«ارال ولمەيدى»

اقمەشىتكە اياق باسقالى تىلىمىزگە مىنا تىركەس ورالا بەرەدى: «ارال­دىڭ تابانىنان سۋ كەتكەنمەن, حالقىنىڭ جۇرەگىنەن جىر كەت­كەن جوق». سىر سۇلەيلەرىنىڭ سوق­پاعى­مەن تاماققا سالىنىپ اي­تىل­اتىن وسى ءاننىڭ اۋەنى دە سانا­مىز­عا ۇيا سالىپ العان. ءبىر كەتپەيدى. ارالدىڭ اعەدەن جۇرتى قان­شا­ما ازاپتى باستان وتكەردى. ارال تۋرالى ايتىلا باستاعاندا الدى­مەن وكىنىش ارالاس وكسىك كەلەدى تا­ماققا. سول وكسىك تالاي ادامنىڭ كوز جاسى بوپ جەرگە تامدى. بىراق جانارلاردان سورعا­لا­عان جاسپەن ارالدى تولتىرا الاسىڭ با؟ كوزدىڭ جاسى كومەك بەرەتىن بولسا, وسى ۋاقىتتا ارال­دىڭ اي­دىنى شالقىپ جاتاتىن ەدى. ءجۇ­يەلى جۇمىس, ناتيجەلى جوبا, ناقتى ىسپەن عانا تارتىلعان تەڭىز­گە كومەك بەرەرىمىز حاق. جانە ونداي كومەك جاسالىپ جاتىر. ءما­سە­لەن, كىشى ارال جوباسى. دەگەنمەن, بۇگىنگى ءسوز ارالعا جاسال­عان ناقتى كومەك تۋرالى ەمەس. اپات­تى ايماق جايىندا تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلم تۋراسىندا بولماق. 1989 جىلى كامەراسىن كوتە­رىپ سەرگەي ءازىموۆ كەلدى وبلىس­قا. ماق­ساتى – ارال تۋرالى دەرەكتى فيلم جاساۋ. تەڭىزدىڭ تار­تىلعا­نىن, حالىق­تىڭ ۇدەرە كوش­كەنىن, اي­ماق تۇرعىن­دارىنىڭ تى­نىس-ءتىر­شىلىگىن تاس­پاعا باس­پاق­شى ەكەن. قاي­عى اكە­لىپ جات­قان قاسىرەتتى بەت­­پەردەسىز, بۇك­پە­سىز اشىپ كور­سە­تۋدى مىندەت سا­ناپ­تى. ءوزى ارال­دىڭ قا­را­قالپاق جا­عىندا دۇنيەگە كەلگەن رەجيسسەر تۇ­ران ايماعىنداعى تار­تى­لىپ بارا جات­قان تەڭىزدىڭ تاع­دى­رىنا اراشا ءتۇس­پەكشى بول­عان سياق­تى. سودان سول جىلى «جوق­تاۋ» دەگەن دەرەكتى فيلم ومىرگە كەلدى. باسىن اشىپ ايتاتىن ماسەلە: فيلم جىلاپ-سىقتاۋدان تۇرماي­دى. «قۇرىپ بارامىز, تىرشىلىگىمىز توق­تاپ قالدى» دەگەن پەسسيميستىك وي دا جوق. ارينە, ءار سىنىپتا وتىر­عان ءتورت-بەس بالا, قاڭىراعان ۇيلەر, قاڭ­تارىلعان كەمەلەر, جەل سۋىرعان قۇم, ارسا-ارساسى شىققان تەڭىزدىڭ تابانى, اتا كاسىبىنەن اي­رىلعان حا­لىق, اۋىن ارقاسىنا ىلگەن بالىقشى, ءبارى-ءبارى كورسەتى­لە­دى. بىراق نەگىزگى يدەيا باس­قادا جا­تىر – جايساڭ جۇرت تۋعان جە­رىن قي­مايدى. وسكەن, ونگەن, ءور­كەن­­د­ە­گەن ايماعىن تاستاپ كەتە ال­ماي­دى. التىن بەسىگىن وزگە ءبىر جۇ­ماق­­تاي جەرگە ايىرباستامايدى. رۋ­حى اس­قاق, ورەسى بيىك, تۋعان جەر تۋ­را­لى ءتۇ­سىنىگى ەلدەن ەرەك ادامدار كور­­سە­تىلەدى. ولار «ارالدىڭ شال­قىپ جات­قان كەزىن كوردىك. وسى تەڭىز­دەن نەسىبەمىزدى تەردىك. ەندى تۋعان جەر تى­عىرىققا تىرەلگەندە, تاستاپ كەتپەيمىز» دەيدى. ولار