قاۋىپسىزدىك – ستراتەگيالىق باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى

كەشە اقوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. ون­دا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سترا­تە­گياسى ماسەلەسى, كولىك جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, جاڭا اسكەري دوك­ترينانى ازىرلەۋ, سىرتقى سايا­سات­تىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى, قۇ­قىق قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ءدىني ەكسترەميزممەن جانە لاڭ­كەس­تىكپەن كۇرەس, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ماسەلەلەرى قارالدى. – بۇگىن ءبىز قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنا قاتىستى ماسەلەنى قاراستىرامىز. سونداي-اق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سترا­تەگياسىنىڭ ورىندالۋ بارى­سىن قاراستىرىپ, بولاشاقتا اتقا­را­تىن مىندەتتەردى ايقىندايمىز. ءبىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگيا­سىن قايتا قاراستىرىپ, ونى ۋا­قىتتىڭ تالابىنا سايكەس كەلتىرۋگە ءتيىسپىز. قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى – اۋقىمدى جانە كۇردەلى ماسەلە. بۇل ءبىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيامىزدىڭ باستى باعىت­ت­ا­رى­نىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, كولىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن, كولىك-تران­زيت سالاسىنىڭ دامۋىن قا­راس­تى­را­مىز. جالپى, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ مىندەتتەرى, سىرتقى ساياسي ماسەلە مەنىڭ بي­ىل­عى جىلعى قاڭتارداعى جولداۋ­ىم­دا كورىنىس تاپتى. ءبىز 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريا­لىق-ين­نوۆاتسيالىق باعدارلاما­نىڭ ورىن­دالۋى جونىندە كەلەشەكتە ات­قا­راتىن جۇمىستى انىق­تادىق جانە باستى مىندەت  رەتىندە قازاق­ستان­نىڭ الەۋمەتتىك جاڭ­عى­رۋىن بەلگىلەدىك. سوندىقتان بۇل ەكى ماسەلە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بۇگىنگى وتىرىسىنداعى كۇن ءتار­تى­بىنىڭ نەگىزى بولادى, – دەدى پرەزيدەنت. مەملەكەت باسشىسى جالپى العاندا, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ 2010 جىلعى ورىندالۋ بارىسىنا وڭ باعا بەردى. كەزدەسەتىن قاۋىپ-قا­تەر­لەردى بارابار رەتتەۋدىڭ وڭ­تايلى تەتىكتەرى مەن تاسىلدەرىن ىزدەستىرۋ قاجەتتىگى اتاپ ءوتىلدى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاع­دايى مەن الداعى كەزەڭگە ار­نال­عان مىندەتتەر تۋرالى پرەزيدەنت­تىڭ كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسىنىڭ حاتشىسى مارات ءتاجين تولىق بايانداپ بەردى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگيا­سىن 2010 جىلى ىسكە اسىرۋدىڭ ەدا­ۋىر ماڭىزدى قورىتىندىلارى­نىڭ ىشىندە مىنا ماسەلەلەر اتاپ ءوتىلدى. سىرتقى ساياساتتا قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ 7-ءسامميتىن وتكىزۋ ەرەك­شە ورىن الادى. «قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعى جولىندا» اتتى استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىل­دانۋى XXI عاسىر جاعدايىندا «حەلسينكي رۋحىنا» ورالعا­نى­مىز تۋرالى كۋالىك ەتە الادى. ۇقشۇ پىشىنىندە داعدارىسقا قارسى رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ قۇرى­لۋى وعان مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا ىشكى داعدارىستار تۋ­ىن­داعان جاعدايدا ۇيىمنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋدى قاراستى­را­دى. وسى رەتتە, كومەك كورسەتۋ ءۇشىن زارداپ شەككەن تاراپ­تار­دىڭ رەسمي ءوتىنىش جاساۋى مىندەتتى تالاپ بولۋى ءتيىس. بۇدان باسقا, وتكەن جىلى ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك جۇيە­سىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇرال­دارى­نىڭ قىزمەت ەتۋ ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە, ۇقشۇ-نىڭ ۇجىم­دىق جەدەل رەتتەۋ كۇشتەرى مەن ۇجىمدىق بىتىمگەرلىك كۇشتەرى ءجو­نىندەگى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. كەدەن وداعىنىڭ ىسكە قوسى­لۋى تاۋارلار, قىزمەت كورسەتۋ­لەر, كاپيتال مەن جۇمىسشى كۇش­تەرىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن, 170 ملن. ادام تۇ­رىپ جاتقان اۋماقتا ورتاق رىنوكتى قۇرۋدى قاراستىراتىن ءبىر­ىڭعاي ەكونو­مي­كالىق كەڭىس­تىك­تى قۇرۋ جو­لىن­داعى ماڭىزدى قادام بولدى. ەلدىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قام­­تاماسىز ەتۋ سالاسىندا قا­زاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىر­ما­سىنا سايكەس, ستراتەگيالىق جوس­پار­لاۋدىڭ جاڭا قۇجاتتارى ءازىر­لەن­دى, جاڭا اسكەري بولىمدەر قۇ­رىلدى, مەملەكەتتىك شەكارا­نى ودان ءارى نىعايتۋ جونىندە جۇ­مىستار جۇرگىزىلۋدە, بىرقاتار ءىرى اسكەري جاتتىعۋلار, ونىڭ ىشىندە, «بەيبىت ميسسيا-2010» شىۇ-نىڭ جاتتىعۋى ءوتتى. ەكونوميكالىق سالادا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىل­عا دەيىنگى دامۋىنىڭ سترا­تە­گيالىق جوسپارى مەن 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمە­لى ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ما ىسكە اسىرىلا باستادى. قا­زاق­ستاندى يندۋستريا­لان­دىرۋ­دىڭ رەس­­پۋبليكالىق جانە وڭىرلىك كار­تاسى ازىرلەندى. بانك-قارجى سالاسىندا قارجى تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ جونىندە شارالار قابىلداندى. بۇل ەلدىڭ حا­لىقارالىق قورىن ۇلعايتۋعا ءمۇم­­كىندىك تۋعىزدى, حالىقتىڭ بانك­­تەردەگى دەپوزيتتەر كولەمى 15,9 پاي­ىزعا ءوستى. زەينەتاقى جيناق­تارى­نىڭ كولەمى 2,2 ترلن. تەڭگەگە ارتتى. قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قام­تاما­سىز ەتۋ اياسىندا وتكەن جىلى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىندە كەيبىر باعىتتارعا رەفورما جاسالدى. مەملەكەت باس­شى­­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا زاڭ­نامانىڭ قىلمىستىق قۇقىقتى ىزگىلەندىرۋ جانە دەكريميناليزاتسيالاۋ بولىگى قايتا پىسىقتالدى, بالاما تەرگەۋگە الۋ قىسقار­تىل­دى, قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇزى­رەتى ايقىندالدى, ولاردىڭ جەكەلەگەن, بەيىندى ەمەس مىندەتتەرى ازا­مات­تىق ۆەدومستۆوعا نەمەسە ءبا­سەكەلەستىك ورتاعا بەرىلدى. اكىمشىلىك رەفورما اياسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانى 15 پايىزعا قىسقارتىلدى, ونىڭ ىشىندە, كۇش قۇرىلىمدارى مەن سوت ورگاندارى قىزمەتكەرلەرى دە بار. وبلىستاردا قورشاعان ورتانى قورعاۋدا «جاسىل دامۋ» باعدار­لا­ماسى ىسكە اسىرىلا باستادى, عي­ما­رات­تاردى تازارتۋدى قايتا قۇ­رى­لىمداۋ جونىندە جەتى وڭىرلىك جوبا قولعا الىندى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكا­تسيا­لىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باع­­دارلاماسى قابىلداندى, سالا­لىق باعدارلامالار ازىرلەندى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگيا­سىن ىسكە اسىرۋ بارىسى تۋرالى ءما­سەلەنى تالقىلاۋدى قورىتىن­دى­لاي كەلە, مەملەكەت باسشىسى ەلدە قاۋىپ­سىزدىك پەن تۇراق­تى­لىق­تى نى­عايتۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ ماڭىز­دىلىعى مەن تيىمدىلىگىن اتاپ ءوتىپ, كەزدەسەتىن قاۋىپ-قاتەر­لەر­گە نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى ن.