرلەر; 2) ەلدى مەكەندەردىڭ جاسىل ايماقتارىندا جانە وزەندەر, كولدەر, سۋ قويمالارى, توعاندار ت.ب. سۋ نىساندارى جاعالارى بويىنا ورنالاسقان جەرلەر; 3) بيىك ءشوپ وسىمدىكتەرى مەن جىلدام ءوسىپ كەتەتىن قاۋپى بار قىلقان جاپىراقتىلاردىڭ جاڭا­دان كەسىلگەن جەرلەرى جانە ورتەڭ الاڭدارى; 4) جوعارعى كلاسس بونيتەتىندەگى ەكپەلەردى وسىرۋگە جارامدى, تىڭ جەرلەردەگى ورمانمەن قامتىلماعان جەرلەر; 5) قۇندى اعاش تۇقىمدارىن ەنگىزۋ ءۇشىن قاراستىرىلعان, قۇنى تومەن ەكپەلەردىڭ كەسىلگەن جەرلەرى; 6) ورمان وسىرۋگە جارامدى جاعدايلارعا كەلتىرىلگەن, پايدالى قازبا بايلىقتارىن وندىرۋدەن قالعان جەرلەر. ورمان داقىلدارى قورىن يگەرۋدىڭ ناقتى كەزەگى ورمان ورنالاستىرۋ جانە جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارىمەن انىقتالادى. 33. ورمان داقىلدارىن ەگۋگە ۋچاسكە دايىنداۋ كەزىندە, بارلىق الداعى ورمان داقىلدارى وپە­راتسيالارىن ساپالى اتقارۋ ءۇشىن, سونداي-اق ءورت قاۋىپىن ازايتۋ جانە داقىلداردىڭ سانيتارلىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ جونىندە ءىس-شارالار جۇرگىزىلەدى. ۋچاسكەنى دايىنداۋ مىنالاردى قامتيدى: 1) جەردى تابيعي قالپىندا زەرتتەۋ; 2) ورمان داقىلدارىنا ۋچاسكە ءبولۋ; 3) بولاشاق داقىلدار قاتارىن نەمەسە توپى­راعى وڭدەلەتىن جولاقتاردى بەلگىلەۋ جانە ماشينالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قاۋىپتى جەرلەردى بەلگىلەۋ; 4) ۋچاسكەنى جاپپاي نەمەسە جولاقتارمەن قۇلاعان اعاشتاردان, تاستاردان, قاجەتسىز اعاش وسىمدىكتەرىنەن, كىشكەنتاي تۇبىرلەردەن, كەپكەن اعاشتاردىڭ دىندەرىنەن تازالاۋ; 5) تۇبىرلەردى قوپارۋ نەمەسە ولاردى ورمان ەكپەلەرى تەحنيكاسىنا بوگەت جاساماستاي بيىكتىككە دەيىن قىسقارتۋ; 6) توپىراق بەتىن تەگىستەۋ, ونىڭ اۋماعىن مەليوراتسيالاۋ, بەتكەيلەردە تەرراسالار جاساۋ; 7) توپىراقتا شامادان تىس ورنىققان زياندى قۇرت-قۇمىرسقالارمەن الدىن-الا كۇرەس جۇرگىزۋ. 34. ۋچاسكەنى زەرتتەگەن كەزدە ونىڭ جاعدايى مەن ورمان ەگۋگە جارامدىلىعى انىقتالادى, شارۋاشىلىققا قۇندى تۇقىمداردىڭ جاس ءومىر­شەڭ وسىمدىكتەرىنىڭ سانى مەن ورنالاسۋى, قۇلاعان اعاشتار جانە كەسۋ قالدىقتارىمەن قوقىستانۋ دارەجەسى, تۇبىرلەردىڭ سانى مەن بيىكتىگى, ماشينالاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قولاي­لىلىعى, توپىراققا زياندى قۇرت-قۇمىرسقالاردىڭ ورنى­عۋى بەلگىلەنەدى, ورمان ءوسىرۋ جاعدايىنىڭ ءتيپى ناقتىلانادى جانە ورمان داقىلدارىن ەگۋ تاسىلدەرى انىقتالادى. 