ءۇشىن ارال ەكو­لو­گيا­لىق اپات ايماعى ەمەس, كىندىك قا­نى تامعان جەر. «ەر تۋعان جەرىنە, يت تويعان جەرىنە» دەگەن ماقال وسى ادام­­دارعا قاراتىلىپ ايتىلعان با دەرسىڭ. جوقتاۋ جىرىنىڭ قاي كەز­­دە اي­تى­لاتىنى قازاققا بەلگىلى. ازالى جىر قا­بىرعاڭدى قايىس­تى­رار قاي­عى­دا اي­تى­لىپ, قابىردىڭ با­سىنا بارا الماعان قازاق ايەلدەرىنىڭ شەرىن تار­قاتۋىنىڭ ءبىر جولى ىسپەتتەس. ءازىموۆتىڭ فيلمىنە «جوقتاۋ» دەپ ات بەرۋىنىڭ سىرى دا وسىندا جاتقان سياقتى. فيلم ءومىر­گە جولداما العاننان كەيىن حا­لىقارالىق كينوفەستيۆالدەردەن ءجۇل­دە الىپ قايتتى. ەل ەرەكشە ىقى­لاسپەن قا­رادى. قاسىرەتتى ايماقتىڭ قاي­عى­سىن جەتە تۇسىنگەندەي بولدى. – وسىدان ەكى جىل بۇرىن «جوق­تاۋ» ءفيلمىن كوردىم. اسا ۇلكەن تەبىرەنىسپەن قاراپ شىقتىم. شىن تول­قىدىم. حالىقتىڭ قايسار­لى­عى­نا ءتان­تى بولدىم. سودان «نەگە وسى في­لم­نىڭ جالعاسىن تۇسىرمەسكە؟» دەگەن وي كەلدى. سەرگەي ازىموۆكە حابارلاسىپ, ويىمدى ايتىپ ەدىم, ەكەۋمىزدىڭ پىكىرىمىز ءبىر جەر­دەن شىقتى. ارالدىڭ قازىرگى جاع­دا­يىن 20 جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سا­لىس­­تى­رۋعا كەلمەيدى. كىشى ارالدىڭ ار­­قاسىندا ايماققا جان كىردى. بالىق شارۋاشىلىعى جانداندى. حالىق ەلگە قايتا ورالا باستادى. ءسويتىپ, ءبىز «جوقتاۋ» 20 جىل وتكەندە» دەگەن فيلم ءتۇسىرۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك,– دەدى وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرىندە. دەرەكتى فيلم ەكى بولىمنەن تۇ­رادى. «جوقتاۋ» 20 جىل وتكەندە» دەپ اتالادى ءبىرىنشى ءبولىم. وندا وسىدان 20 جىل بۇرىن تۇسىرىلگەن «جوقتاۋ» ءفيلمى بەرىلىپ قانا قويماي, ارالدىڭ قازىرگى بەينەسى دە سالىستىرا كورسە­تى­لەدى. رەجيسسەر 20 جىل بۇرىنعى ءجۇر­گەن ءىزىن قايتا باسىپ, سول كەزدەگى كەيىپكەرلەرىن تاۋىپ, سويلەتەدى. فيلم­نىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى شۋداباي ءىلياسوۆ پەن ءازيزا امانوۆالار. تاقسى­رەت­تى جىل­دارى ەل كوشىپ جاتقاندا بۇ­لار تۋعان جەردەن كەتپەي تابانداپ وتى­رىپ العان ادامدار. قايتا جاڭا­دان ءۇي سالىپ, وسى جەردەن تۇلەي­تىن­دەرىن ايقىن تانىتقان. ەرلى-زايىپ­تى­لار قىز ۇزاتىپ, كەلىن ءتۇسىرىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىر ەكەن. فيلم قاي تۇرعىدان الساڭىز دا قوس ءورىم بولىپ ورىلەدى. ارالعا قاتار قۇيعان جەيحۇن مەن سەيحۇن سياقتى. جيىرما جىل بۇرىنعى جاعداي مەن قازىرگى كەزەڭدى قاتار كورسەتۋدى قوسورىم دەمەسكە بول­ماي­دى. ودان بولەك, تەڭىزدىڭ قا­زاق­ستان