ءا.نا­زار­باەۆ ۇكىمەتكە جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا بىرقاتار تاپس­ىرمالار بەردى. اتاپ ايتقاندا, «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن جانە وسى سالاداعى ستراتەگيالىق قۇ­جات­تاردى, ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى جاڭا زاڭ ازىرلەۋ, جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋشىلار قابىل­داعان قارجىلىق مىندەت­تەمە­لەردىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ جاساۋ, اتومدىق سالانى دامىتۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ, تەڭىز مۇناي وپەراتسيالارى جانە وزگە جاعدايلار كەزىندە تەحنوگەندىك توتەنشە جاعدايلاردان ساقتاپ قالۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ. وتىرىس بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق ۇكىمەتكە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە بايلانىستى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن امنيستيا جاساۋ تۋ­را­لى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. «كولىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاع­دايى جانە ترانزيتتىك الەۋەتتى دا­­مىتۋ تۋرالى» ماسەلەنى قاراۋ كەزىندە پرە­­زيدەنت مەملەكەت تاراپىنان كو­لىك سەكتورىنا جانە كولىك ين­فرا­قۇ­رىلىمىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتفى. بۇل ماقساتتا سالالىق باع­دار­لامادا 2014 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە 2,8 ترلن. تەڭگە ءبولۋ قا­راس­تىرىلعان. كولىكتىڭ ءتيىمدى دامۋى ەل ەكو­نو­ميكاسىنا, ساۋدانىڭ وسۋىنە, قۇ­رى­لىم­داعى كولىك شىعىنىنىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋگە ەداۋىر ىقپال ەتەدى. الەمدە اۋماعى بويىنشا 9-شى ورىن الاتىن قازاقستان ءۇشىن جۇك تاسىمالى عانا ەمەس, ءوڭىر­لەردىڭ دامۋى دا, الەۋمەتتىك پروبلەما­لار­دىڭ شەشىمىن تابۋى دا كولىككە بايلانىستى. وسىعان بايلانىستى كولىك ين­ف­راقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ ەلدىڭ ۇدە­­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­­­لىق دامۋى جونىندەگى مەملەكەتتىك باع­دار­لامانىڭ ماڭىزدى باعىت­تارى­نىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى ءا.قۇسايىنوۆ ءوز بايان­دا­ماسىندا ءىرى كولىك جوبالارىن ىسكە اسىرۋ, قازاقستاننىڭ كولىك تار­تىم­دىلىعىن ارتتىرۋ ءجونىن­دە قا­­ب­ىلدانعان شارالار, تاسى­مال قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءنا­تي­جەلەرىن بايانداپ بەردى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, سوڭ­­­عى 10 جىل ىشىندە كولىك-كوم­مۋ­­ني­كاتسيا كەشەنىن دامىتۋ ماقساتىندا 1,4 ترلن. تەڭگە يگەرىلگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بە­دەلى­نىڭ ارقاسىندا, ءتىپتى الەمدىك ەكو­نو­ميكالىق داعدارىس جاع­دايىن­دا كولىك سەكتورىنا سوماسى 4,2 ملرد. اقش دوللارى كولە­مىن­دە زايم تارتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. حرومتاۋ-التىنسارين, اقسۋ-دە­گە­لەڭ, شار-وسكەمەن تەمىر جول ۋچاسكەلەرى پاي­­دا­لانۋعا بەرىلدى, رەسپۋبلي­كا­لىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى اۆتوموبيل جولدارى­نىڭ 39 مىڭ شا­­قى­رىمىنا