«ءومىر دەگەنىڭ ءبىر جارىق ساۋلە ەكەن عوي» (مۇقاعالي ماقاتاەۆ) دەسەك, سول ءبىر جارىق ساۋلەنى سەزۋ جانى سەرگەك جاندارعا عانا ءتان قاسيەت بولسا كەرەك. ءبىر جارىق ساۋلەنى ماڭگى ساۋلەمەن شاتاستىرىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. وسىنىڭ ءبارىن قارشادايىنان مي تاسپاسىندا قورعاسىنداي قورىتىپ, قاعىلەزدىكپەن وزىندىك ورنەگىن قالىپتاستىرعان, قازىر سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كەلسە دە ۇلتىم, حالقىم – سەنىڭ كادەڭە جاراپ, قادىرىڭدى ارتتىرسام بولدى دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرگەن, مي تاسپاسى تەحنيكانىڭ ءوزىن تەلمىرتىپ قوياتىن (تەلەديدارعا تۇسىرگەندە) قازاقتىڭ ۇلىلارىن ۇلىقتاپ, ءوزى بولماسا دا ءسوزىن, داۋىس ىرعاعىن, اتالى اقىلىن, ۇلگى ونەگەسىن, شالت قيمىل, شارىقتاۋ ساتتەرىن كوز الدىڭا اكەلەتىن – ءبىر ءوزى ءبىر تەاتر, كورنەكتى ساتيريك-جازۋشى, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, حالىقارالىق سىقاقشىلار بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى مىڭباي ءراش ەدى. «ايتۋشىدان تىڭداۋشى كۇشتى بولسىن», دەپ اباي ايتقانداي, قازىر سول ايتۋشى تابىلعانمەن ءسوز قۇنىن تۇسىنەتىن, قاسيەتىن جانىنا تۇيەتىن, ورايى كەلگەندە ورەكپىمەي كادەلى سوزگە توقتايتىن قۇيما قۇلاقتار ازايىپ بارا جاتقانى راس. ەسەسىنە ايتىلعان ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسىن ءتۇسىنىپ, ءتۇيسىنبەسە دە دابىرانى داڭعازاعا اينالدىرىپ, كوزگە ءتۇسىپ, كورىنىپ قالۋعا قۇشتار, ازدى-كوپتى كوپىرتە ءتۇسىپ, ءبىر قيىردان ءبىر قيىرعا الا قاشاتىندار بارشىلىق. سوندايلارعا ول ساباق السىن دەپ ءوزىنىڭ تۋىندىسىنان گورى الاش ارىستارىنىڭ ۇلگىسىن ساحنا تورىندە تەرەڭنەن قوزعاپ, تەبىرەنىپ تۇرىپ توگىپ-توگىپ جىبەرگەندە ادامدى ويلاندىرىپ تاستايتىنى انىق. قارتتىقتى قايىرىپ تاستاپ, ول شىركىن, جىگەرلەنسەم ىعىپ كەتەدى دەپ, ۇلتتىق رۋحتى ۇران ەتكەن اقىن اعامىز وسىدان ءبىراز بۇرىن استاناعا كەلىپ, قالىڭ جۇرتپەن جۇزدەستى.
– استانا اسەم ۇيلەرىمەن كوز تارتقانى ءجون, بىراق زيالى قاۋىم وكىلدەرى ايتىپ ءجۇرگەندەي, رۋحاني ورتالىق تا بولۋى كەرەك. ۇلتتى دا, جۇرتتى دا ولتىرمەيتىن – رۋحاني قۇندىلىق. حالقىڭ ءجۇز جەردەن كوپ بولعانمەن, رۋحىڭ سونسە بىتكەنىڭ. مەن كەشەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرازىن كوردىم. جاقىن ءجۇردىم. ول جاعىنان كەلگەندە ءوزىمدى باقىتتى جاندار قاتارىنا قوساتىنىم بار. ولار كەڭەستىك ساياسات بۋىپ تۇرعاندا دا ءتىل, ءدىل, حالقىم دەدى. قازىر ءبارىمىز اۋىزدان تاستاماي, قۋات-ميات تۇتاتىن كەرەمەت مۇرالار قالدىردى.
– ءتىلدىڭ تىرەگى, ءداستۇردىڭ مايەگى, ۇلتقا ۇيىتقى بولعاندار دا سولار ەمەس پە؟ اۋىل مەن بيلىكتىڭ اراسىنا التىن كوپىر بولىپ قالامگەرلەر ءجۇردى عوي.
– و, نە دەگەنىڭ. ول دا ءبىر داۋرەن ەدى. ونداپ, جۇزدەپ اۋىلعا باراتىنبىز. جۇرتتىڭ سوزبەن سۋسىنىن قاندىرىپ, ءان-كۇيمەن سارايىن اشاتىنبىز. جاس ۇرپاقپەن قاۋىشاتىنبىز. ولاردىڭ اراسىنداعى تالانتتاردى قاتارعا تارتاتىنبىز. قۇداي-اۋ, گازەت-جۋرنالدىڭ, كىتاپتاردىڭ تارالىمى بىرنەشە ءجۇز مىڭعا جەتىپ, قيانداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىمەن پىكىر الىسقاندا, ولار ءوزىڭدى جاڭىلدىراتىن. ءوتتى, كەتتى – ول ءداۋىر. مەن جاسىم كەلدى, جانتايىپ جاتا بەرسەم بولادى دەگەن ەمەسپىن. بويىمداعى بارىمدا حالقىما ارناي بەرۋگە پەيىلمىن. «ءبىر ءوزى – تەاتر» دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلعان كەشتىڭ دە باستاماشىسى ءوزىم. ەشكىم استاناعا بارىپ ونەرىڭدى كورسەت دەگەن جوق. راس, بۇل قادامىمدى پرەزيدەنتتىك ءمادەنيەت ورتالىعىنىڭ باسشىسى, كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءمادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان, وزگە دە ازاماتتار قۋانا قولدادى. شالدىڭ مۇنىسى ەرلىككە پارا-پار دەستى. مەن سول كەزدە ولاردىڭ ەسىنە 97 جاسىندا ماسكەۋگە بارىپ جىر تولعاعان جامبىل جاكەمدى سالدىم. اللانىڭ بەرگەن سىيى, قۋاتى شىعار, سەكسەنگە كەلسەم دە ەستىگەنىمدى, كورگەنىمدى ءومىرى ۇمىتقان ەمەسپىن. ونىڭ ءبارىن ءالى كۇنگە دەيىن ساعاتتاپ ايتا بەرەمىن. ءوز ولەڭدەرىمدى دە جاتقا وقيمىن.
– مىناۋىڭىز ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا بەرمەيتىن كەرەمەت قاسيەت قوي. بۇل ءسىزدىڭ بالالىق شاقتاعى ميدىڭ «تازالىعىنان» شىعار.
– مۇمكىن. ول كەزدەگى بالانىڭ قيالى كوكتى شارلايتىن. بۇگىنگىدەي بارعا تەلمىرمەيتىن, ءوزى ىزدەنەتىن. ونىڭ ۇستىنە قازاقى قاسيەت تە بولەك ەدى. بۇزىلا قويماعان. التى جاسىمدا اكەم سوعىسقا كەتتى. شەشەم ومىردەن وزدى. اكە مايداننان ورالمادى. مەنى اعايىندارىم بالالار ۇيىنە تاپسىردى. ول جەردەگى تاۋقىمەتتى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ باسىنا بەرمەسىن. جازعى كانيكۋلدا كولحوزعا بارىپ ءشوپ شابىسىپ, ەگىن ورۋعا قاتىسامىز, مال باعىسامىز (قازىر ەڭبەك مايدانىنىڭ ارداگەرىمىن). وسىلايشا ءومىر ءوزى شيرىقتىردى, ءپىسىردى. ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى جاقسى ادام ەدى. كىتابى كوپ بولاتىن. سول كىسىدەن جىرتپايمىن, ءبۇلدىرمەيمىن دەپ لاتىن ارپىمەن جازىلعان دۇنيەلەردى الىپ وقيمىن. تەك وقىپ قانا قويمايمىن, جاتتاپ الامىن. ولاردىڭ قاتارىندا «الپامىس باتىر», «قوبىلاندى باتىر», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «قىز جىبەك», قاجىم جۇماليەۆ پەن جۇبان مولداعاليەۆ اۋدارعان قىرعىزدىڭ «ماناسى» بار. كەيىن بۇل جىردىڭ ءبىراز تۇسىنىڭ قىرعىزشاسىن دا جاتتاپ العان ەدىم. وسى ارادا مىنانداي ءبىر وقيعا ەسكە ءتۇسىپ تۇر. 1960 جىلى قازىرگى بىشكەك قالاسىندا ۇلكەن ونەر جيىنى ءوتتى. قازاقستاندىقتاردى عابيت مۇسىرەپوۆ باستاپ باردى. قىرعىز جۇرتى ءالىمساقتان «ماناستى» اسپەتتەيدى. جىردى بالا ماناسشى, جىگىت ماناسشى, شال ماناسشى – بىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ جىرلاپ جاتتى. بىزدەن مۇقاش بايباتىروۆ دەگەن حالىق اقىنىن دايىنداعان, بىراق ول كىسى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەلە الماي قالىپتى. بۇل قالاي بولدى دەپ عابەڭ (مۇسىرەپوۆ) جان-جاعىنا قاراپ كەيىدى. سوندا وقىعانى كوپ, ءبىلىمدى ازامات قاينەكەي (جارماعانبەتوۆ) «ايتاتىن ادام بار», دەپ مەنى كورسەتتى. عابەڭ سىزدانا قاراپ: «كورەمىز...» دەدى. ءار جىرشىعا بەس مينۋتتان ۋاقىت بەرىلىپتى, مەنىڭ قىزىپ كەتكەنىم سونشا وڭايشىلىقپەن توقتاي قويماي, ارىنداپ كەتكەنىمدى بايقاعان عابەڭنىڭ: «مىنا مىڭباي قايتەدى-ەي!» دەگەن كەربەز داۋىسىن قۇلاعىم شالىپ قالدى, جالت قاراسام, قالامگەر قىرعىزدىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى رازاقوۆ ەكەۋى ريزا كوڭىلمەن ءبىر ءنارسەلەردى ايتىپ وتىر ەكەن. قورىتىندىسىندا يىعىما اق شاپان جاۋىپ, باسىما اق قالپاق كيگىزىپ, «قازاق ەلىنىڭ بۇلب ۇلى مىڭباي راشەۆكە قىرعىز دوستارىنان» دەپ جازىلعان قومۋز سىيلادى. ول قومۋز ءالى كۇنگە دەيىن ۇيىمدە, قۇندى زاتتاردىڭ قاتارىندا تۇر. جاس كەزىڭدە كوپ وقىپ ميىڭدى دامىتساڭ, جاتتاپ الساڭ ول ءومىر بويى جيعان قازىناداي ويىڭدا التىن قور سەكىلدى ساقتالاتىنىنا قازىر كوزىم جەتىپ ءجۇر.
