نە اكىم بول, نە ارحەولوگ بول!

ۇكىمەت نازارىنا

جەرگىلىكتى اۋقىمدا قوزعالا بەرەتىن ماسەلەگە نۇكتە قوياتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شەشىم قابىلدانسا, شىركىن! تاراز قالاسىنا اكىم بولعان شەنەۋنىكتەردىڭ كوزى ەلباسى تيا­ناقتاپ تاپسىرعان وندىرىسكە, ونەر­كاسىپكە ەمەس, بازارعا تۇسەدى. ءتۇس­كەندە, باعا مەن سالىققا باس-كوز بولاتىن پاراساتتى باسشى رەتىندە حال-جاعداي سۇراي كەلسە جاقسى عوي. جوق, ولار كۇرەگى مەن قايلاسىن ارقالاعان ارحەولوگتارشا «بازار­دىڭ استىندا كونە قالا بار, سونى قازۋ كەرەك» دەپ كۇشكە مىنەدى. ءبىر قىزىعى, جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى كۇرەك-قاي­لا­سىن شوشاڭداتىپ كەلە جاتقان «اكىم-ارحەولوگتارعا» بازار باس­شى­لارىنىڭ دا, «بازار جاعالاپ» كۇن كورگەن قاراپايىم حالىقتىڭ دا ەتى ۇيرەنگەن. «ە-ە, بۇل دا باياعىلاردىڭ جولىن قۇشىپ, ەل-جۇرتتىڭ الدىندا ۇياتتى بولايىن دەپ ءجۇر عوي» دەيدى دە قويادى. ويتكەنى, سول تۇستا «بازاردىڭ استىندا كونە قالا عيماراتتارى كومىلىپ جاتىر» دەگەن ءمالىم دە بەيمالىم دەرەك پەن دايەككە يەك ارتىپ, «قازبا جۇمىستارىنا» شۇعىل كىرىسىپ كەتكەن. تۇرپايى ارحەولوگيالىق «قازبا جۇمى­سى­نىڭ» اياعى سيىرقۇيمىشاقتانىپ, ەكى شۇڭقىرمەن ءتامام بولعان. ال ويدان-قىردان جينالعان جال­دا­مالى جۇمىسشىلاردىڭ ءىزى وشكەن سوڭ الگى شۇڭقىرلار بازاردىڭ جۋ­ىندى-شايىندى توگىپ, قوقىس تاستايتىن ورنىنا اينالدى. ابىز تاريحتىڭ ساقالىنا جارما­سىپ, بەتىنە تۇكىرۋدىڭ ەش وڭىردە بولماعان وسى سوراقى مىسالىنان قازىرگى اكىمدەر قورىتىندى شى­عارۋدىڭ ورنىنا, تاعى دا  ارحەو­لوگتاردىڭ «باقشاسىنا» ءتۇسىپ, «قازامىز» دا, «قاتىرامىزعا» باسۋدا. سوندىقتان ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدى الاڭداتىپ, قولىمىزعا قالام العىزعان «بازار استىندا جاتقان كونە قالانى قازۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىستى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ەل دەڭگەيىندەگى بىلىكتى ماماندارى ەمەس, قالتاسى قالىڭ جەرگىلىكتى بايلار كوتەرىپ, ونى اكىمدەردىڭ جالاۋلاتىپ ءىلىپ اكەتەتىنى نەلىكتەن؟» دەگەن ساۋال. ەگەر «تولەباي بازارىنىڭ» ەت پەن جەمىس-جيدەك ساتاتىن پاۆيل­وندارىنىڭ اۋماعى استىندا كونە قالا قيراندىلارى جاتىر, سونى جەدەل زەرتتەۋ قاجەت بولىپ تۇر دەسە, ونداي ماڭىزدى ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە, كەڭ اۋقىمدا ويلاستىرىلماۋشى ما ەدى؟! وي­لاس­تىرىلعاندا, ەل مادەنيەتى مەن تاريحىنا, تۋريزمىنە قاتىستى مينيسترلىكتەر مەن ءا.مارعۇلان اتىن­داعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى اقىل قوسپاي ما؟ ول ءۇشىن تاريح عالىمدارىنان, پروفەسسور-ارحەولوگتاردان تۇراتىن بەدەلدى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلماي ما؟ ولار وسى يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرمەي مە؟ ويتكەنى, مەملەكەت تاراپىنان وتە قوماقتى قارا­جا­ت­تى قاجەت ەتەتىن بۇل ماسەلە ەڭ ال­دىمەن «مادەني مۇرا» باعدار­لا­ماسىنا ەنگىزىلىپ, سوسىن ۇزاق جىلدارعا جاسالعان جوبا نەگىزىندە قولعا الىنۋى كەرەك ەكەنى بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي, كونە تاراز قا­لا­سى قيراندىلارىنا قاتىستى قولعا الىنعالى جاتقان «جابايى ار­حەولو­گيالىق» جۇمىستان ۇكى­مەت تە, ءتيىستى مينيسترلىكتەر دە,  ءا.مارعۇلان اتىن­­داعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى دا حابار­سىز. ال «اكىم-ارحەولوگتاردىڭ» وك­تەم­دىگى مەن ءوزىم بىلەرمەندىگى جەر استىن­دا «تىپ-تىنىش» جاتقان كونە شا­ھار قالدىقتارىن مىڭ جىلدا دا قاي­تا قالپىنا كەلتىرە الماستاي قيا­ناتقا ۇشىراتۋى بەك مۇمكىن. كونە شاھارعا ال­عاش­قى عىلى­مي قازبا جۇمىستارىن 1920 جىلى م.ە.ماسسون باستاعان ەكس­پەديتسيا جۇرگىزىپتى. سودان كەيىن تاراز قا­لا­­سى­نىڭ ورنىنا كەشەندى ءتۇر­دە ار­حەو­­لوگيالىق قازبا جۇمىس­تارى ءجۇر­­­­گىزىلمەگەن. ەشقانداي مەملەكەتتىك باع­دارلاماعا دا ەنگىزىلمەگەن. سون­دىق­تان, بۇل ماسەلە تەك قانا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشۋدى قاجەت ەتەدى. ءايت­پەسە, ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار دەلىنەتىن كونە قالانىڭ ورنىن ءبىر-ەكى جىلدا قازىپ, ونى اسپان استىن­داعى اشىق مۋزەيگە اينال­دى­رىپ, ەل يگىلىگىنە ۇسىنا سا­لا­­مىز دەۋ ۇش­قالاقتىق بولىپ تا­بى­لا­د­ى. ءويت­­كەنى, ينەمەن قۇدىق قاز­عانداي ارحەولوگيالىق جۇ­مىستى بىرەر جىل­­­دا اتقارۋ مات­ە­ريال­دىق جاعى­نان دا, فيزيكالىق تۇرعى­دان دا ءمۇم­­ك­ىن ەمەس. بىرنەشە ونداعان جىل­­دارعا سوزىلا­تىن بۇل جۇمىس­قا وب­لىس­تىڭ ون جىل­دىق بيۋدجەتى دە جەتپەيدى. سوندىق­تان ەلباسى­نىڭ ءپار­مەنىمەن, ۇكىمەت­تىڭ قاۋ­لى­سىمەن ىسكە اسىرى­لاتىن اۋ­قىم­دى ءىستى كۇت­كەن ابزال. «قازاق­ستان رەس­پۋبلي­كا­سى­­نىڭ تاريحي جانە ءما­دەني ەس­كەرت­كىشتەر جيىن­تىعى» دەگەن كى­تاپ­­تىڭ (ال­ماتى, 2002 ج.) جامبىل وب­­­لى­سى­نا ارنالعان تو­مىن­داعى 57-بەتتەن باس­تالاتىن «تا­راز قالاسى» دەگەن تاراۋ بار. سول  عىلىمي تۇر­عى­دا تۇ­جى­­­رىم­دال­عان ما­قالانى مۇ­قيات وقىپ, ون­داعى 1865 جىلى سى­زىل­­عان ەجەل­­گى جوس­پار­عا نازار اۋ­دار­عان­دار, ەجەلگى تاراز قالاسى مەن اۋليەاتا بەكىنىسى­نىڭ بۇگىندە ادام كوپتەپ قو­نىس­تان­عان بىرنەشە كوشە­لەردىڭ اس­تىن­دا جات­قانىنا كوز جەتكىزەدى. ال ول ا­ۋ­ماق تەك قانا «ءتو­لە­باي» بازارى عانا ەمەس, سونى­مەن بىرگە ءبىر جاعى «شاح­­ريستان», ەكىنشى جا­عى «دۇيسە­باي» بو­­­لىپ, ورتا­سىن­دا «ەركە­بۇ­لان», «نا­­­زار», «ات­ەلە», «رايحان» جانە ترت دەگەن سياقتى ءىرىلى-ۇساقتى 20-دان استام بازاردى قامتىپ جا­تىر. ولارعا كىرىپ-شى­عاتىن ءۇل­كەندى-كى­شى­لى جولدار مەن تۇرعىن ۇيگە تولى كو­شەلەر قان­شا­ما؟!. كونە تاراز قالا­سى­­نىڭ ور­­نىن قازۋ وتە اۋقىمدى ءجا­نە جاۋاپ­تى مەملەكەتتىك جۇمىس دەيتىنىمىز, مىنە, سون­دىقتان. ال وي­دان-قىر­دان جي­نال­­عان جالداما­لى ارزان جۇمىسشى كۇش­تەرىنە  «تولە­باي» با­­ز­ارىنىڭ «ەت كور­­پۋسى» ور­نا­لاس­قان تۇستاعى ون-جيىر­­ما سو­تىق جەردى اپاي-توپاي قاز­دىرا سا­لىپ, ونىڭ با­سىنا قوجا­نا­سىر اتا­­مىز­دىڭ لا­شى­عى سياقتى ءبىر­دە­ڭەنى دەرەۋ قال­قي­تىپ, الىس-جا­قىننان ات تەرلەتىپ كەل­گەن تۋريستەرگە: «مىنە, ەجەلگى تا­راز قالاسى وسى», دەپ كور­سەتۋ – ەكى مىڭ جىل­دىق تا­ريحى بار ابىز شاھاردىڭ اتاق-داڭقى الدىندا دا, تارازدى الەمگە تانىتۋ ءۇشىن بۇل قا­لانى تىزىمىنە ەنگىزىپ وتىرعان يۋنەسكو سىن­دى بەدەلدى ۇيىم ال­دىندا دا ۇيات. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيى­نى, بازاردى كوشىرۋ – جەرگىلىكتى بيلىك قۇزىرىنداعى اڭگىمە دە, ال كونە شا­ھار قيراندىلارىن اشىق مۋ­زەيگە اي­نال­دىرامىز  دەۋ – مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دە ويلاساتىن ماسە­لە. تاراز قالا­سى اكىمى ب.ورىنبەكوۆ ءالى دە بولسا جەل ءسوزدى جەلپىلدەتۋ­شىلەر­دىڭ ايتقا­نى­نا كونىپ, اي­داۋىن­دا كەتپەسە ەكەن دەيمىز. ول ءۇشىن مىنا مىسالدى ايتا كەتكەننىڭ ار­تىقتىعى بولماس. 1976 جىلى قى­تاي­­داعى سيان قالاسىنىڭ ماڭا­يىن­دا ءبىر شارۋا قۇدىق قازامىن دەپ ءجۇرىپ بەتى جا­بۋلى ۇڭگىرگە قۇ­لاپ تۇسەدى. ەسىن جيسا, جەر استىندا ساپ تۇزەگەن مىڭ­داعان «جاۋىنگەر» تۇر! «اربالارى», «ات­تارى», «قارۋ-جا­راق­­تارى­نا» دەيىن بار! مىنە, قىتاي ار­حەو­لوگتارى وسى جەردى ۇزاق جىل قاز­دى. بىراق ءجۇز­دە­گەن عاسىر­لار بو­يى ءدىن امان تۇرعان سول ءجادى­گەر-تەر­را­كوتالار اشىق اسپان اس­تىنا شى­عا­رىلىپ, جۇرت نا­زا­رى­نا ۇسى­نىل­عان­نان كەيىن جارىلىپ, ۇگىتىلىپ, قيراپ, سىنا باس­تاعان. ەندى قىتاي­دىڭ عا­لىم-ارحەو­لوگ­تارى سول تەرراكوتا­لار­دى جەر اس­تىندا بۇ­زىل­ماي تۇر­عان بەرىك قال­پى­نا قاي­تادان كەلتىرە الماي الەك بولۋدا. شەتەل عالىم­دارىنىڭ سان ءتۇرلى حيميالىق ءتاجى­ري­بەلەرىنە دە جۇگى­نۋ­­دە. بىراق ىزدەنىس ناتيجە بەرەر ەمەس. «كونە تاراز قالاسىنىڭ ور­نى­نا ار­حەو­لوگيا­لىق قازبا جۇمىس­تا­رىن ءجۇر­­گىزۋ كەرەك, ءسويتىپ ونى اشىق اسپان اس­تىن­داعى مۋزەيگە اينالدىرۋ قاجەت» دەگەن ۇران­داردى ەستىپ, وقىعان سايىن وسى مىسال ويىمىزعا ورالا بەرەدى. «جانى اشىماستىڭ قاسىندا با­سىڭ اۋىرماسىن». كونە شاھار ءجادى­گەر­لەرىنە جانى اشىعانسىپ ءجۇر­گەن­دەر­دىڭ, كۇنى ەرتەڭ سول تاريحي ءجادى­گەر­لەر قو­قىس استىندا قال­سا, باسقاشا ساي­راۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان جەر­گىلىكتى اۋقىمدا قاي­تا-قايتا قوز­عا­­لا بەرەتىن وسى ءبىر ۇش­قارى ماسەلەگە ءبىرجولا نۇك­تە قوياتىن مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­دەگى شەشىم قابىل­دانسا ەكەن دەيمىز. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,تاراز.