35. ورمان داقىلدارىن ەگۋگە جەر بولگەندە, وعان ورمان شەكارالارىنا, جولدارعا جانە باسقا پلانشەتتە بەلگىلەنگەن تۇراقتى بەلگىلەرگە بايلانىس­تىرا وتىرىپ گەودەزيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى. ورمان داقىلدارىن تەحنيكالىق جوبالاۋدى وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىم­دارىمەن ورمان يەلەنۋشىلەردىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. 36. ورمان داقىلدارىن ەگۋ ءۇشىن اعاشى كەسىلگەن جەرلەردى دايىنداۋ ورمان پايدالانۋشىلار مەن كەسپەاعاش جۇمىستارىن ورىنداعان كەزدە جۇرگىزىلەدى. جاپپاي تازالاعان كەزدە قۇلاعان اعاشتار, قاجەتسىز ورمان وسىمدىكتەرى, كىشكەنتاي تۇبىرلەر جانە تاستار ۋچاسكەنىڭ شەكاراسىنا ىسىرىلادى نەمەسە ونىڭ اۋماعىنا 25-50 مەتر سايىن جينالادى. جارتىلاي تازالاۋ, جاپپاي تازالاۋ مۇمكىن بولماعان نەمەسە قاجەت ەمەس جاعدايلاردا, ەنى ءارتۇرلى جولاقتارمەن, سونداي-اق ورمان داقىل­دارىن ءدالىز تاسىلىمەن جانە بولەك ەككەندە جۇزەگە اسىرىلادى. 37. جاپپاي تۇبىرلەردەن تازالاۋ, ەرەكشە قۇندى ورمان داقىلدارىن ەگۋ, توپىراعى باي اعاشى كەسىلگەن جەرلەر نەمەسە ورتەڭدەردە ارام شوپتەر جانە تامىر اتپا نەمەسە بالاق اعاش ەكپەلەرىنىڭ قارقىندى دامۋ قاۋىپى تۋعاندا ارنايى جولاقتار جاساۋ ءۇشىن جۇرگىزىلەدى. قۇنارسىز توپىراقتا, اعاشى كەسىلگەن جەرلەر مەن ورتەڭدەردە جانە بەتكەيدىڭ تىكتىگى 6 گرادۋستان اسقاندا, توپىراق ەروزياسىن بولدىرماۋ ءۇشىن, سونداي-اق ورمان ايماقتارىنداعى سازدى جانە وتە سازدى جەرلەردە ءتۇبىر تازالاعاندا ونىڭ سۋ-فيزيكالىق قاسيەتتەرى تومەندەيتىن بولسا, تۇبىرلەردى جاپپاي تازالاۋعا تىيىم سالىنادى. تۇبىرلەردى جارتىلاي تازالاۋ ادەتتە ەگىلەتىن تۇقىمدىلاردىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە جانە باسقا دا فاكتورلارعا بايلانىستى ەنى 2 مەتردەن كەم ەمەس جولاقتارمەن جۇرگىزىلەدى. ۋچاسكەلەردى تازالاعاندا جانە تۇبىرلەردى قوپارعاندا توپىراقتىڭ جوعارعى قۇنارلى قابا­تىنىڭ مۇقيات ساقتالۋى قامتاماسىز ەتىلەدى. 