– ءسىزدىڭ بولمىسىڭىزدان ارتىستىك قاسيەت تە ايقىن كورىنىپ تۇرادى. ونى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇرسىز؟
– اسقار توقپانوۆ دەگەن قازاقتىڭ ۇلى رەجيسسەرى بولعان, سول ۇيرەتتى. اسىل تۋعان اسەكەڭ بىزگە, بۇرىنعى قازپي-دە, بۇگىنگى اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە مانەرلەپ وقۋدان ءدارىس بەردى. بۇل 1946 جىل بولاتىن. مەنىڭ كۋرستاستارىم نىعمەت عابدۋللين, بالامەر ساحاريەۆ, ايقىن نۇرقاتوۆ... كوپ ەدى. قازىر ولاردىڭ كوبى باقيلىق بولىپ كەتتى. ءبىر جولى اسەكەڭ ابايدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ولەڭىن مانەرلەپ وقىتقانى بار. زامانداستارىم زۋىلداتىپ جاتىر. ارامىزداعى ەركە قىزىمىز ءشامشيابانۋ ساتباەۆا دا وقىدى. اسەكەڭنىڭ قاباعى اشىلمادى. جەتىم بالا تۇتقىش بولادى عوي. «سەن وقى, راشەۆ!» دەدى اسەكەڭ. اسىقپاي, ءار ءسوزدى ناقتىلاپ, بابىنا كەلتىرىپ وقىدىم. ۇستازىمنىڭ قاباعى جادىرادى. «ءپالى, سەن مۇندا قاڭعىپ نەعىپ ءجۇرسىڭ, ەي, مەن كونسەرۆاتوريادان تەاتر كافەدراسىن اشىپ, تالانتتى جاستاردى جيناپ جاتىرمىن عوي. سەن بىزگە كەل, ناعىز ءارتىس بولاتىن بالا ەكەنسىڭ!» – دەپ قولقا سالدى. بىراق بارمادىم. «تاعى قانداي ولەڭ بىلەسىڭ؟ قاسىمنىڭ (امانجولوۆ) ولەڭدەرىنەن حابارىڭ بار ما؟» دەدى. «بىلەمىن», دەپ كۇمىلجىدىم. ول كەزدە قاسىم, قاليجان بەكحوجين, تاعى باسقا ادۋىندى اقىندارعا قارا كۇيە جاعىلىپ, سارۋايىمشىل, ۇلتشىل, فەودالشىل دەگەن ايىپ تاعىلىپ جۇرەتىن, ءتىپتى ولەڭدەرى دە باسىلا بەرمەيتىن. اسەكەڭنىڭ كەرەمەتتىگى سول, قايمىقپاي: «قاسىمنىڭ ولەڭىن بىلەسىڭ بە؟» دەۋى مەنى قاناتتاندىرىپ جىبەردى. «ءاي, مىڭباي, قاسىمنىڭ «نارتاۋەكەلىن» بىلسەڭ ايتشى, قانە؟!» دەدى. «نارتاۋەكەل, قۇلاش ۇردىم قيىنعا, قايرات, شىركىن, الىپ شىقسا قيىن با. بۇل ساپاردا ءسۇرىنىپ تە قالارمىن, سوندا دوستىم مەنى ايىپقا بۇيىرما...» دەپ ولەڭدى وقىپ بىتە بەرگەنىمدە, اسەكەڭ قىرانداي شاڭق ەتىپ: «قاسىمنىڭ قادىرىنە جەتپەگەن بۇل قازاق, كىمنىڭ قادىرىنە جەتەدى دەيسىڭ!؟», دەپ ءسال تۇردى دا ءوزى قاسىمنىڭ ولەڭدەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن وقىپ, «مىنە, ولەڭ دەپ وسىنى ايت!» دەپ بارىمىزگە جىر جامپوزىنىڭ قۇدىرەتىن تانىتىپ ەدى. كەيىن كورگەن جەردە اياۋلى اسەكەم: «ەي, نارتاۋەكەلىم, وي, اينالىپ كەتەيىن, ءحالىڭ قالاي؟», دەيتىن. قارا نارداي قايىسپاي ۇلتىم, جۇرتىم دەگەن ول ومىردەن وزعانشا مەنى مىڭباي دەمەي, «نارتاۋەكەلىم» دەدى.
– باسىنان ءسوز اسىرمايتىن, ايتارىن ايتىپ وتكەن ءبىر ادام بولسا, ول – اسەكەڭ ەدى-اۋ!
– راس, ادىلدىكتىڭ قاراۋىلى بولدى اسەكەڭ. قاراۋ باسقانداردى قاعىپ تاستايتىن. تەكتى ادام, بەتتى ادام, تازا ادام سولاي بولادى. تەكسىزگە ءبارى ءبىر. اسەكەڭ ءوزىڭ ايتقانداي, ءسوزدىڭ اتاسىن ولتىرمەي كەتتى. اتاعىڭ دارداي, قىزمەتىڭ تاۋداي دەمەيتىن. كوڭىلىنە جاقپاساڭ, نايزا سوزبەن تۇيرەپ, تۇتە-تۇتەڭدى شىعاراتىن. شەشەندىگى شەكسىز ەدى. ابايدى جاتقا ايتاتىن. قىڭىر-قيسىققا ۇلى اقىننىڭ ولەڭدەرىن ۇلگى ەتىپ, ماقالداپ-ماتەلدەپ كەتكەندە ەشكىم قارسى كەلە المايتىن. تالايدى ۋلى تىلمەن «تالدىرىپ» تۇسكەنىنە كۋا بولدىق قوي.
– باسقانى ايتپاعاندا, كەيدە الاش الىپتارىنىڭ ءبىر شوعىرى «كوزدەن كەتسە كوڭىلدەن بولادى ۇمىتتىڭ» كۇيىن كەشىپ جاتقانداي كورىنەتىنى بار. سىزگە قالاي؟
– كۇدىگىڭدى تەرىس دەي المايمىن. اركىم ءوز زامانىنىڭ مىقتىسى بولىپ, الدىڭعى تولقىندى قاعىس قالدىرىپ جاتسا, بۇل – ۇلت ءۇشىن دە, ۇرپاق ءۇشىن دە قاۋىپتى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ۇلتتىق داستۇرمەن ۇشتاستىرعان ءلازىم. دەگەنمەن, تاريح دەگەن «عۇلاما» كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءوزى رەتتەپ بەرەدى.
– اتاق الىپ, وردەن تاعۋعا قالاي قارايسىز؟
– بۇل وتە قيىن سۇراق. وسى كۇنى كوپ نارسەنى اتاقپەن ولشەيتىن بولىپ الدىق. مۇنى مەن ۋاقىتشا قۇبىلىس دەپ بىلەمىن. سۇراعىڭا وراي ءبىر قىزىقتى ايتا كەتەيىن. اتاقتى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆكە ارنالعان كەشكە بارعانىم بار. جۇرگىزىپ وتىرعان ادام عىلىم دوكتورى ەدى. ءبىر كەزدە ماعان دا ءسوزدىڭ كەزەگى ءتيىپ, «ماكەڭە ءسوز بەرەمىز», دەي بەرگەندە مەنەن جاسى كىشى ءبىر قالامداس ءىنىم كىرىپ كەلدى. عالىم: «ويباي, ماكە, ءسىز تۇرا تۇرىڭىز», دەپ الگى ازاماتتى قولپاشتاپ, ساحناعا شىعۋىن ءوتىندى. ول دا قۇپ كورىپ, كيىمىن شەشپەستەن تورگە ۇمتىلدى. ماكەڭنىڭ جاسى ۇلكەن ەدى دەمەدى.
– سوندا ادام ەمەس, اتاق سويلەيتىن بولعانى عوي.
– شىندىق سول. ونى ايتاسىڭ, نەبىر القالى جيىندارعا, نە تويعا بارعاندا لاۋازىم يەلەرى, اتاعى بارلار, اياق استىنان ءشوپ باسىن سىندىرماي بايىپ كەتكەندەر 80-90-عا كەلگەن قاريالاردى اتتاپ ءوتىپ, كوسىلە جونەلەتىنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز عوي. وسى ارادا ءبىر دايەككە جۇگىنسەم دەيمىن. مۇقتار اۋەزوۆتى سالماعى ۇلكەن جازۋشى رەتىندە دە, جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن دە ەسكەرىپ الدىن ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆتەر قيىپ وتپەيتىن. ىنىلىك ىزەتتەرىن ءبىلدىرىپ جۇرەتىن. تالانتى دا بار, اتاعى دا جەتىپ ارتىلاتىن عافۋ قايىربەكوۆ اقىن ءسادۋ ماشاقوۆتى تورگە وزدىرىپ, ءسوزدىڭ الدىن بەرىپ, «ءبىز قارتىن قادىرلەگەن قازاقپىز!» دەپ كۇندەي كۇركىرەۋشى ەدى. سول ۇلكەنىنىڭ الدىن قيىپ وتپەگەن اتام قازاقتىڭ ۇلگىسىن مىنا سۇر زامان جۇتىپ قويسا, سىيلاستىعىمىزدىڭ سيقى كەتپەي قويماس.
– وسى ارادا «جاسى كىشى ۇلكەننەن ۇيالماي ءجۇر, سۇرامساقتار ءناپسىسىن تىيا الماي ءجۇر, سالەم – بورىش, ءسوز – قۋلىق بولعاننان سوڭ, قانداي جان سىرتتان ءسوز بوپ, سىنالماي ءجۇر», دەگەن اباي ولەڭى ويعا ورالعانىن قاراڭىزشى.
– ءدال توبەسىنەن ءتۇستىڭ. ابايدىڭ: «جارلى ەمەسپىن, زارلىمىن, ونى دا ويلا تولعانىپ», دەۋى دە وسىنداي كەيىستىكتەردەن تۋعان بولۋ كەرەك. اقىن-جازۋشى قاشاندا حالىق جاعىندا. ءيا, بيلىكتىڭ دە تىلەك-تالابىنان شەت قالمايمىز. جاسىراتىن نەسى بار – كسرو-نى اسپەتتەدىك. ولەڭ جىرىمىزدى ولشەۋسىز ارنادىق. ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندادىق. بىراق تاۋەلسىزدىك تۇسىندا دا ابايدىڭ وسيەتىن ورىنداۋعا كەلگەندە ارقاسىنا ىڭىرشاق باتقان وگىزدەي قايقاڭدايتىنىمىز بار. سوعان قاراعاندا, ءبىز ابايدى تولىق تۇسىنە الماي كەلە جاتقاندايمىز. تۇسىنسەك, بويىمىزداعى جامان ادەتتەن ارىلساق كەرەك ەدى. بۇرىن ءبارىن ماسكەۋگە جاپتىق. ەندىگى كەمشىلىگىمىز ءوز موينىمىزدا قالادى. سونى ەسكەرەيىك, اعايىندار!