ءجون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگ­ىزىلدى, قال­پىنا كەلتىرىلدى جانە جاڭا­دان سالىندى. قازىرگى ۋاقىتتا كولىك-كوم­مۋ­ني­كاتسيا كەشەنىنىڭ نەگىزگى كور­سەت­­كىشتەرىنىڭ كولىك بويىنشا جال­­پى قوسىمشا قۇنىن 63 پا­يىزعا ۇل­عايتۋعا باعىتتالعان 58 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. رەسپۋبليكالىق اۆتوموبيل جول­­دارىنىڭ 85 پايىزىن جانە جەرگىلىكتى جەلىلەردىڭ 70 پايى­زىن جاق­سى جانە قاناعات­تا­نار­لىق دەڭ­گەيىنە جەتكىزۋ, تەمىر جول­دار بو­يىنشا جۇك تاسىمالىنىڭ جىل­دامدىعىن 15-20 پايىزعا ارتتىرۋ, ونىڭ ىشىندە, حا­لىقارالىق ءدا­لىز­دەر بويىنشا 20-30 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. ازاماتتىق اۆياتسيادا 7 ۇشۋ-قونۋ الاڭىن جانە 7 تەرمينالدى قايتا قۇرىلىمداۋ, اەروناۆيگا­تسيا­لىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ مىندەتتەرى تۇر. ەرتىس وزەنىندەگى كەمە ءشليۋزى جاڭعىرتىلاتىن بولادى, اقتاۋ تەڭىز ايلاعى كەڭەيتىلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قا­زاق­­ستان حالقىنا جولداۋىن ورىن­داۋ بارىسىندا كولىك مەديتسيناسىن دا­مىتۋ جونىندە جۇمىستار ۇيىم­داستىرىلاتىن بولادى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرى­سىندا, ساراپشىلاردىڭ باعا­لاۋ­لارىن­شا, ەۋروپا مەن ازيا ارا­سىنداعى جىل سايىنعى تاۋار اي­نا­لىمى 400 ملرد.-قا دەيىنگى اقش دوللارىن قۇرايتىنى, ال 2015 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 1 ترلن. دوللارعا جەتەتىنى اتاپ ءوتىلدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشى­سى ترانزيت ارقىلى تۇسەتىن ءتۇ­سىم­­د­ەر بيۋدجەتتىڭ تابىس بولىگىنە اي­نالۋى ءۇشىن بۇل جۇك اعىنى ترانزيتپەن قازاقستان ارقىلى ءوتۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت­تىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار, نەگىزگى با­سىم­­دىقتار رەتىندە ن.ءا.نازارباەۆ كو­لىك سالاسىن دامىتۋعا جانە كولىك الەۋەتىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن بيۋرو­­كراتتىق كەدەرگىلەردى تومەندەتۋدى, زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى, كولىك سا­لاسى ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دايار­لاۋدى اتادى. العا قويىلعان مىندەتتەر تەك تەمىر جول, اۆتوموبيل, اۆياتسيا مەن سۋ كولىگىنە عانا قاتىستى ەمەس. مۇناي مەن گاز قۇبىرلارى ماگيسترالىنىڭ, ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا قا­زاق­ستاننىڭ ترانزيتتىك مۇمكىن­دىك­تەرىنە ىقپال ەتەتىن فاكتورلار مەن جاعدايلارعا تالداۋ جاساۋ, قا­جەتتى شارالاردى ازىرلەۋ تاپ­سىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, كولىك قاۋىپ­سىزدىگى, مۋلتيمودالدىق تاسى­مال, حالىقارالىق تاسىمال قۇ­جات­تارىن ءىس جۇزىنە ەنگىزۋ, قازاق­ستاننىڭ كولىك سالاسىنا حالىق­ارالىق قۇقىقتىق رەجىمدى ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن زاڭنامالىق رەتتەۋ­دىڭ ەلەۋلى ماڭىزى بار. تالقىلاۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى ۇكى­­مەت نازارىن كولىك سەكتورىنداعى ورىن العان پروبلەمالاردى شەشۋ قاجەتتىگىنە اۋدارىپ, جالپى ال­عاندا, كولىك سالاسىنداعى جاع­داي قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەت­تى­لىگىنە تىكەلەي ىقپال ەتەتىنىن اتاپ كورسەتتى. وتىرىس بارىسىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىنا با­قى­لاۋ جاساۋ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىلىعىنا جۇكتەلدى.