38. عىلىمي ۇيىمدارى ازىرلەنگەن, توپىراقتى وڭدەۋ ءتاسىلى, ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قولدانىستاعى ايماقتىق ۇسىنىستارعا جانە توپىراق وڭدەۋدىڭ نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق تالاپ­تارىنا سايكەس, ورمان ءتيپىنىڭ توبىنا نەمەسە ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا, ورمان ەكپەلەرى قورىنىڭ ساناتىنا, ۋچاسكە دايىنداۋ ءتاسىلى جانە قابىلدانعان ورمان داقىلدارىنىڭ تيپىنە باي­لانىستى وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارىمەن تاڭدالادى. توپىراق وڭدەۋ بارلىق ۋچاسكەدە (جاپپاي وڭدەۋ) نەمەسە ونىڭ بولىگىندە (جارتىلاي وڭدەۋ) مەحانيكالىق نەمەسە حيميالىق تاسىلدەرمەن ىسكە اسىرىلادى. توپىراقتى ءارتۇرلى مەحانيكالىق (تراكتورلىق) قۇرالدارمەن وڭدەۋ نەگىزگى ءتاسىل بولىپ تابىلادى. توپىراقتى جاپپاي وڭدەۋ, بارلىق اۋماقتا وڭدەۋ جۇمىستارىنا كەدەرگى كەلتىرمەيتىن ۋچاسكەلەردە جۇرگىزىلەدى (6 گرادۋسقا دەيىنگى بەتكەيدە جانە توپىراقتا سۋ جانە جەل ەروزياسى بولماعاندا). توپىراقتى بولەكتەپ مەحانيكالىق وڭدەۋ جولاقتاپ جىرتۋ, جولاقتار مەن الاڭداردى مينەرالداندىرۋ نەمەسە قوپسىتۋ, سوقالاۋ نەمەسە جىرا جاساۋ, كىشكەنتاي تومپەشىكتەر جاساۋ (قاتارلار, جولدار, توبەشىكتەر), شۇڭقىرلار دايىن­داۋ جولدارىمەن ىسكە اسىرىلادى. توپىراقتى سوقالاپ نەمەسە جولاقتاپ وڭدەگەن كەزدە قۇرالدار ءجۇرىسى جولاقتاردىڭ تۇزۋلىگى مەن پارالەلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. 39. سۋسىما قۇمدارى, قاجەت بولعان جاعدايدا, بۇتالاردان ىقتىرمالار جاساۋ جولىمەن نەمەسە ءشوپ وسىمدىكتەرىن ەگۋ, مەحانيكالىق قالقالار قويۋ (قالقالار, بۇتاقتار, قامىس نەمەسە سابان بۋ­مالارى), جەر بەتىنە جابىسقاق زاتتار تاستاۋ جانە باسقا دا تاسىلدەرمەن بەكىتەدى. بۇل جاع­دايدا, باستى تۇقىم ەگىلگەنگە دەيىنگى الدىن-الا ەگىلگەن بۇتالار ورمان داقىلدارى كولەمىنە ەسەپتەلمەيدى. 40. تاۋ جاعدايلارىندا توپىراق وڭدەۋ ءتاسىلى جەردىڭ گەوگرافيالىق ايماعىن, بەدەرىن, بەت­كەي­لەردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى مەن كولبەۋلىگىن, توپى­راقتىڭ توسەنىشىنىڭ سۋ وتكىزگىشتىگىن, توپىراقتىڭ تاستىلىق دارەجەسىن, ۋچاسكەنىڭ مولشەرى مەن قولايلىلىعىن, ەروزيالىق پروتسەستەردىڭ پايدا بولۋ جانە دامۋ قاۋىپتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ تاڭدالادى. بەتكەيلەردىڭ كولبەۋلىگىنە, توپىراق جانە باسقا دا جاعدايلارعا بايلانىستى تاۋلى ۋچاسكەلەرىندە توپىراق وڭدەۋدىڭ مىنا ءتاسىل­دەرىنە رۇقسات ەتىلەدى: 1) تاسى كوپ جانە تاسى از توپىراقتى 6 گرادۋسقا دەيىنگى تاۋ بەتكەيلەرىندە – جاپپاي وڭدەۋ; 2) 6 گرادۋستان 12 گرادۋسقا دەيىن تاۋ بەتكەيىندە: تاسى از توپىراقتاردا – جولاقتاپ جىرتۋ, سونداي-اق ءتۇبىن قوپسىتا وتىرىپ, قاباتتار بويىنشا بوروزدالار كەسۋ; قۇرعاق جانە بيىك وسىمدىكتەر وسپەيتىن تاستى توپىراقتى تەرراسالاردا – جولاقتاپ قوپسىتۋ, ءتۇبىن قوپسىتا وتى­رىپ, بوروزدالار كەسۋ نەمەسە ميكروتەرراسالار دايىنداۋ; بۇتالار نەمەسە بيىك ءشوپ وسىمدىكتەرى ءوسىپ كەتكەن ۋچاسكەلەردە – بۋلدوزەر نەمەسە جيناعىش قوپارعىشتار مەن ۇزىندىعى 15-20 مەتر, اراسى 3-4 مەتر دايىندالعان ۇزىك-ۇزىك جولاقتارمەن ۇزىن جاعىمەن قاباتتار بويىنا ارالارى 2,5-3,5 مەتر ەتىپ ورنالاستىرىلادى; 3) 12 گرادۋستان 20 گرادۋسقا دەيىنگى جايپاق بەتكەيلەردەگى تەرەڭ جانە ورتاشا ءپروفيلدى تاستارى از توپىراقتاردا – بۋلدوزەرلەرمەن نەمەسە قوپارعىش-جيناعىشتارمەن بەتكەي بويىنا 3-5 مەتر ۇزدىك-ۇزدىك قىسقا جولاقتار جاسالادى; 4) تىك بەتكەيلەردەگى (21 گرادۋستان جوعارى) استىڭعى جىنىستارى سۋ وتكىزگىش بولاتىن توپىراقتاردا توپىراقتى ساتىلاپ نەمەسە الاڭ ەتىپ دايىنداۋعا رۇقسات ەتىلەدى. 5) از مولشەردەگى تاسى وتە كوپ توپىراقتاردا – الاڭ جاساپ قولدان وڭدەيدى, شۇڭقىرلار دايىندايدى. 41. توپىراقتى حيميالىق گەربيتسيدتەرمەن وڭدەۋ «پەستيتسيدتەردىڭ (ۋلى حيميكاتتاردىڭ) قاۋىپسىزدىگىنە قويىلاتىن تالاپتار» تەحنيكالىق رەگلامەنتىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2008 جىلعى 29 مامىرداعى № 515 قاۋلىسىمەن بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. ەرەكشەلىك رەتىندە الدىن الا توپىراقتى وڭدەمەي-اق ورمان ەكپەلەرى كوشەتتەرىن جاقسى تازالانعان اعاشى كەسىلگەن جەرلەرگە 1 گەكتارعا 500 دەيىن تۇبىرلەر بولىپ, تەز ءوسىپ تۇلەيتىن تۇقىمدار قاۋىپتى بولماسا ەگۋگە رۇقسات ەتىلەدى, سونداي-اق ارامشوپتەن تازا, جىرتىلعان جەرلەردە, قۇمداردا, اعاش ەگۋگە جارامدى تەگىستەلگەن ۇيىندىلەر جانە باسقا دا جەرلەردە, ورمان ەكپەلەرىنىڭ وسۋىنە بوگەت جاسايتىن وسىمدىكتەر وسپەي­تىن جانە وتە قۇرعاقشىلىققا ۇشىرا­مايتىن جەلەرگە دە سونداي تاسىلمەن ەگۋگە رۇقسات ەتىلەدى. 