– دومبىرا تارتاسىز عوي؟
– كىشكەنتاي كەزىمنەن قارا دومبىرا سەرىك بولىپ كەلەدى. قارا اعاشتان جاساتقان كىشكەنتاي قارا دومبىرام بار. قايدا بارسام دا جانىمنان تاستامايمىن. ىشەگى – مىسىقتىڭ ىشەگى. ودان ءۇن كەرەمەت شىعادى. قۇرمانباي دەگەن شال قارتايعان مىسىق ولگەن سوڭ ىشەگىن كەپتىرىپ, دومبىراعا ىشەك ەتىپ تاعاتىن. بۇرىنعى زاماننان قالعان دەيتىن ول. دومبىرانىڭ جىلايتىنى, زارلايتىنى سودان دەيتىن. الگى قارا دومبىرانى 1946 جىلى احمەت جۇبانوۆ رومانەنكو دەگەن شەبەرگە جاساتتىرىپ بەرىپ ەدى. بويتۇمارداي كورەمىن, ولسەم كورگە بىرگە قويىڭدار دەپ ءجۇرمىن. تالانتتى كۇيشى ءىنىم سەكەن تۇرىسبەكوۆ قولقا سالعان ەدى, بەرمەدىم. ۇيگە قوناققا كەلگەندە نۇرعيسا تىلەنديەۆ تە سۇرادى. قالاعانىڭدى ال دەدى. كەلىسپەدىم. قازىر ۇيىمدە بەس دومبىرا, جوعارىدا ايتقانداي, قىرعىزدار بەرگەن قومۋز ساقتاۋلى.
– ءسىز ءسوز اراسىندا 1943 جىلعى اقىندار ايتىسىن كوردىم دەگەن ەدىڭىز...
– اكەم مايداندا ءجۇرىپ الماتىدا تۇراتىن دۇيسەنجان دەگەن اعايىنىمىزعا حات جازىپ, «مەنەن ءبىر تۇياق قالىپ ەدى, تاۋىپ ال», دەپتى. ول كىسى مەنى الماتىعا الدىردى. مەن الماتىعا كەلگەندە اقىندار ايتىسى وتكەلى جاتقانىن دۇيسەنجان اعا ايتتى. بارىپ كورسەم دەدىم. مەسەلىمدى قايتارمادى, اپاردى. ول اعامىز دا كوپ كەشىكپەي مايدانعا كەتىپ, قايتا ورالمادى. سول جەردە مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى مۇحتار اۋەزوۆتى, ءسابيت مۇقانوۆتى, عابيت مۇسىرەپوۆتى, ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆانى, وزگە دە مىقتىلاردى العاش رەت كوردىم. ساحنا تورىنە جىر الىبى جامبىل شىعىپ: «الاتاۋدان, ارقادان, اقىندارىم كەلىپسىڭ. تىلدەرىڭنەن بال تامعان, جاقىندارىم كەلىپسىڭ, ەرتىس, ەدىل, ىلە, سىر, باس قوسقالى كەلىپسىڭ, جۇرگەن جەرىڭ دۋمان جىر, سەندەر ەلگە كورىكسىڭ. شارشى توپتا توگىلگەن, سوزدەرىڭدى ساعىندىم!», دەپ جىر نوسەرىن توكتى. جۇرت كەرەمەت قول سوقتى. بۇل ماعان جاۋعا اتىلعان وقتاي, كورسەتكەن سەستەي كورىندى. حالىقتىڭ رۋحىن ءبىر سەرپىلتتى. تەاتردا تىڭداعان ايتىسكەر اقىنداردىڭ ماقامىن, ولەڭىن ۇيگە كەلگەندە دومبىراعا قوسىپ, قايتالاپ ايتقاندا ءدۇيسەنجان اعا تاڭ قالاتىن. «مۇنىڭ ءبارىن قالاي جاتتاپ الدىڭ؟», دەيتىن. سول ءۇردىس ءومىر بويى جالعاسىپ كەلەدى. اقىندار ايتىسى ءۇش كۇنگە سوزىلدى. نارتاي, نۇرلىبەك, قالقا, شاشۋباي, كەنەن – نەسىن ايتاسىڭ ورەن جۇيرىكتەر ءسوز سايىسىن قۇرىپ, ءبىرىن-ءبىرى الا الماي, باتىرلارشا تىرەسكەنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا, ۇندەرى قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە تۇر. بۇلار تۋما تالانتتار عوي, سوزگە توقتايتىن. قىسقا-نۇسقا جاۋاپتاسىپ ايتاتىن. ساعىزداي سوزىپ, مالتاداي ەزىپ وتىرمايتىن. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, نارتاي مەن نۇرلىبەك ايتىساتىن بولدى. ءبىرىنىڭ قولىندا – دومبىرا, ەكىنشىسىنىڭ قولىندا – سىرناي. مەنىڭ بۇيرەگىم نۇرلىبەككە بۇرادى. بۇل جەرشىلدىكتى قويساڭشى. ول دا, مەن دە سەمەيدەنبىز عوي. ونىڭ ۇستىنە نۇرەكەڭدى مۇحتار اۋەزوۆ كەلىستىرىپ ماقتادى. نۇرلىبەك ايقايمەن باستاسا, نارتاي سىرنايمەن سىزىلتىپ, ءوز ماقامىنان اۋىتقىمادى. ءبىر تۇستا نۇرلىبەك: «كەكەسىن كۇلكىمەنەن كۇلىمدەيسىڭ, بەينەبىر مەنىڭ, نارتاي, پىرىمدەيسىڭ, سوزا تارتىپ سىرنايدى جونەلگەندە, سىرعاقتاعان سىناپتاي ءبىلىنبەيسىڭ. ماقتايسىڭ سىر بويىندا كۇرىشىڭدى, بەينەبىر ءوزىڭ جالداپ ەككەندەي-اق, ايتاسىڭ ىلعيدا سەن كىرىسىڭدى, بىراق تا ايتپاي قويدىڭ, اقىن نارتاي, كەمشىلىك پەن قاپتاعان شىعىسىڭدى. ايتپادىڭ جىرتىعىڭ مەن قۋىسىڭدى, نارتايىم, قويشى ەندى دالباساڭدى, كەزەكپەن مەنىڭ ءسوزىم جالعاسادى, كورمەستەر تۇيەنى دە كورمەس دەگەن, الەمگە اتى ءماشھۇر بولىپ كەتكەن, سەمەيدە اتاعى شىققان ەت كومبينات, كانسەرۆى, شۇجىعى مەن كالباسادان», – دەدى. كولباسا دەگەن ءسوز نۇرلىبەكتى جەڭىلىسكە ۇشىراتتى. نارتاي ونىڭ وسى ءسوزىن ءىلىپ الىپ: «نۇرلىبەك, سەن دە قويشى دالباساڭدى, مەنىڭ دە ايتار ءسوزىم جالعاسادى, دوڭىزدىڭ مايى ىشىندە ءورىپ جۇرگەن, تەككە بەرسەڭ جەمەيمىن كالباساڭدى. ايتىس دەپ كىمدەر سەنى قىستاپ وتىر, قوقايعان كالباساڭدى ماقتاي بەرسەڭ, قوس قولداپ, كالباساڭدى ۇستا دا وتىر», دەدى... نۇرلىبەك جەڭىلگەنىن مويىنداپ, ءىلتيپات جاساپ ورنىنان تۇرىپ كەتتى. مىنە, تەكتى اقىندار وسىنداي بولعان. قازىر دە ايتىس بار. ءبىر كەزدەرى دۇرىلدەپ شىقتى, ەندى سايابىرسىپ قالعانداي ما, قالاي؟ مەن ءوزىم سىيلايتىن بەس-التى جاقسى اقىن توپ جارىپ ءجۇر. كوبىسى ءسوز نارقىنا ءمان بەرە بەرمەيدى. ۇيقاس قۋادى, جاتتاعانىن ايتادى, ايتىس اقىنىنىڭ ءار ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن تالانت كەرەك, قۇداي ساعان اقىندىقتى سىيلاۋى ءتيىس. جوعارىدا ايتقان ايتىس الىپتارىنىڭ ءار ءسوزى ءبىر دىلداعا تاتيدى.
– ءسىز ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءوزىن سىناعان كورىنەسىز, سونى ەسىڭىزگە تۇسىرە الاسىز با؟
– نەگە تۇسىرمەيمىن, ونداي جاعداي بولعان. ول زاماندا ادەبيەتتى اردىڭ ءىسى دەيتىنبىز. ءالى ەسىمدە, سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ «جۇلدىز» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ كەلگەن كەز ەدى. ءبىر كۇنى مەنى شاقىرىپ الىپ, «ءاي, سەن ءوزىڭ ساتيريكسىڭ, «ارا» جۋرنالىندا ىستەگەنسىڭ, سىن جازۋعا توسەلىپ العانسىڭ. قالامگەرلەردىڭ وقىرمان كوڭىلىنەن شىقپاي جاتقان جيناقتارى تۋرالى ولەڭمەن استارلاپ سىن ايتساڭشى. ولەڭگە قاراي سۋرەتتەرىن سالىپ شىعارالىق. اناۋ ورتالىق كوميتەت دەگەن شاقىرىپ الىپ, سىن جوق, بولسا دا از دەپ قىسىپ جاتىر», دەدى. «وندا, سىراعا, مەن سابەڭنەن باستاعىم كەلىپ تۇر», دەدىم. «ءسابيت بولماق ءتۇگىل, مۇحاڭنان باستاساڭ دا جاز!», دەدى سىرباي. «جازعانىمدى بۇزباي شىعاراسىز با؟» دەيمىن. «باسىم كەتسە دە باسامىن!», دەدى ول. سودان سابەڭنەن باستاپ تاعى باسقا ءبىر توپ اقىن تۋرالى ولەڭدەتىپ, سىن جازىپ اكەلدىم. سابەڭ سول جىلدارى ەكى رەت ەڭبەك ەرى اتاعىن العان نۇرمولدا تۋرالى «الدابەرگەنوۆ تۋرالى اڭىز» دەگەن پوەما جازىپ شىعارعان ەدى. كوركەمدىگى كوڭىلگە قونبادى. ونىڭ ۇستىنە ۇلى قالامگەردىڭ «سۇلۋشاش», «بوتاگوز», «ءمولدىر ماحاببات», وزگە دە ايتۋلى تۋىندىلارىنا قانىقپىز. ال مىنا پوەما ءبىزدى ەكىۇداي ويعا قالدىردى. سول شىعارما تۋرالى مەن مىنانداي ءتورت جول ولەڭ جازدىم: «قالامىن كۇن كوزىنە شىنىقتىرىپ, سابەڭ وتىر دەنەسىن تىنىقتىرىپ. مىناۋىڭىز داستان با, وچەرك پە؟ قيىن بولدى ايىرۋ ۇعىپ, ءبىلىپ», دەپ تۇيىندەدىم.