بەتى مەن قاراقال­پاق­ستان جاعى دا قاتار كورسەتىلەدى. پرو­بلەماسى بىردەي ايتىلادى. جيىرما جىل بۇرىن ارالعا سۋ قايتا ورالادى دەگەنگە سەنگەندەر از ەدى. دەگەنمەن, ەل باسشى­لى­عى­نىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقا­سىندا تەڭىزدىڭ تابانىنا سۋ جەتتى. كىشى ارالدىڭ ەكىنشى ءومىرى باس­تالدى. «جوق­تاۋ­دىڭ» جال­عا­سىن ءتۇ­سىرۋ­دەگى نە­گىزگى يدەيا دا وسى بولسا كەرەك. ءفيلمنىڭ ەكىنشى جارتىسى با­لىق شا­رۋاشى­لى­عى­نىڭ جانداعانىنان باس­­­تا­لا­دى. بۇل ارال­عا شىن ءما­نىندە ءتىر­شى­لىكتىڭ قاي­­تىپ كەلگەندەي بەينەسىن سي­پاتتايدى. ءىرى ءون­دى­رىس وشاقتارىنىڭ سا­­لىنىپ, جۇرتتىڭ اتا كاسىبىنە ورال­­عا­نىن جەتكىزەدى. ارال­­دىڭ جانازاسىنىڭ ەرتە شىعارىل­عان­دى­عىن كورسەتەدى. ەكولو­گيا­­لىق اي­ماق­­تىڭ ءتۇر­لەنگەن, تۇلەگەن كەزى ناق­­تى كورىنىستەرمەن ءاس­پەت­تە­لەدى. ارال اي­ما­عىن­دا سالىنىپ جات­قان ەكونو­ميكالىق-الەۋمەتتىك نى­ساندار تاس­­­پا­عا ءتۇسىپ, الەۋمەتتىڭ الەۋە­تىنىڭ ارت­قانى باياندالادى. فيلم­نىڭ شىر­­قاۋ شەگى دە جاقسى جەتكىزىلگەن. قازاقتىڭ مارقاسقا ۇل­دارىنىڭ ءبىرى, كوزى ءتىرى كلاسسيك ءاب­دى­جامىل ءنۇر­پەيىسوۆ ارالدىڭ ادۋىن جەلىنە قار­سى ءجۇرىپ كەلە جاتىر. ورەكپي سوق­قان جەل جازۋ­شىنىڭ شاشىن تاراپ, شاپانىن جەلبىرەتىپ تۇر. اتاقتى جازۋشى جازىق دالاعا قاراپ تۇرىپ: «ارال­دى كورگەن ادامدار ولمەي, ارال ولمەيدى» دەيدى. راس, ارال ءول­مەيدى. ويتكەنى, فيلم كەيىپكەر­لەرى­نىڭ ءبىرى ءازيزا امانوۆا مىناداي ءسوز ايتادى: «مەن تەڭىزگە اياعىمدى با­تى­رىپ دۇنيەگە كەلدىم. ەندى تەڭىزگە اياعىمدى باتىرىپ وتى­رىپ ءومىر­دەن وتسەم دەپ ارمان­دايم­ىن». بۇنى جالعىز ءازيزانىڭ عانا ءسوزى ەمەس, بۇكىل ارال ايما­عىن­دا تۋ­عان ادام­داردىڭ لەبىزى دەپ قابىل­داۋ كەرەك. ...ەل ىشىندە مىنانداي اڭىز بار. وسىدان 200 جىل بۇرىن با ەكەن, الدە, ودان دا كوپ ۋاقىت پا, بەلگىسىز, ارال تارتىلىپتى دەيدى. تەڭىزدىڭ تابانى قۇرعاپ قالعان كورىنەدى. ءبى­راق قۇدايدىڭ قۇت قونعان ءبىر كۇنىن­دە تەڭىز تولىپتى. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە. تاڭەرتەڭ تۇر­عان ادامدار تارتىلىپ جاتقان تەڭىز­دىڭ ارناسىنان اسىپ-تاسىپ جات­ق­انىن كورىپتى. جاراتۋ­شى­نىڭ قۇ­دىرەتىن سەزىپتى. الدەبىرەۋدىڭ ارمان-اڭسارى­نان تۋعان اڭىز بولۋى دا مۇمكىن بۇل. بىراق سونىڭ وزىنەن ارالعا دەگەن قيماستىق, جاناشىرلىق اي­قىن سەزىلەدى. ەڭ باستىسى, سەنىم بار. تەڭىز تولادى. تەك وعان سەنۋ كەرەك. ال ارال جۇرتى وعان كامىل سەنەدى. ەرجان بايتىلەس. قىزىلوردا.