42. قۇرامى بويىنشا ورمان داقىلدارى تازا نەمەسە ارالاس بولۋى مۇمكىن. باستى تۇقىم جەرگىلىكتى ورمان قۇراۋشى تۇقىمدىلاردان تاڭدالادى, ال وڭ تاجىريبەلەر بولعاندا ينترودۋكتسيالىق تۇقىمدىلاردان دا تاڭدالادى. ول شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋ ماقسا­تىنا ءدال كەلۋى جانە جەردىڭ ورمان وسىمدىكتەرى جاعدايلارىنا سايكەس بولۋى كەرەك. ىلەسپەلى تۇقىمدىلار مەن بۇتالاردى تاڭ­داعاندا, ولاردىڭ باستى تۇقىممەن ءوزارا اسەرىن ەسكەرۋ كەرەك. ىلەسپەلى اعاش تۇقىمدىلارى مەن بۇتالار ەكپەلەرگە باستى تۇقىم قاتارىنىڭ ءوز قاتارىمەن الماسۋى جولىمەن ەنگىزىلەدى. 43. ورمان داقىلدارىنىڭ العاشقى جيىلىگى جانە وتىرعىزاتىن (سەبەتىن) ورىندى ورنالاس­تىرۋ جوعارى ءونىمدى سۇرەكدىڭنىڭ قالىپتاسۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ورمان وسىمدىكتەرىن ورماندى جەرگە اۋىستىرۋ جاسىندا ءبىر گەكتارعا قاجەت وسىمدىكتەردىڭ سانى ناقتى ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارى ءۇشىن قولدانىس­تاعى ستاندارتتارمەن بەلگىلەنەدى. ورمان وسىمدىكتەرىن كوشەتتەرمەن وتىرعىز­عاندا, وتىرعىزىلعان وسىمدىكتەر سانى ستاندارت بويىنشا ولاردى ورماندى جەرلەرگە اۋىستىرۋعا بەلگىلەنگەن ساننان كەم بولماۋى ءتيىس. كوشەتتەرمەن وتىرعىزىلعان سەكسەۋىل ءوسىم­دىك­تەرىنىڭ العاشقى جيىلىگى 1 گەكتار جەرگە 1,78 مىڭ دانا وتىرعىزۋ ورنىنان كەم بولماۋى كەرەك. 44. ورمان زيانكەستەرى مەن اۋرۋلارى تا­رالعان وشاقتاردا وتىرعىزىلعان (سەبىلگەن) العاشقى جيىلىك جانە وسىمدىكتەردىڭ قۇرامى ورماندى قورعاۋ جونىندەگى ۇسىنىستارعا سايكەس قابىلدانادى. ماقساتتى ورمان داقىلدارىن قۇرعاندا, وتىر­عىزىلاتىن (سەبىلەتىن) ورىننىڭ سانى مەن ورنالاستىرۋ سحەماسى ارنايى ۇسىنىستار جانە تەحنيكالىق تالاپتارمەن بەلگىلەنەدى. ەكپەلەردىڭ باستاپقى جيىلىگىنىڭ ناقتى نور­مالارى, قاتار ارالىعىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن ەنى جانە قاتارداعى وتىرعىزاتىن (سەبىلەتىن) ورىن­نىڭ ارا قاشىقتىعى باستى اعاش تۇقىمىنىڭ تۇرىنە, ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنىڭ تيپىنە, وسىمدىكتەردى ەگۋدىڭ ءادىسى مەن ماقساتىنا, كوشەت­تەردىڭ مولشەرىنە بايلانىستى. بۇل نورمالار ورمان ءوسىرۋ ايماقتارى بويىنشا عىلىمي ۇسىنىستارعا سايكەس جوبالاۋ ۇيىمدارى مەن ور­ماندى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى وڭىرلىك نۇسقاۋلىقتارمەن بەلگىلەنەدى. 