– قاي قالامگەر سىنىڭىزدى دۇرىس قابىلدادى؟
– ۇلىنىڭ اتى ۇلى عوي. سابەڭ بىردەن قۇپ الىپتى. ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنا كەلە جاتىر ەكەن, «اپىر-اي, نە دەر ەكەن!», دەپ تايساقتاپ تۇرمىن. قولدا تاياق, باستا بورىك. «ءاي, سەنىڭ سىنىڭدى وقىدىم, ەي, جارايسىڭ ءوزىڭ. اعاڭدى جاقسىلاپ تۇرىپ سىناپسىڭ. سىندى ءورىستەتە بەر. ءتايت دەمەسە, ادام ەسىرىپ كەتەدى عوي!» – دەپ جاتىر. مىنە, ارىستار قانداي! مەن استانادا وتكەن كەشتە مۇحتار اۋەزوۆ سىندى عۇلامانى, «مەن سەندەردىڭ وگىزدەرىڭمىن, سەندەر ارتا بەرىڭدەر, مەن تارتا بەرەمىن», دەپ اعىنان جارىلاتىن اقەدىل سابەڭدى, مۋزىكانىڭ بىلگىرى, قۇرمانعازىنى ماڭگىگە تىرىلتكەن احمەت جۇبانوۆتى, ءار ءسوزى سوم التىن, مىنەزگە باي عابيت مۇسىرەپوۆتى, قازاقتىڭ دالاسىنداي دارحان سەركە قوجامقۇلوۆتى, جۇزدەگەن تەاتر تارلاندارىن دايىنداعان ۇلى ۇستاز اسقار توقپانوۆتى, ءبىتىم بولمىسى بولەك, ءۇنى ءور سىرباي ماۋلەنوۆتى ساحنا تورىنەن «ءسويلەتتىم». جازۋشىلار وداعىنىڭ سەزىندە مۇقاڭ دراما تۋرالى بايانداما جاسادى. سول ءسوز ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ جانىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى. ەلورداداعى كەشتە سونى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىنە سالدىم. «ءپالى, بۇگىن مىناۋ اباي اتىنداعى تەاتردا ينە شانشىر جەر جوق. تايلى تاياعىمەن كەلىپ وتىر جۇرت. دراماتۋرگيامىز بار عوي, ورەن جۇيرىك پوەزيامىز بار عوي. وزدەرىڭىز ءبىلەسىزدەر, مايدا قوڭىر عالي, اعىنى قاتتى ءابدىلدا, سىرلى-مۇڭدى قاسىم, قىرعي ءتىلدى اسقار, ءوز الدىنا بولەك سىرباي, ىزدەنگىش تە تاپقىش حاميت... پوەزيامىزدىڭ ورەن ءجۇيرىكتەرى. ال وسى پوەزيا جانرىمەن قاتار ۇزەڭگى قاعىستىرۋعا جاراپ قالعان دراماتۋرگيا بار. دراماتۋرگياعا كەلگەندە بار عوي, ەڭ الدىمەن الابوتەن ءبولىپ الاتىن ءبىر ادام بار. ول عابيت ماحمۇت ۇلى مۇسىرەپوۆ. وڭگەنى بىلاي قويعاندا, ەپوس, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىسىندە, عاشىقتىق جىرلارى نەگىزىندە جازىلعان «اقان سەرى – اقتوقتىنىڭ», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدىڭ», «قىز جىبەكتىڭ» ءوزى نەگە تۇرادى», دەپ ماقتاي كەلىپ: «ءپالى, عابيت, سەن مەنىڭ ماقتاعانىما داڭدايسىما. امانگەلدىگە شاماڭ كەلدى دەپ ايتا المايمىن. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمىن كورەيىك دەپ تايلى-تاياعىمىزبەن دراما تەاترىنا كەلگەندە كىمدى كوردىك. اعاش اتقا مىنگەن اعاش باتىردى كوردىك... قايناۋى جەتپەگەن شيكى شىعارماعا تاپ بولدىق», دەدى. ال عابيدەن مۇستافين سابەڭنىڭ كولەم قۋىپ كەتەتىنىن, كىتاپتارىنىڭ كىرپىش سەكىلدى بولاتىنىن ايتتى. كوردىڭىز بە, ۇلىلار ءبىرىن-ءبىرى قالاي سىنايدى. بىراق ولار از-كەم داۋلاسقانمەن, كورمەستەي بولىپ جاۋلاسپايتىن, قايتا ءبىرىن-ءبىرى كوتەرمەلەپ جۇرەتىن. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مۇحتار اۋەزوۆتى «ءبىزدىڭ ۇلى جازۋشىمىز» دەۋى سوعان دالەل.
– ءسىز «ارا» جۋرنالىندا ءبىراز جىل قىزمەت اتقارعانسىز. سول كەزدە «ارانىڭ» سىنىنا جۇرت, بيلىكتەگىلەر قالاي قارايتىن ەدى.
– ول ءبىر باقىتتى كۇندەرىم ەدى. سىندى حالىق تا, بيلىك تە قاتتى ەسكەرەتىن. «ارانىڭ» رەداكتورى عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بولعان تۇستاعى سىننىڭ ازۋى التى قارىس بولدى. الىسقاندى الىپ جىقتى, ج ۇلىسقاندى ج ۇلىپ ءتۇسىردى. بۇل عابەڭنىڭ ارقاسى ەدى. ول كىسىنىڭ بەدەلى ورتالىق كوميتەت حاتشىلارىنان كەم بولمادى. گازەت-جۋرنالدىڭ بەت-بەدەلى رەداكتوردىڭ ابىرويىنا, قالام-قارىمىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ۇلى عابەڭ ءبىر ءتىلشىنىڭ تەلپەگىن قيسايتپادى, مۇرتىنا «بالتا» سىلتەتپەدى. قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. بيلىككە جالپاقتاۋ, جاقسى كورىنۋ دەگەن بىزدە بولعان ەمەس. مىنانداي ءبىر قىزىق وقيعانى ايتايىن, عابەڭ سول كەزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى قارىنباەۆ تۋرالى فەلەتون جازۋدى تاپسىردى. «ارانىڭ» تىلشىلەرىنە قايدا بارسا دا جول اشىق, فاكتىلەردى جيناپ الىپ, «دەنساۋلىقتى ساقتاماۋ ءمينيسترى» دەگەن فەلەتوندى جارق ەتكىزدىم.
– ءسىز جازعان فەلەتون ولاردى ماسا بولىپ شاعاتىن با ەدى؟
– شاققانىڭ نە, مۇرتتاي ۇشىراتىن. مەنىڭ فەلەتونىم از بولعانداي, «قارىنباەۆتىڭ قارا شىبىنى» دەپ اسقار توقماعامبەتوۆ سىن جازدى. مەن مىنا ءبىر نارسەنى باسا ايتقىم كەلەدى, ول كەزدەگى فەلەتوندار ءاجۋا ەمەس, شىرىلداعان شىندىققا قۇرىلاتىن. تاقىرىپ كوزگە ۇرىپ تۇرسىن دەپ اتىن ويناتىپ, ايقايلاتىپ قوياتىنبىز. سوندىقتان دا بولار, ءبىزدىڭ جازعاندارىمىز كىمدى دە بولسا جالپاسىنان تۇسىرەتىن. ول كەزدە ماقالانىڭ ىشىندە ينەنىڭ جاسۋىنداي اقيقات ايتىلسا, جاۋاپسىز قالمايتىن. سودان دا بولار, سول تۇستاعى جۋرناليستەردىڭ بەدەلى بيىك, ابىرويى جوعارى بولدى. ءبىر جولى عابەڭ قازاق كسر-نىڭ جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى براچەنكونىڭ ورەسكەل قىلىقتارىن جازۋدى تاپسىردى. ول لەنينگرادتان كەلگەن ادام بولاتىن. وزىمەن بىرگە ونشاقتى قىزمەتكەردى سۇيرەپ ءجۇرىپتى. ولار مەملەكەتتىڭ جۇمىسىن بىلاي قويىپ, وزدەرى ماسكەۋ مەن لەنينگرادتاعى ۇيلەرىنە بارۋ ءۇشىن سىلتاۋراتىپ ىسساپارعا شىعا بەرەتىن كورىنەدى. ءبىرىنشى فەلەتونىمنىڭ اتى «1000 كۇننەن اسىپ كەتكەن كومانديروۆكا» دەپ اتالدى. ودان كەيىنگى دايەكتەردى جيناستىرا كەلىپ, ولاردىڭ ماسكەۋدەگى وتباسىلارىنا مەملەكەت اقشاسىن شىعىنداپ بارعانى جايلى «1001 ءتۇن» حيكاياسىن ەسكە سالىپ, «1002 ءتۇن» دەگەن فەلەتون جازدىم. نە كەرەك, سوڭىندا توراعا كەلگەن ىزىمەن كەتىپ, ورنىنا قازاقتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن ءىلياس وماروۆ وتىردى. تاعى ءبىر مىسال ايتايىن, «قازاقفيلمگە» باستىق بولىپ پياستولوۆ دەگەن كەلەدى دە, وندا ىستەپ ءجۇرگەن كونەكوزدەردى قىرعي تيگەندەي جۇمىستان شىعارا باستايدى. ولاردىڭ قاتارىندا ايتۋلى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين دە بار ەكەن. ول كىسى عابەڭە كەلىپ, «مىنانىڭ قۋعىنى قازاقتى ەسەڭگىرەتىپ بارادى. نە ىستەۋگە بولادى؟», دەيدى. عابەڭ ول تۋرالى فەلەتون جازۋدى تاعى ماعان تاپسىردى. بارسام, الگى ساباز «يدي, ششەنوك» دەگەنى. ارتىمدا عابەڭدەي الىپ الاتاۋ تىرەپ تۇرعاندا نەدەن قورقامىن: «مەن كۇشىك بولسام, سەن توبەتسىڭ!», دەپ شىعىپ كەتتىم دە, ماتەريالداردى تولىق جيناستىرىپ الىپ «قاراڭعىدا قىز ويناق, كۇندىز ەمەس, تۇنگى ويناق» دەگەن فەلەتوندى جارق ەتكىزدىم. وندا الگى سابازدىڭ قىزعا قىرىندايتىن تۇستارى ايتىلعان ەدى. پياستولوۆ كوپ كەشىكپەي قىزمەتتەن كەتتى. ول كەزدە ۇلت, رۋ دەگەندى بىلمەيمىز. تەك قوعامعا قىزمەت ەتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراتىن.
– شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– مەن وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەردىڭ الدىندا مىنانى ايتا كەتسەم دەيمىن. جوعارىدا سىن تۋرالى ازدى-كوپتى اڭگىمە قوزعادىم. قازىر ونداي سىن ادەبيەت ءۇشىن ەمەس, جەكە ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنەن ءوش الۋى, كەك قايتارۋى نەمەسە باردى جوق دەپ كورسەتۋگە بەيىم تۇراتىن پيعىلىنا بەت بۇرعان سەكىلدى. بۇل ۇلتتى وزدىراتىن ەمەس, توزدىراتىن قىلىق. قازىر تاۋەلسىز ەلمىز, وسىنى پايدالانا الماساق, جۇدىرىقتاي جۇمىلماساق, ۇلكەنىمىز ۇلكەندەي, كىشىمىز كىشىدەي بولماساق, بۇگىنگى, ەرتەڭگى ۇرپاققا اۋىر تيەدى, زيان جاسايتىن بولامىز. بۇرىنعى كىنا مەن كۇنانىڭ ءبارىن ماسكەۋگە جاۋىپ, ابىرويىمىزدى اراشالاپ الدىق. ەندى ونداي جىمىسقى جات قىلىق جاساساق, ول ءوزىمىزدىڭ باسىمىزعا تاياق بولىپ تيەرى ءسوزسىز. ەندى سۇراققا كوشەتىن بولسام, مەن وسىعان دەيىن 42 كىتاپ شىعاردىم. سولاردىڭ ىشىنەن ىرىكتەپ, ءۇش تومىن عانا وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىن. مۇنداي ۇلگىنى عابەڭ دە كورسەتكەن ەدى. ءبىرىنشى توم – ساتيرالىق شىعارمالاردان, ەكىنشى توم – داستاندار, ۇلى ادامدار جايلى جازبالاردان, ءۇشىنشى توم – ولەڭدەردەن تۇرادى. ءومىر بولىپ جاتسا, تاعى دا جازارمىز, ايتارمىز. قازىرشە وسى جەتكىلىكتى دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.
– استانا اسەم ۇيلەرىمەن كوز تارتقانى ءجون, بىراق زيالى قاۋىم وكىلدەرى ايتىپ ءجۇرگەندەي, رۋحاني ورتالىق تا بولۋى كەرەك. ۇلتتى دا, جۇرتتى دا ولتىرمەيتىن – رۋحاني قۇندىلىق. حالقىڭ ءجۇز جەردەن كوپ بولعانمەن, رۋحىڭ سونسە بىتكەنىڭ. مەن كەشەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرازىن كوردىم. جاقىن ءجۇردىم. ول جاعىنان كەلگەندە ءوزىمدى باقىتتى جاندار قاتارىنا قوساتىنىم بار. ولار كەڭەستىك ساياسات بۋىپ تۇرعاندا دا ءتىل, ءدىل, حالقىم دەدى. قازىر ءبارىمىز اۋىزدان تاستاماي, قۋات-ميات تۇتاتىن كەرەمەت مۇرالار قالدىردى.
– ءتىلدىڭ تىرەگى, ءداستۇردىڭ مايەگى, ۇلتقا ۇيىتقى بولعاندار دا سولار ەمەس پە؟ اۋىل مەن بيلىكتىڭ اراسىنا التىن كوپىر بولىپ قالامگەرلەر ءجۇردى عوي.
– و, نە دەگەنىڭ. ول دا ءبىر داۋرەن ەدى. ونداپ, جۇزدەپ اۋىلعا باراتىنبىز. جۇرتتىڭ سوزبەن سۋسىنىن قاندىرىپ, ءان-كۇيمەن سارايىن اشاتىنبىز. جاس ۇرپاقپەن قاۋىشاتىنبىز. ولاردىڭ اراسىنداعى تالانتتاردى قاتارعا تارتاتىنبىز. قۇداي-اۋ, گازەت-جۋرنالدىڭ, كىتاپتاردىڭ تارالىمى بىرنەشە ءجۇز مىڭعا جەتىپ, قيانداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىمەن پىكىر الىسقاندا, ولار ءوزىڭدى جاڭىلدىراتىن. ءوتتى, كەتتى – ول ءداۋىر. مەن جاسىم كەلدى, جانتايىپ جاتا بەرسەم بولادى دەگەن ەمەسپىن. بويىمداعى بارىمدا حالقىما ارناي بەرۋگە پەيىلمىن. «ءبىر ءوزى – تەاتر» دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلعان كەشتىڭ دە باستاماشىسى ءوزىم. ەشكىم استاناعا بارىپ ونەرىڭدى كورسەت دەگەن جوق. راس, بۇل قادامىمدى پرەزيدەنتتىك ءمادەنيەت ورتالىعىنىڭ باسشىسى, كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءمادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءۋاليحان قاليجان, وزگە دە ازاماتتار قۋانا قولدادى. شالدىڭ مۇنىسى ەرلىككە پارا-پار دەستى. مەن سول كەزدە ولاردىڭ ەسىنە 97 جاسىندا ماسكەۋگە بارىپ جىر تولعاعان جامبىل جاكەمدى سالدىم. اللانىڭ بەرگەن سىيى, قۋاتى شىعار, سەكسەنگە كەلسەم دە ەستىگەنىمدى, كورگەنىمدى ءومىرى ۇمىتقان ەمەسپىن. ونىڭ ءبارىن ءالى كۇنگە دەيىن ساعاتتاپ ايتا بەرەمىن. ءوز ولەڭدەرىمدى دە جاتقا وقيمىن.
– مىناۋىڭىز ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا بەرمەيتىن كەرەمەت قاسيەت قوي. بۇل ءسىزدىڭ بالالىق شاقتاعى ميدىڭ «تازالىعىنان» شىعار.
– مۇمكىن. ول كەزدەگى بالانىڭ قيالى كوكتى شارلايتىن. بۇگىنگىدەي بارعا تەلمىرمەيتىن, ءوزى ىزدەنەتىن. ونىڭ ۇستىنە قازاقى قاسيەت تە بولەك ەدى. بۇزىلا قويماعان. التى جاسىمدا اكەم سوعىسقا كەتتى. شەشەم ومىردەن وزدى. اكە مايداننان ورالمادى. مەنى اعايىندارىم بالالار ۇيىنە تاپسىردى. ول جەردەگى تاۋقىمەتتى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ باسىنا بەرمەسىن. جازعى كانيكۋلدا كولحوزعا بارىپ ءشوپ شابىسىپ, ەگىن ورۋعا قاتىسامىز, مال باعىسامىز (قازىر ەڭبەك مايدانىنىڭ ارداگەرىمىن). وسىلايشا ءومىر ءوزى شيرىقتىردى, ءپىسىردى. ادەبيەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى جاقسى ادام ەدى. كىتابى كوپ بولاتىن. سول كىسىدەن جىرتپايمىن, ءبۇلدىرمەيمىن دەپ لاتىن ارپىمەن جازىلعان دۇنيەلەردى الىپ وقيمىن. تەك وقىپ قانا قويمايمىن, جاتتاپ الامىن. ولاردىڭ قاتارىندا «الپامىس باتىر», «قوبىلاندى باتىر», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «قىز جىبەك», قاجىم جۇماليەۆ پەن جۇبان مولداعاليەۆ اۋدارعان قىرعىزدىڭ «ماناسى» بار. كەيىن بۇل جىردىڭ ءبىراز تۇسىنىڭ قىرعىزشاسىن دا جاتتاپ العان ەدىم. وسى ارادا مىنانداي ءبىر وقيعا ەسكە ءتۇسىپ تۇر. 1960 جىلى قازىرگى بىشكەك قالاسىندا ۇلكەن ونەر جيىنى ءوتتى. قازاقستاندىقتاردى عابيت مۇسىرەپوۆ باستاپ باردى. قىرعىز جۇرتى ءالىمساقتان «ماناستى» اسپەتتەيدى. جىردى بالا ماناسشى, جىگىت ماناسشى, شال ماناسشى – بىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ جىرلاپ جاتتى. بىزدەن مۇقاش بايباتىروۆ دەگەن حالىق اقىنىن دايىنداعان, بىراق ول كىسى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەلە الماي قالىپتى. بۇل قالاي بولدى دەپ عابەڭ (مۇسىرەپوۆ) جان-جاعىنا قاراپ كەيىدى. سوندا وقىعانى كوپ, ءبىلىمدى ازامات قاينەكەي (جارماعانبەتوۆ) «ايتاتىن ادام بار», دەپ مەنى كورسەتتى. عابەڭ سىزدانا قاراپ: «كورەمىز...» دەدى. ءار جىرشىعا بەس مينۋتتان ۋاقىت بەرىلىپتى, مەنىڭ قىزىپ كەتكەنىم سونشا وڭايشىلىقپەن توقتاي قويماي, ارىنداپ كەتكەنىمدى بايقاعان عابەڭنىڭ: «مىنا مىڭباي قايتەدى-ەي!» دەگەن كەربەز داۋىسىن قۇلاعىم شالىپ قالدى, جالت قاراسام, قالامگەر قىرعىزدىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى رازاقوۆ ەكەۋى ريزا كوڭىلمەن ءبىر ءنارسەلەردى ايتىپ وتىر ەكەن. قورىتىندىسىندا يىعىما اق شاپان جاۋىپ, باسىما اق قالپاق كيگىزىپ, «قازاق ەلىنىڭ بۇلب ۇلى مىڭباي راشەۆكە قىرعىز دوستارىنان» دەپ جازىلعان قومۋز سىيلادى. ول قومۋز ءالى كۇنگە دەيىن ۇيىمدە, قۇندى زاتتاردىڭ قاتارىندا تۇر. جاس كەزىڭدە كوپ وقىپ ميىڭدى دامىتساڭ, جاتتاپ الساڭ ول ءومىر بويى جيعان قازىناداي ويىڭدا التىن قور سەكىلدى ساقتالاتىنىنا قازىر كوزىم جەتىپ ءجۇر.
