سايلاۋ دەموكراتياسى نەمەسە وزگەلەردىڭ تاجىريبەسى

وزگە مەملەكەتتەر پرەزيدەنتتى قالاي سايلايدى؟ قازىر قازاقستان ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىرعان بۇل ماسەلەدە حالىقارالىق تاجىريبە قانداي دەگەن ساۋالدار الداعى سايلاۋدان حاباردار بولىپ وتىرعان قالىڭ ەلدىڭ مۇددەلىلىگىن تۋدىرارى انىق. وسى ماسەلەگە وراي, الماتىداعى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) مەن «ترەندى ي پروگنوزى» اتتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعى بىرىگىپ «سايلاۋ دەموكراتياسى: حالىقارالىق تاجىريبە جانە قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ» تاقىرىبىندا حالىقارالىق ءماجىلىس وتكىزدى. حالىقارالىق باسقوسۋدا ەلدەگى سايلاۋ زاڭنامالارىنىڭ ەۆو­ليۋ­تسياسى مەن سايلاۋ ۇدەرىستەرى دەموكراتيالىق ارناعا ءتۇستى دەگەن پايىمدار ايتىلدى. ەلىمىزدەگى قازىرگى سايلاۋ الدىنداعى ناسيحات جۇمىستارى بۇرىنعى ساي­لاۋ­لارعا قاراعاندا بولەك ەكەندىگى ءسوز بولدى. ماسەلەن, پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر جامبىل احمەتبەكوۆ, عاني قاسىموۆ پەن مەلس ەلەۋ­سىزوۆ وقشاۋ قادامدار مەن توسىن شەشىمدەر ارقىلى قىزىقتى جارنامالار جۇرگىزىپ وتىر. ولار باق-پەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, سايلاۋشىلارمەن بەلسەندى بايلانىس ورناتۋدا. ال ءىس باسىن­داعى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋال­دى ناۋقاندارىنان ەرىكتى تۇردە باس تارتىپ, مەملەكەت باسشىسى رەتىندە اعىمداعى جۇمىستارمەن اينالىسۋدا ەكەنى بەلگىلى. سونداي-اق حالىقارالىق جي­ىن­دا رەسپۋبليكامىزداعى سايلاۋ الدىنداعى قوعامدىق-ساياسي جاع­داي جان-جاقتى تالقىلاندى. ءبىر­قا­تار تاعدىرشەشتى فاكتورلار قا­زاقستاندىقتار الدىندا ءىس با­سىن­داعى پرەزيدەنتتىڭ جوعارى سەنىمگە يە بولۋىنا سەپتەسەدى, دەيدى عا­لىمدار. «ونسىز دا قازاق­ستان­نىڭ حالىقارالىق ارەناداعى تا­بىستارى مەن سىرتقى ساياساتتاعى مىقتى بەدەلى, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى جانە  استانا ءسامميتى, 7-ءشى قىسقى ازيا ويىن­دارى­نىڭ ءساتتى ۇيىمداستىرىلىپ, ءوت­كىزىلۋى, باسقا دا جاعدايلار, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا  باي­لانىستى اتقارىلاتىن جۇ­مىس­تار ءىس باسىنداعى پرەزيدەنتتى جارنامالاي الادى», دەيدى سايا­ساتتانۋشىلار. وسى ۇدەرىسپەن ەكونوميكانىڭ ءارى قاراي دامۋى, باستالعان بار­لىق ءىس-شارالاردىڭ باياندى ءجۇ­زەگە اسۋى از ماڭىزعا يە ەمەس, ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋدىڭ وزەگى دەسەك تە بولادى. سوندىقتان دا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە الەۋ­مەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىر­عان ماماندار بار. ال ءومىر ساپا­سىن جاقسارتۋ ساياساتى شىن ءما­نىندە قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر دەسەك, بۇل تۋرالى قسزي ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى زارەما شاۋكەنوۆا الەۋمەتتىك زەرت­تەۋ­لەر­دىڭ ناتيجەسى تومەندەگىدەي بول­عانىن مالىمدەدى. ءبىر جىل اياسىندا ساۋالدار جۇرگىزىلگەندە سۇرالعاندار ماتەريالدىق جاع­دا­يى ايتارلىقتاي جاقسارىپ, 35,8 پايىزدان 48,4 پايىزعا دەيىن جوعارىلاعانىن اتاعان. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا ءاربىر ەكىنشى قا­زاق­ستان­دىق تابىسىنىڭ وسكەنىن انىق سەزىنەدى. ارينە, بۇل پرە­زيدەنتتىڭ رەيتينگىنىڭ جوعارىلاي تۇسۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ەگەر وتكەن جىلى رەسپوندەنتتەردىڭ 90,2 پايىزى قازىرگى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ قىزمەتىن ءتىپتى وڭدى دەپ باعالاسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 95 پايىزعا كوتەرىلگەن. ساياساتتانۋشىلار بۇل فاكتور­لار­دىڭ پايىمدى قورىتىندىسى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ سابىرلى جاع­دايدا وتەتىنىنە سەپتەسەتىندىگىن ايتىپ وتىر. ايتقانداي, وسى حالىقارالىق ماجىلىسكە قاتىسۋشىلار اراسىن­دا رەسەيدەگى روزا ليۋكسەمبۋرگ اتىنداعى قور فيليالىنىڭ جەتەكشىسى پەتەر لينكە, لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ پوستكەڭەستىك كە­ڭىستىكتى زەرتتەۋ جونىندەگى اق­پارات­تىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى الەكسەي ۆلاسوۆ, «ناسلەديە ەۆرازي» قورىنىڭ پرەزيدەنتى ەلەنا ياتسەنكونىڭ بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. الەكسەي ۆلاسوۆتىڭ پىكىرىنشە, مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىك قانا قازاق­ستان­نىڭ ءارى قاراي ورلەۋىنە كو­مەكتەسە الادى.  جانە بۇل سايلاۋ نۇرسۇلتان نازارباەۆ سىندى ساياساتكەر مەن تۇلعانىڭ كەزەكتى سەنىم ۆوتۋمى (پارلامەنت جينا­لىسىندا داۋىسقا سالىنىپ قابىل الىنعان توقتام) بولا الادى. – وسىنىڭ الدىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەقىۇ قازاق­ستانعا ەسكەرتۋلەر, كەمشىلىكتەر مەن تىلەكتەر تىزبەگى بار بايانداما جىبەرگەن بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا سول تالاپتىڭ 80 پايىزى جۇزەگە استى, –  دەيدى رەسەيلىك عالىم. دەگەنمەن, حالىقارالىق كونفەرەنتسيا كەزىندە  قازىرگى سايلاۋعا قاتىستى كۇردەلىلىكتەر مەن كەدىر-بۇدىرلار بار ەكەنى جانە ول حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالمايتىنى ءسوز بولدى. ماسەلەن, سايلاۋ  ۇدەرىس­تەرىنىڭ قىسقالىعى. بىراق, وسىعان قاراماستان, رەسپۋبليكاداعى تۇ­راق­تىلىق دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى مەن  اشىق داۋىس بەرۋ ارقاسىندا سايلاۋ ناۋقانى دەموكراتيانىڭ كەزەكتى ساتىسىنا كوتەرىلە الادى دەيدى شەتەلدىك ساراپشىلار. ايناش ەسالي, الماتى. سۋرەتتى تۇسىرگەن ايتجان سالىق ۇلى.