45. ورمان داقىلدارىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى ءادىسى وتىرعىزۋ بولىپ تابىلادى. وتىرعىزۋ سۋ جانە جەل ەروزياسىنا ۇشىرايتىن تىم ىلعالدى جانە وتىرعىزىلاتىن ورىننىڭ ارام شوپتەرمەن تەز ءوسىپ كەتەتىن ۋچاسكەلەردە, سونداي-اق ىلعالى از اۋدانداردا جۇرگىزىلەدى. ايرىقشا وتىرعىزۋعا سەلەك­تسيالىق كوشەتتەر, سونداي-اق قىلقان جاپى­راقتى تۇقىمداردىڭ داقىلدارىن قولدانا وتى­رىپ, داقىلدار ەگىلەدى. وتىرعىزۋعا كوشەتتەر, سونداي-اق قالەم­شەلەر پايدالانىلادى, ولار ورمان داقىل­دا­رىنىڭ ءوسۋ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, اگرو­تەحنيكالىق كۇتىپ-باپتاۋ قاجەتتىلىگىن ازاي­تۋعا جانە ورمان داقىلدارىن ورمان كومكەرىلگەن جەر­لەرگە اۋىستىرۋدى تەزدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. كەبۋدەن زيانكەستەر مەن اۋرۋعا شالدىعۋدان قورعاۋ ءۇشىن, سونداي-اق داقىلدار تەز قالىپ­تاسىپ تەز ءوسۋى ءۇشىن, وتىرعىزار الدىندا كوشەتتەر ءارتۇرلى زاتتارمەن وڭدەلەدى. 46. ءشول جانە شولەيت ايماقتارداعى جەڭىل مەحانيكالىق قۇرامداعى توپىراقتاردا ورمان وسىرۋگە قولايلى جاعدايلاردا سەكسەۋىل, چەركەز, جۇزگىن جانە باسقا دا قۇمدى بەكىتىپ تۇراتىن وسىمدىكتەردى, سونداي-اق قازاقتىڭ شاعىن قى­راتتى تاۋلارىنىڭ دالالى ايماقتارىندا قۇندى اعاش تۇقىمدىلارى باسىم تىك بەتكەيلەردە (21 گرادۋستان استام) تۇقىم سەبۋمەن وسىرۋگە رۇقسات ەتىلەدى. قاتاڭ ورمان ءوسىرۋ جاعداي­لا­رىندا مەحانيكالىق قۇرامى ورتا جانە اۋىر توپىراقتا ەكپەلەردى كوشەتپەن ەگەدى. تۇقىم سەبۋ ادىسىمەن: ەمەن, تالشىن, جاڭعاق, بادام, پىستە جانە باسقا دا تۇقىمدارى ءىرى جا­پىراقتى اعاشتاردى ەگۋگە رۇقسات ەتىلەدى. ورمان ەكپەلەرىن سەبۋ ءتاسىلى, ەگۋ نورماسى جانە باسقا دا تەحنولوگيالىق تالاپتار عىلىمي ۇسىنىستارعا, وڭىرلىك نۇسقاۋلارعا (باسشىلىق­تارعا) سايكەس وسى سالاعا ماماندانعان جوبالاۋ-iزدەستiرۋ ۇيىمدارىمەن بەلگىلەنەدى. 