– ءسىزدىڭ بولمىسىڭىزدان ارتىستىك قاسيەت تە ايقىن كورىنىپ تۇرادى. ونى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇرسىز؟
– اسقار توقپانوۆ دەگەن قازاقتىڭ ۇلى رەجيسسەرى بولعان, سول ۇيرەتتى. اسىل تۋعان اسەكەڭ بىزگە, بۇرىنعى قازپي-دە, بۇگىنگى اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە مانەرلەپ وقۋدان ءدارىس بەردى. بۇل 1946 جىل بولاتىن. مەنىڭ كۋرستاستارىم نىعمەت عابدۋللين, بالامەر ساحاريەۆ, ايقىن نۇرقاتوۆ... كوپ ەدى. قازىر ولاردىڭ كوبى باقيلىق بولىپ كەتتى. ءبىر جولى اسەكەڭ ابايدىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ولەڭىن مانەرلەپ وقىتقانى بار. زامانداستارىم زۋىلداتىپ جاتىر. ارامىزداعى ەركە قىزىمىز ءشامشيابانۋ ساتباەۆا دا وقىدى. اسەكەڭنىڭ قاباعى اشىلمادى. جەتىم بالا تۇتقىش بولادى عوي. «سەن وقى, راشەۆ!» دەدى اسەكەڭ. اسىقپاي, ءار ءسوزدى ناقتىلاپ, بابىنا كەلتىرىپ وقىدىم. ۇستازىمنىڭ قاباعى جادىرادى. «ءپالى, سەن مۇندا قاڭعىپ نەعىپ ءجۇرسىڭ, ەي, مەن كونسەرۆاتوريادان تەاتر كافەدراسىن اشىپ, تالانتتى جاستاردى جيناپ جاتىرمىن عوي. سەن بىزگە كەل, ناعىز ءارتىس بولاتىن بالا ەكەنسىڭ!» – دەپ قولقا سالدى. بىراق بارمادىم. «تاعى قانداي ولەڭ بىلەسىڭ؟ قاسىمنىڭ (امانجولوۆ) ولەڭدەرىنەن حابارىڭ بار ما؟» دەدى. «بىلەمىن», دەپ كۇمىلجىدىم. ول كەزدە قاسىم, قاليجان بەكحوجين, تاعى باسقا ادۋىندى اقىندارعا قارا كۇيە جاعىلىپ, سارۋايىمشىل, ۇلتشىل, فەودالشىل دەگەن ايىپ تاعىلىپ جۇرەتىن, ءتىپتى ولەڭدەرى دە باسىلا بەرمەيتىن. اسەكەڭنىڭ كەرەمەتتىگى سول, قايمىقپاي: «قاسىمنىڭ ولەڭىن بىلەسىڭ بە؟» دەۋى مەنى قاناتتاندىرىپ جىبەردى. «ءاي, مىڭباي, قاسىمنىڭ «نارتاۋەكەلىن» بىلسەڭ ايتشى, قانە؟!» دەدى. «نارتاۋەكەل, قۇلاش ۇردىم قيىنعا, قايرات, شىركىن, الىپ شىقسا قيىن با. بۇل ساپاردا ءسۇرىنىپ تە قالارمىن, سوندا دوستىم مەنى ايىپقا بۇيىرما...» دەپ ولەڭدى وقىپ بىتە بەرگەنىمدە, اسەكەڭ قىرانداي شاڭق ەتىپ: «قاسىمنىڭ قادىرىنە جەتپەگەن بۇل قازاق, كىمنىڭ قادىرىنە جەتەدى دەيسىڭ!؟», دەپ ءسال تۇردى دا ءوزى قاسىمنىڭ ولەڭدەرىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن وقىپ, «مىنە, ولەڭ دەپ وسىنى ايت!» دەپ بارىمىزگە جىر جامپوزىنىڭ قۇدىرەتىن تانىتىپ ەدى. كەيىن كورگەن جەردە اياۋلى اسەكەم: «ەي, نارتاۋەكەلىم, وي, اينالىپ كەتەيىن, ءحالىڭ قالاي؟», دەيتىن. قارا نارداي قايىسپاي ۇلتىم, جۇرتىم دەگەن ول ومىردەن وزعانشا مەنى مىڭباي دەمەي, «نارتاۋەكەلىم» دەدى.
– باسىنان ءسوز اسىرمايتىن, ايتارىن ايتىپ وتكەن ءبىر ادام بولسا, ول – اسەكەڭ ەدى-اۋ!
– راس, ادىلدىكتىڭ قاراۋىلى بولدى اسەكەڭ. قاراۋ باسقانداردى قاعىپ تاستايتىن. تەكتى ادام, بەتتى ادام, تازا ادام سولاي بولادى. تەكسىزگە ءبارى ءبىر. اسەكەڭ ءوزىڭ ايتقانداي, ءسوزدىڭ اتاسىن ولتىرمەي كەتتى. اتاعىڭ دارداي, قىزمەتىڭ تاۋداي دەمەيتىن. كوڭىلىنە جاقپاساڭ, نايزا سوزبەن تۇيرەپ, تۇتە-تۇتەڭدى شىعاراتىن. شەشەندىگى شەكسىز ەدى. ابايدى جاتقا ايتاتىن. قىڭىر-قيسىققا ۇلى اقىننىڭ ولەڭدەرىن ۇلگى ەتىپ, ماقالداپ-ماتەلدەپ كەتكەندە ەشكىم قارسى كەلە المايتىن. تالايدى ۋلى تىلمەن «تالدىرىپ» تۇسكەنىنە كۋا بولدىق قوي.
– باسقانى ايتپاعاندا, كەيدە الاش الىپتارىنىڭ ءبىر شوعىرى «كوزدەن كەتسە كوڭىلدەن بولادى ۇمىتتىڭ» كۇيىن كەشىپ جاتقانداي كورىنەتىنى بار. سىزگە قالاي؟
– كۇدىگىڭدى تەرىس دەي المايمىن. اركىم ءوز زامانىنىڭ مىقتىسى بولىپ, الدىڭعى تولقىندى قاعىس قالدىرىپ جاتسا, بۇل – ۇلت ءۇشىن دە, ۇرپاق ءۇشىن دە قاۋىپتى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ۇلتتىق داستۇرمەن ۇشتاستىرعان ءلازىم. دەگەنمەن, تاريح دەگەن «عۇلاما» كىمنىڭ كىم ەكەنىن ءوزى رەتتەپ بەرەدى.
– اتاق الىپ, وردەن تاعۋعا قالاي قارايسىز؟
– بۇل وتە قيىن سۇراق. وسى كۇنى كوپ نارسەنى اتاقپەن ولشەيتىن بولىپ الدىق. مۇنى مەن ۋاقىتشا قۇبىلىس دەپ بىلەمىن. سۇراعىڭا وراي ءبىر قىزىقتى ايتا كەتەيىن. اتاقتى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆكە ارنالعان كەشكە بارعانىم بار. جۇرگىزىپ وتىرعان ادام عىلىم دوكتورى ەدى. ءبىر كەزدە ماعان دا ءسوزدىڭ كەزەگى ءتيىپ, «ماكەڭە ءسوز بەرەمىز», دەي بەرگەندە مەنەن جاسى كىشى ءبىر قالامداس ءىنىم كىرىپ كەلدى. عالىم: «ويباي, ماكە, ءسىز تۇرا تۇرىڭىز», دەپ الگى ازاماتتى قولپاشتاپ, ساحناعا شىعۋىن ءوتىندى. ول دا قۇپ كورىپ, كيىمىن شەشپەستەن تورگە ۇمتىلدى. ماكەڭنىڭ جاسى ۇلكەن ەدى دەمەدى.
– سوندا ادام ەمەس, اتاق سويلەيتىن بولعانى عوي.
– شىندىق سول. ونى ايتاسىڭ, نەبىر القالى جيىندارعا, نە تويعا بارعاندا لاۋازىم يەلەرى, اتاعى بارلار, اياق استىنان ءشوپ باسىن سىندىرماي بايىپ كەتكەندەر 80-90-عا كەلگەن قاريالاردى اتتاپ ءوتىپ, كوسىلە جونەلەتىنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز عوي. وسى ارادا ءبىر دايەككە جۇگىنسەم دەيمىن. مۇقتار اۋەزوۆتى سالماعى ۇلكەن جازۋشى رەتىندە دە, جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن دە ەسكەرىپ الدىن ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆتەر قيىپ وتپەيتىن. ىنىلىك ىزەتتەرىن ءبىلدىرىپ جۇرەتىن. تالانتى دا بار, اتاعى دا جەتىپ ارتىلاتىن عافۋ قايىربەكوۆ اقىن ءسادۋ ماشاقوۆتى تورگە وزدىرىپ, ءسوزدىڭ الدىن بەرىپ, «ءبىز قارتىن قادىرلەگەن قازاقپىز!» دەپ كۇندەي كۇركىرەۋشى ەدى. سول ۇلكەنىنىڭ الدىن قيىپ وتپەگەن اتام قازاقتىڭ ۇلگىسىن مىنا سۇر زامان جۇتىپ قويسا, سىيلاستىعىمىزدىڭ سيقى كەتپەي قويماس.
– وسى ارادا «جاسى كىشى ۇلكەننەن ۇيالماي ءجۇر, سۇرامساقتار ءناپسىسىن تىيا الماي ءجۇر, سالەم – بورىش, ءسوز – قۋلىق بولعاننان سوڭ, قانداي جان سىرتتان ءسوز بوپ, سىنالماي ءجۇر», دەگەن اباي ولەڭى ويعا ورالعانىن قاراڭىزشى.
– ءدال توبەسىنەن ءتۇستىڭ. ابايدىڭ: «جارلى ەمەسپىن, زارلىمىن, ونى دا ويلا تولعانىپ», دەۋى دە وسىنداي كەيىستىكتەردەن تۋعان بولۋ كەرەك. اقىن-جازۋشى قاشاندا حالىق جاعىندا. ءيا, بيلىكتىڭ دە تىلەك-تالابىنان شەت قالمايمىز. جاسىراتىن نەسى بار – كسرو-نى اسپەتتەدىك. ولەڭ جىرىمىزدى ولشەۋسىز ارنادىق. ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندادىق. بىراق تاۋەلسىزدىك تۇسىندا دا ابايدىڭ وسيەتىن ورىنداۋعا كەلگەندە ارقاسىنا ىڭىرشاق باتقان وگىزدەي قايقاڭدايتىنىمىز بار. سوعان قاراعاندا, ءبىز ابايدى تولىق تۇسىنە الماي كەلە جاتقاندايمىز. تۇسىنسەك, بويىمىزداعى جامان ادەتتەن ارىلساق كەرەك ەدى. بۇرىن ءبارىن ماسكەۋگە جاپتىق. ەندىگى كەمشىلىگىمىز ءوز موينىمىزدا قالادى. سونى ەسكەرەيىك, اعايىندار!
– دومبىرا تارتاسىز عوي؟
– كىشكەنتاي كەزىمنەن قارا دومبىرا سەرىك بولىپ كەلەدى. قارا اعاشتان جاساتقان كىشكەنتاي قارا دومبىرام بار. قايدا بارسام دا جانىمنان تاستامايمىن. ىشەگى – مىسىقتىڭ ىشەگى. ودان ءۇن كەرەمەت شىعادى. قۇرمانباي دەگەن شال قارتايعان مىسىق ولگەن سوڭ ىشەگىن كەپتىرىپ, دومبىراعا ىشەك ەتىپ تاعاتىن. بۇرىنعى زاماننان قالعان دەيتىن ول. دومبىرانىڭ جىلايتىنى, زارلايتىنى سودان دەيتىن. الگى قارا دومبىرانى 1946 جىلى احمەت جۇبانوۆ رومانەنكو دەگەن شەبەرگە جاساتتىرىپ بەرىپ ەدى. بويتۇمارداي كورەمىن, ولسەم كورگە بىرگە قويىڭدار دەپ ءجۇرمىن. تالانتتى كۇيشى ءىنىم سەكەن تۇرىسبەكوۆ قولقا سالعان ەدى, بەرمەدىم. ۇيگە قوناققا كەلگەندە نۇرعيسا تىلەنديەۆ تە سۇرادى. قالاعانىڭدى ال دەدى. كەلىسپەدىم. قازىر ۇيىمدە بەس دومبىرا, جوعارىدا ايتقانداي, قىرعىزدار بەرگەن قومۋز ساقتاۋلى.