47. اعاشتاردى وتىرعىزۋ جانە سەبۋ كەزىندە تىڭايتقىشتار, زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان ءوسىم­دىكتى قورعايتىن زاتتار سونداي-اق كەيىننەن تىڭايتقىش جانە ءشوپ رەتىندە جانە باسقا دا ماق­ساتتار ءۇشىن ارنايى ءشوپ وسىمدىكتەرىنىڭ تۇقىمى بىرگە قولدانۋى مۇمكىن. كوپشىلىك جاعدايلاردا سەبۋ مەن وتىر­عىزۋدىڭ جاقسى مەرزىمى بۇرشىك جارعانعا دەيىنگى ەرتە كوكتەم بولىپ تابىلادى. جاعىمدى اۋا رايى جاعدايلارىندا, ەگەر دە وسىمدىكتەر سۋعا تۇنشىقپاسا, سۋىققا جانە ۇسىككە ۇرىنباسا جاز اياعىندا جانە كۇزدە وتىرعىزۋ مەن سەبۋگە ء(ىرى جاپىراقتى تۇقىمداردى) رۇقسات ەتىلەدى. 48. اگروتەحنيكالىق كۇتىپ باپتاۋلارعا مىنالار جاتادى: 1) وسىمدىكتەردى قولمەن تىكتەپ قويۋ ولاردى ءشوپ جانە توپىراقتىڭ باسىپ قالماۋى مەن سۋىقتىڭ سىعىمىنان ساقتايدى; 2) ءشوپ جانە اعاش وسىمدىكتەرىن جويا وتىرىپ, قاتار بويىنداعى جانە ارالارىنداعى توپىراق­تى قوپسىتۋ; 3) ەگىلەتىن وسىمدىكتەردى قاجەتى جوق ءشوپ جانە اعاش وسىمدىكتەرىنەن مەحانيكالىق نەمەسە حيميالىق قۇرالدارمەن وڭدەۋ; 4) قاتار اراسىنداعى قاجەتى جوق ءشوپ جانە اعاش وسىمدىكتەرىن شابۋ نەمەسە جانشۋ. ورمان وسىمدىكتەرىن مينەرالدىق تىڭايت­قىش­تارمەن قورەكتەندىرۋ جانە سۋارۋ اگروتەحنيكالىق كۇتىمدەرگە جاتادى, بىراق ولار ارنايى شارا رەتىندە جوسپارلانادى جانە جۇرگىزىلەدى. 49. ورماندى ايماقتاردا اگروتەحنيكالىق شارالاردى نەگىزىنەن باستى تۇقىمدىلار ارام شوپتەر جانە قاجەتسىز اعاش وسىمدىكتەرى تۇنشىق­تىرىپ تاستاماۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى. ورماندى دالا, دالالىق, ءشول جانە شولەيت ايماقتاردا اگروتەحنيكالىق كۇتىم نەگىزىنەن توپىراقتا ىلعالدىڭ ساقتالۋىنا جانە ۇنەمدى پايدالانۋىنا باعىتتالادى. وتە قۋاڭشىلىق جاع­دايلاردا ول ورمان داقىلدارىن ورماندى جەرلەرگە اۋىستىرعاندا دا جالعاسا بەرەدى. اگروتەحنيكالىق كۇتىمدەردىڭ تاسىلدەرى, قاي­تالانۋى جانە ۇزاقتىعى ورمان ءوسىرۋ جاعداي­لارىنا, ەگىلگەن تۇقىمداردىڭ بيولوگيالىق ەرەك­شەلىكتەرىنە, توپىراقتى وڭدەۋ تاسىلىنە, دا­قىل­داردى ەگۋ ادىسىنە, پايدالانىلعان كوشەت­تەردىڭ مولشەرىنە بايلانىستى بولادى جانە جوبالاۋ ۇيىمدارىمەن انىقتالادى. 50. مينەرالدىق جانە ورگانيكالىق تى­ڭايتقىشتار, ادەتتە, قۇنارسىز (قۇمدى, جۋىلىپ كەتكەن, كەۋىپ قالعان, تەگىستەلگەن, ت.ب.) توپى­راق­تارعا ەنگىزىلەدى, ول جەرلەردە ءشوپ وسىمدىك­تەرىنىڭ وسپەيتىنىن ەسكە الا وتىرىپ, سونداي-اق ورمان ەكپەلەرىن ماقساتتى وسىرگەندە پايدا­لانادى. 51. ورمان داقىلدارىنىڭ بەيىمدەلۋى 85-25 پايىز بولعاندا كاسىپورىنعا بەلگىلەنگەن نورماتيۆكە بايلانىستى ەكپەلەر قوسىمشا ەگىلەدى. داقىلدار ۋچاسكە الاڭى بويىنشا سەلدىر بىتكەن بولسا, ولار كەز كەلگەن بەيىمدىلىكتە قوسىمشا ەگىلە بەرەدى. جەكەلەگەن جاعدايلاردا ورمان اۋرۋلارى مەن زيانكەستەرى بولسا, ورمان مەكەمەسىنىڭ تۇگەندەۋ كوميسسياسى جەرسىنۋى 25 پايىزدان استام ورمان داقىلدارى ۋچاسكەلەرىن تولىقتىرۋدىڭ قاجەت­سىزدىگى جانە ولاردى وسىنداي القاپتاردى ورمان داقىلدارى قورىنا ەنگىزىپ, ەسەپتەن شىعارۋ ءمۇم­كىندىگى تۋرالى, سونداي-اق جەرسىنگەن داقىل­دار قىلقان جاپىراقتى اعاش تۇقىمداستارى بو­لىپ, جاقسى ءوسىپ-ونسە, جەرسىنۋى 25 پايىزدان تومەن ءبىر جىلدىق داقىلداردى ەسەپتەن شى­عارۋدىڭ قاجەتسىزدىگى, بىراق ولاردى كەلەسى جىل­دىڭ كوكتەمىندە مىندەتتى تۇردە تولىقتىرۋ تۋ­رالى شەشىم قابىلدايدى. قابىلدانعان شەشىم ەركىن تۇردە جازىلاتىن اكتىمەن رەسىمدەلەدى. 52. ورمان كومكەرگەن جەرلەردە ورمان داقىل­دارىن قۇنى تومەن ەكپەلەردى قايتا جاڭارتقاندا, ورمان قولتىعىنا ەككەندە جانە الدىن الا ورمان داقىلدارىن قۇرعاندا وتىرعىزادى. 5 جاستاعى جانە ودان دا ۇلكەن جاستاعى قۇنى تومەن ەكپەلەر ءوزىنىڭ قۇرامىنا, تولىم­دىلىعىنا, جاسىنا قاراي ءپىسۋ ونىمدىلىگىنە جانە اتقاراتىن قىزمەتتەرىنە قاراي ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا جانە ونىڭ ماقساتىنا سايكەس كەلمەسە قايتا قۇرۋعا بەلگىلەنەدى. قايتا قۇرۋ قورىنا مىنالار ەنگىزىلەدى: 1) نەعۇرلىم ءونىمدى سۇرەكدىڭدەر ءوسىرۋ ءۇشىن قولايلى ۋچاسكەلەردە بۇتالار; 2) ۋچاسكەنىڭ ورمان ءوسىرۋ جاعدايلارىنا جاۋاپ بەرمەيتىن قۇنى تومەن اعاش تۇقىمدارىنىڭ جاس وسكىندەرى; 3) تولىمدىلىعى بۇزىلعان (تولىمدىلىعى 0,5 جانە تومەن) نەمەسە زاقىمدانعان ەكپەلەر جانە 2-سىنىپ جانە ودان جوعارى كەرەكسىز تۇقىم­داردىڭ بولۋىمەن ونىمدىلىگى تومەن سۇرەكدىڭدەر. قۇنى تومەن ەكپەلەردىڭ قۇرامى مەن بيىكتىگىنە بايلانىستى, اۋماققا بىركەلكى بولىنگەن باستى تۇقىمدار بولعاندا دالىزدىك, شوقتانعان-توپ­تانعان نەمەسە ەكپەلەردى جاپپاي قايتا قۇرۋ ءتاسىلى قولدانىلادى. ورمان قولتىعى داقىلدارى نەگىزىنەن ساني­تارلىق-گيگيەنالىق قىزمەتتەردى ارتتىرۋ ماقسا­تىندا ەرەكشە كۇزەتىلەتىن تابيعي ايماقتاردىڭ جاسىل جانە رەكرەاتسيالىق ايماقتارىنداعى ور­مان­داردا, ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ اۋداندارىنداعى ەروزي