– ءسىز ءسوز اراسىندا 1943 جىلعى اقىندار ايتىسىن كوردىم دەگەن ەدىڭىز...
– اكەم مايداندا ءجۇرىپ الماتىدا تۇراتىن دۇيسەنجان دەگەن اعايىنىمىزعا حات جازىپ, «مەنەن ءبىر تۇياق قالىپ ەدى, تاۋىپ ال», دەپتى. ول كىسى مەنى الماتىعا الدىردى. مەن الماتىعا كەلگەندە اقىندار ايتىسى وتكەلى جاتقانىن دۇيسەنجان اعا ايتتى. بارىپ كورسەم دەدىم. مەسەلىمدى قايتارمادى, اپاردى. ول اعامىز دا كوپ كەشىكپەي مايدانعا كەتىپ, قايتا ورالمادى. سول جەردە مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى مۇحتار اۋەزوۆتى, ءسابيت مۇقانوۆتى, عابيت مۇسىرەپوۆتى, ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆانى, وزگە دە مىقتىلاردى العاش رەت كوردىم. ساحنا تورىنە جىر الىبى جامبىل شىعىپ: «الاتاۋدان, ارقادان, اقىندارىم كەلىپسىڭ. تىلدەرىڭنەن بال تامعان, جاقىندارىم كەلىپسىڭ, ەرتىس, ەدىل, ىلە, سىر, باس قوسقالى كەلىپسىڭ, جۇرگەن جەرىڭ دۋمان جىر, سەندەر ەلگە كورىكسىڭ. شارشى توپتا توگىلگەن, سوزدەرىڭدى ساعىندىم!», دەپ جىر نوسەرىن توكتى. جۇرت كەرەمەت قول سوقتى. بۇل ماعان جاۋعا اتىلعان وقتاي, كورسەتكەن سەستەي كورىندى. حالىقتىڭ رۋحىن ءبىر سەرپىلتتى. تەاتردا تىڭداعان ايتىسكەر اقىنداردىڭ ماقامىن, ولەڭىن ۇيگە كەلگەندە دومبىراعا قوسىپ, قايتالاپ ايتقاندا ءدۇيسەنجان اعا تاڭ قالاتىن. «مۇنىڭ ءبارىن قالاي جاتتاپ الدىڭ؟», دەيتىن. سول ءۇردىس ءومىر بويى جالعاسىپ كەلەدى. اقىندار ايتىسى ءۇش كۇنگە سوزىلدى. نارتاي, نۇرلىبەك, قالقا, شاشۋباي, كەنەن – نەسىن ايتاسىڭ ورەن جۇيرىكتەر ءسوز سايىسىن قۇرىپ, ءبىرىن-ءبىرى الا الماي, باتىرلارشا تىرەسكەنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا, ۇندەرى قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە تۇر. بۇلار تۋما تالانتتار عوي, سوزگە توقتايتىن. قىسقا-نۇسقا جاۋاپتاسىپ ايتاتىن. ساعىزداي سوزىپ, مالتاداي ەزىپ وتىرمايتىن. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, نارتاي مەن نۇرلىبەك ايتىساتىن بولدى. ءبىرىنىڭ قولىندا – دومبىرا, ەكىنشىسىنىڭ قولىندا – سىرناي. مەنىڭ بۇيرەگىم نۇرلىبەككە بۇرادى. بۇل جەرشىلدىكتى قويساڭشى. ول دا, مەن دە سەمەيدەنبىز عوي. ونىڭ ۇستىنە نۇرەكەڭدى مۇحتار اۋەزوۆ كەلىستىرىپ ماقتادى. نۇرلىبەك ايقايمەن باستاسا, نارتاي سىرنايمەن سىزىلتىپ, ءوز ماقامىنان اۋىتقىمادى. ءبىر تۇستا نۇرلىبەك: «كەكەسىن كۇلكىمەنەن كۇلىمدەيسىڭ, بەينەبىر مەنىڭ, نارتاي, پىرىمدەيسىڭ, سوزا تارتىپ سىرنايدى جونەلگەندە, سىرعاقتاعان سىناپتاي ءبىلىنبەيسىڭ. ماقتايسىڭ سىر بويىندا كۇرىشىڭدى, بەينەبىر ءوزىڭ جالداپ ەككەندەي-اق, ايتاسىڭ ىلعيدا سەن كىرىسىڭدى, بىراق تا ايتپاي قويدىڭ, اقىن نارتاي, كەمشىلىك پەن قاپتاعان شىعىسىڭدى. ايتپادىڭ جىرتىعىڭ مەن قۋىسىڭدى, نارتايىم, قويشى ەندى دالباساڭدى, كەزەكپەن مەنىڭ ءسوزىم جالعاسادى, كورمەستەر تۇيەنى دە كورمەس دەگەن, الەمگە اتى ءماشھۇر بولىپ كەتكەن, سەمەيدە اتاعى شىققان ەت كومبينات, كانسەرۆى, شۇجىعى مەن كالباسادان», – دەدى. كولباسا دەگەن ءسوز نۇرلىبەكتى جەڭىلىسكە ۇشىراتتى. نارتاي ونىڭ وسى ءسوزىن ءىلىپ الىپ: «نۇرلىبەك, سەن دە قويشى دالباساڭدى, مەنىڭ دە ايتار ءسوزىم جالعاسادى, دوڭىزدىڭ مايى ىشىندە ءورىپ جۇرگەن, تەككە بەرسەڭ جەمەيمىن كالباساڭدى. ايتىس دەپ كىمدەر سەنى قىستاپ وتىر, قوقايعان كالباساڭدى ماقتاي بەرسەڭ, قوس قولداپ, كالباساڭدى ۇستا دا وتىر», دەدى... نۇرلىبەك جەڭىلگەنىن مويىنداپ, ءىلتيپات جاساپ ورنىنان تۇرىپ كەتتى. مىنە, تەكتى اقىندار وسىنداي بولعان. قازىر دە ايتىس بار. ءبىر كەزدەرى دۇرىلدەپ شىقتى, ەندى سايابىرسىپ قالعانداي ما, قالاي؟ مەن ءوزىم سىيلايتىن بەس-التى جاقسى اقىن توپ جارىپ ءجۇر. كوبىسى ءسوز نارقىنا ءمان بەرە بەرمەيدى. ۇيقاس قۋادى, جاتتاعانىن ايتادى, ايتىس اقىنىنىڭ ءار ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن تالانت كەرەك, قۇداي ساعان اقىندىقتى سىيلاۋى ءتيىس. جوعارىدا ايتقان ايتىس الىپتارىنىڭ ءار ءسوزى ءبىر دىلداعا تاتيدى.
– ءسىز ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءوزىن سىناعان كورىنەسىز, سونى ەسىڭىزگە تۇسىرە الاسىز با؟
– نەگە تۇسىرمەيمىن, ونداي جاعداي بولعان. ول زاماندا ادەبيەتتى اردىڭ ءىسى دەيتىنبىز. ءالى ەسىمدە, سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ «جۇلدىز» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ كەلگەن كەز ەدى. ءبىر كۇنى مەنى شاقىرىپ الىپ, «ءاي, سەن ءوزىڭ ساتيريكسىڭ, «ارا» جۋرنالىندا ىستەگەنسىڭ, سىن جازۋعا توسەلىپ العانسىڭ. قالامگەرلەردىڭ وقىرمان كوڭىلىنەن شىقپاي جاتقان جيناقتارى تۋرالى ولەڭمەن استارلاپ سىن ايتساڭشى. ولەڭگە قاراي سۋرەتتەرىن سالىپ شىعارالىق. اناۋ ورتالىق كوميتەت دەگەن شاقىرىپ الىپ, سىن جوق, بولسا دا از دەپ قىسىپ جاتىر», دەدى. «وندا, سىراعا, مەن سابەڭنەن باستاعىم كەلىپ تۇر», دەدىم. «ءسابيت بولماق ءتۇگىل, مۇحاڭنان باستاساڭ دا جاز!», دەدى سىرباي. «جازعانىمدى بۇزباي شىعاراسىز با؟» دەيمىن. «باسىم كەتسە دە باسامىن!», دەدى ول. سودان سابەڭنەن باستاپ تاعى باسقا ءبىر توپ اقىن تۋرالى ولەڭدەتىپ, سىن جازىپ اكەلدىم. سابەڭ سول جىلدارى ەكى رەت ەڭبەك ەرى اتاعىن العان نۇرمولدا تۋرالى «الدابەرگەنوۆ تۋرالى اڭىز» دەگەن پوەما جازىپ شىعارعان ەدى. كوركەمدىگى كوڭىلگە قونبادى. ونىڭ ۇستىنە ۇلى قالامگەردىڭ «سۇلۋشاش», «بوتاگوز», «ءمولدىر ماحاببات», وزگە دە ايتۋلى تۋىندىلارىنا قانىقپىز. ال مىنا پوەما ءبىزدى ەكىۇداي ويعا قالدىردى. سول شىعارما تۋرالى مەن مىنانداي ءتورت جول ولەڭ جازدىم: «قالامىن كۇن كوزىنە شىنىقتىرىپ, سابەڭ وتىر دەنەسىن تىنىقتىرىپ. مىناۋىڭىز داستان با, وچەرك پە؟ قيىن بولدى ايىرۋ ۇعىپ, ءبىلىپ», دەپ تۇيىندەدىم.
– قاي قالامگەر سىنىڭىزدى دۇرىس قابىلدادى؟
– ۇلىنىڭ اتى ۇلى عوي. سابەڭ بىردەن قۇپ الىپتى. ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعىنا كەلە جاتىر ەكەن, «اپىر-اي, نە دەر ەكەن!», دەپ تايساقتاپ تۇرمىن. قولدا تاياق, باستا بورىك. «ءاي, سەنىڭ سىنىڭدى وقىدىم, ەي, جارايسىڭ ءوزىڭ. اعاڭدى جاقسىلاپ تۇرىپ سىناپسىڭ. سىندى ءورىستەتە بەر. ءتايت دەمەسە, ادام ەسىرىپ كەتەدى عوي!» – دەپ جاتىر. مىنە, ارىستار قانداي! مەن استانادا وتكەن كەشتە مۇحتار اۋەزوۆ سىندى عۇلامانى, «مەن سەندەردىڭ وگىزدەرىڭمىن, سەندەر ارتا بەرىڭدەر, مەن تارتا بەرەمىن», دەپ اعىنان جارىلاتىن اقەدىل سابەڭدى, مۋزىكانىڭ بىلگىرى, قۇرمانعازىنى ماڭگىگە تىرىلتكەن احمەت جۇبانوۆتى, ءار ءسوزى سوم التىن, مىنەزگە باي عابيت مۇسىرەپوۆتى, قازاقتىڭ دالاسىنداي دارحان سەركە قوجامقۇلوۆتى, جۇزدەگەن تەاتر تارلاندارىن دايىنداعان ۇلى ۇستاز اسقار توقپانوۆتى, ءبىتىم بولمىسى بولەك, ءۇنى ءور سىرباي ماۋلەنوۆتى ساحنا تورىنەن «ءسويلەتتىم». جازۋشىلار وداعىنىڭ سەزىندە مۇقاڭ دراما تۋرالى بايانداما جاسادى. سول ءسوز ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ جانىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى. ەلورداداعى كەشتە سونى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىنە سالدىم. «ءپالى, بۇگىن مىناۋ اباي اتىنداعى تەاتردا ينە شانشىر جەر جوق. تايلى تاياعىمەن كەلىپ وتىر جۇرت. دراماتۋرگيامىز بار عوي, ورەن جۇيرىك پوەزيامىز بار عوي. وزدەرىڭىز ءبىلەسىزدەر, مايدا قوڭىر عالي, اعىنى قاتتى ءابدىلدا, سىرلى-مۇڭدى قاسىم, قىرعي ءتىلدى اسقار, ءوز الدىنا بولەك سىرباي, ىزدەنگىش تە تاپقىش حاميت... پوەزيامىزدىڭ ورەن ءجۇيرىكتەرى. ال وسى پوەزيا جانرىمەن قاتار ۇزەڭگى قاعىستىرۋعا جاراپ قالعان دراماتۋرگيا بار. دراماتۋرگياعا كەلگەندە بار عوي, ەڭ الدىمەن الابوتەن ءبولىپ الاتىن ءبىر ادام بار. ول عابيت ماحمۇت ۇلى مۇسىرەپوۆ. وڭگەنى بىلاي قويعاندا, ەپوس, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىسىندە, عاشىقتىق جىرلارى نەگىزىندە جازىلعان «اقان سەرى – اقتوقتىنىڭ», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدىڭ», «قىز جىبەكتىڭ» ءوزى نەگە تۇرادى», دەپ ماقتاي كەلىپ: «ءپالى, عابيت, سەن مەنىڭ ماقتاعانىما داڭدايسىما. امانگەلدىگە شاماڭ كەلدى دەپ ايتا المايمىن. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمىن كورەيىك دەپ تايلى-تاياعىمىزبەن دراما تەاترىنا كەلگەندە كىمدى كوردىك. اعاش اتقا مىنگەن اعاش باتىردى كوردىك... قايناۋى جەتپەگەن شيكى شىعارماعا تاپ بولدىق», دەدى. ال عابيدەن مۇستافين سابەڭنىڭ كولەم قۋىپ كەتەتىنىن, كىتاپتارىنىڭ كىرپىش سەكىلدى بولاتىنىن ايتتى. كوردىڭىز بە, ۇلىلار ءبىرىن-ءبىرى قالاي سىنايدى. بىراق ولار از-كەم داۋلاسقانمەن, كورمەستەي بولىپ جاۋلاسپايتىن, قايتا ءبىرىن-ءبىرى كوتەرمەلەپ جۇرەتىن. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ مۇحتار اۋەزوۆتى «ءبىزدىڭ ۇلى جازۋشىمىز» دەۋى سوعان دالەل.
– ءسىز «ارا» جۋرنالىندا ءبىراز جىل قىزمەت اتقارعانسىز. سول كەزدە «ارانىڭ» سىنىنا جۇرت, بيلىكتەگىلەر قالاي قارايتىن ەدى.
– ول ءبىر باقىتتى كۇندەرىم ەدى. سىندى حالىق تا, بيلىك تە قاتتى ەسكەرەتىن. «ارانىڭ» رەداكتورى عابيت مۇسىرەپوۆ سىندى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بولعان تۇستاعى سىننىڭ ازۋى التى قارىس بولدى. الىسقاندى الىپ جىقتى, ج ۇلىسقاندى ج ۇلىپ ءتۇسىردى. بۇل عابەڭنىڭ ارقاسى ەدى. ول كىسىنىڭ بەدەلى ورتالىق كوميتەت حاتشىلارىنان كەم بولمادى. گازەت-جۋرنالدىڭ بەت-بەدەلى رەداكتوردىڭ ابىرويىنا, قالام-قارىمىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ۇلى عابەڭ ءبىر ءتىلشىنىڭ تەلپەگىن قيسايتپادى, مۇرتىنا «بالتا» سىلتەتپەدى. قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. بيلىككە جالپاقتاۋ, جاقسى كورىنۋ دەگەن بىزدە بولعان ەمەس. مىنانداي ءبىر قىزىق وقيعانى ايتايىن, عابەڭ سول كەزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى قارىنباەۆ تۋرالى فەلەتون جازۋدى تاپسىردى. «ارانىڭ» تىلشىلەرىنە قايدا بارسا دا جول اشىق, فاكتىلەردى جيناپ الىپ, «دەنساۋلىقتى ساقتاماۋ ءمينيسترى» دەگەن فەلەتوندى جارق ەتكىزدىم.
– ءسىز جازعان فەلەتون ولاردى ماسا بولىپ شاعاتىن با ەدى؟
– شاققانىڭ نە, مۇرتتاي ۇشىراتىن. مەنىڭ فەلەتونىم از بولعانداي, «قارىنباەۆتىڭ قارا شىبىنى» دەپ اسقار توقماعامبەتوۆ سىن جازدى. مەن مىنا ءبىر نارسەنى باسا ايتقىم كەلەدى, ول كەزدەگى فەلەتوندار ءاجۋا ەمەس, شىرىلداعان شىندىققا قۇرىلاتىن. تاقىرىپ كوزگە ۇرىپ تۇرسىن دەپ اتىن ويناتىپ, ايقايلاتىپ قوياتىنبىز. سوندىقتان دا بولار, ءبىزدىڭ جازعاندارىمىز كىمدى دە بولسا جالپاسىنان تۇسىرەتىن. ول كەزدە ماقالانىڭ ىشىندە ينەنىڭ جاسۋىنداي اقيقات ايتىلسا, جاۋاپسىز قالمايتىن. سودان دا بولار, سول تۇستاعى جۋرناليستەردىڭ بەدەلى بيىك, ابىرويى جوعارى بولدى. ءبىر جولى عابەڭ قازاق كسر-نىڭ جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى براچەنكونىڭ ورەسكەل قىلىقتارىن جازۋدى تاپسىردى. ول لەنينگرادتان كەلگەن ادام بولاتىن. وزىمەن بىرگە ونشاقتى قىزمەتكەردى سۇيرەپ ءجۇرىپتى. ولار مەملەكەتتىڭ جۇمىسىن بىلاي قويىپ, وزدەرى ماسكەۋ مەن لەنينگرادتاعى ۇيلەرىنە بارۋ ءۇشىن سىلتاۋراتىپ ىسساپارعا شىعا بەرەتىن كورىنەدى. ءبىرىنشى فەلەتونىمنىڭ اتى «1000 كۇننەن اسىپ كەتكەن كومانديروۆكا» دەپ اتالدى. ودان كەيىنگى دايەكتەردى جيناستىرا كەلىپ, ولاردىڭ ماسكەۋدەگى وتباسىلارىنا مەملەكەت اقشاسىن شىعىنداپ بارعانى جايلى «1001 ءتۇن» حيكاياسىن ەسكە سالىپ, «1002 ءتۇن» دەگەن فەلەتون جازدىم. نە كەرەك, سوڭىندا توراعا كەلگەن ىزىمەن كەتىپ, ورنىنا قازاقتىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, توراعانىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەن ءىلياس وماروۆ وتىردى. تاعى ءبىر مىسال ايتايىن, «قازاقفيلمگە» باستىق بولىپ پياستولوۆ دەگەن كەلەدى دە, وندا ىستەپ ءجۇرگەن كونەكوزدەردى قىرعي تيگەندەي جۇمىستان شىعارا باستايدى. ولاردىڭ قاتارىندا ايتۋلى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين دە بار ەكەن. ول كىسى عابەڭە كەلىپ, «مىنانىڭ قۋعىنى قازاقتى ەسەڭگىرەتىپ بارادى. نە ىستەۋگە بولادى؟», دەيدى. عابەڭ ول تۋرالى فەلەتون جازۋدى تاعى ماعان تاپسىردى. بارسام, الگى ساباز «يدي, ششەنوك» دەگەنى. ارتىمدا عابەڭدەي الىپ الاتاۋ تىرەپ تۇرعاندا نەدەن قورقامىن: «مەن كۇشىك بولسام, سەن توبەتسىڭ!», دەپ شىعىپ كەتتىم دە, ماتەريالداردى تولىق جيناستىرىپ الىپ «قاراڭعىدا قىز ويناق, كۇندىز ەمەس, تۇنگى ويناق» دەگەن فەلەتوندى جارق ەتكىزدىم. وندا الگى سابازدىڭ قىزعا قىرىندايتىن تۇستارى ايتىلعان ەدى. پياستولوۆ كوپ كەشىكپەي قىزمەتتەن كەتتى. ول كەزدە ۇلت, رۋ دەگەندى بىلمەيمىز. تەك قوعامعا قىزمەت ەتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراتىن.
– شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– مەن وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەردىڭ الدىندا مىنانى ايتا كەتسەم دەيمىن. جوعارىدا سىن تۋرالى ازدى-كوپتى اڭگىمە قوزعادىم. قازىر ونداي سىن ادەبيەت ءۇشىن ەمەس, جەكە ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنەن ءوش الۋى, كەك قايتارۋى نەمەسە باردى جوق دەپ كورسەتۋگە بەيىم تۇراتىن پيعىلىنا بەت بۇرعان سەكىلدى. بۇل ۇلتتى وزدىراتىن ەمەس, توزدىراتىن قىلىق. قازىر تاۋەلسىز ەلمىز, وسىنى پايدالانا الماساق, جۇدىرىقتاي جۇمىلماساق, ۇلكەنىمىز ۇلكەندەي, كىشىمىز كىشىدەي بولماساق, بۇگىنگى, ەرتەڭگى ۇرپاققا اۋىر تيەدى, زيان جاسايتىن بولامىز. بۇرىنعى كىنا مەن كۇنانىڭ ءبارىن ماسكەۋگە جاۋىپ, ابىرويىمىزدى اراشالاپ الدىق. ەندى ونداي جىمىسقى جات قىلىق جاساساق, ول ءوزىمىزدىڭ باسىمىزعا تاياق بولىپ تيەرى ءسوزسىز. ەندى سۇراققا كوشەتىن بولسام, مەن وسىعان دەيىن 42 كىتاپ شىعاردىم. سولاردىڭ ىشىنەن ىرىكتەپ, ءۇش تومىن عانا وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىن. مۇنداي ۇلگىنى عابەڭ دە كورسەتكەن ەدى. ءبىرىنشى توم – ساتيرالىق شىعارمالاردان, ەكىنشى توم – داستاندار, ۇلى ادامدار جايلى جازبالاردان, ءۇشىنشى توم – ولەڭدەردەن تۇرادى. ءومىر بولىپ جاتسا, تاعى دا جازارمىز, ايتارمىز. قازىرشە وسى جەتكىلىكتى دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.
