اڭىز ۇستاز

«قازاقتىڭ قانيپاسى» اتانىپ, ارىپتەستەرىنىڭ, شاكىرت­تە­رىنىڭ شى­نايى سەزىمىنە بولەنىپ جۇرگەن قا­نيپا ومارعاليقىزى تۋ­رالى از جا­زىلىپ, از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. وداق كەزىندە ول تۋرالى «نارودنوە وبرازوۆانيە» جۋرنالى, «ۋچيتەلسكايا گازەتا» سىندى ورتا­لىق باس­پاسوز دۇركىرەتە جازىپ جات­تى. لەۆ كراسنوۆسكي «بيتيباەۆا سدەلالا كارەرۋ – كارەرۋ ۋچيتەليا» («نارودنوە وبرازوۆانيە», 1990 // №5) دەپ جازسا, س. سينيتسكايا, پيلگۋك سىن­دى پەداگوگ-جۋرناليستەر «ءبىز ونداي مۇعالىمدى كەزىكتىرگەن جوق­پىز», – دەپ اعىنان جارىلا ما­داق­تادى. وتانداستارىمىزدىڭ جاز­عاندارى, ارينە, ءبىر توبە. ول تۋرالى 200-گە تارتا ماقالا, وچەركتەر, ءۇش كىتاپ جازىلىپتى, وعان بىرنەشە ەن­تسيكلوپەديانىڭ العاشقى بەتتەرى ارنالىپتى. دەگەنمەن, قانيپا ۇس­تاز­دىڭ «جان اتتى جۇمباعىنا» ۇڭىلە الىپ ءجۇرمىز بە؟ ونىڭ ادامي بول­مىسىنا, جان دۇنيەسىنە بويلاي الدىق پا دەگەن سۇراقتار كوپتەن بەرى مەنى ويلاندىرىپ جۇرگەنى راس.ۇستاز مەنىڭ كوز الدىمدا, اتقارىپ جاتقان كوپ جۇمىستارىنا دا قاتىسىپ ءجۇر­مىن. ول تۋرالى جازىلعان كىتاپ­تاردى, ماقالالاردى وقىپ شىق­قان­مىن, ىشتەي وزىمشە وي قورىتقانىم جانە بار. دەگەنمەن, قانيپا ۇس­تازدىڭ اڭىزعا اينالۋ سەبەبى, ونى قارا­پا­يىم ۇستازدان باستاپ, زيالى­لاردىڭ ءوزىنىڭ «پەداگوگيكاداعى قۇ­بىلىس» دەپ مويىنداۋلارى ءالى دە جۇمباق كۇ­يىندە قالىپ قويعان سياقتى. ەندى ءجۇرىپ-ءجۇرىپ كەلىپ, قولىما قالام ۇستاتقان جايعا ورالايىن. وسىدان ءبىراز بۇرىن قانيپانىڭ ەلىمىز عانا ەمەس, ءتىپتى تمد ەلدەرى ۇستازدارىنىڭ تاجىريبەسىندە دە جوق رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك اتاۋلى زەرتحاناسى اشىلدى. زەرت­حا­نانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قارىم­دى ادىسكەر, رەسپۋبليكانىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن جينالعان ۇستازداردى باستاپ اكەلگەن ببج كباري قىز­مەتكەرى, بەلگىلى اقىن جارىلقاسىن بورانبايدىڭ مىنا ءبىر ءسوزى قاتىسىپ وتىرعان جۇرتتىڭ سەزىمىن سەلت ەتكىزگەنى شىندىق. «قانيپانىڭ زەرتحاناسىنا كەلىپ, ءدارىسىن تىڭدايمىن دەگەندەر سانى ءبىزدى ءبىراز قينالتتى ءارى قۋانتتى. زەرتحانا نەگە شىمكەنتتە اشىل­مايدى, سەبەبى وندا قانيپا جوق, استانادا نەگە اشىلمايدى, وندا دا قانيپا جوق. تۇسىنگەنىم, قانيپاعا مۇعالىمدەر تەك تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن, ۇيرەنۋ ءۇشىن عانا كەلمەيدى, قا­نيپانى ءبىر كورۋگە دە اسىعادى ەكەن. مەن سونى ءتۇسىندىم». مەن بۇدان 43 جىل بۇرىن قازىر ۇستاز ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جامبىل اتىنداعى وبلىستىق دارىندى بالا­لار­عا ارنالعان گيمنازيا-ينتەر­نا­تىن بىتىرگەن بولاتىنمىن. توقسان جىل­دىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ءبىر شارۋامەن التىن ورداما كەلسەم, بالالار كۇزگى دەمالىسقا كەتكەن ەكەن, ەشكىم جوق. بالاسىز مەكتەپ جەتىمسىرەپ تۇرادى عوي, اتتىڭ باسىن كەرى بۇرا باستاعانىمدا, كەزەكشى: «ۇستىدە قا­نيپا اپاي بار, مۇ­عا­لىمدەرمەن جۇ­مىس ىستەپ جاتىر» – دەدى. جوعارى كوتەرىلسەم, ول ينتەراكتيۆتى تاقتا­مەن جۇمىس ىستەپ, ءدارىس وقىپ تۇر ەكەن. وزىنە ءتان ەلگەزەكتىكپەن ۇستاز مەنى تانىستىرىپ جاتىر. دەمالىس جاريالاندى, مەن دە ونى پايدالا­نىپ مۇعالىمدەرمەن سۇحباتتاسا كەتتىم. ولار كۇزگى دە­مالىستا ءوز قاراجاتتارىمەن ۇستاز ءدارىسىن تىڭداۋ ءۇشىن جان-جاقتان كەلىپ جاتقاندار ەكەن. – اڭىز بولىپ كەتكەن ۇستازبەن بۇرىن جۇزدەسكەنىمىز دە, ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرعاندارىمىز دا بار. ەلى­مىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنان جينا­لىپ, ونى اڭساپ, ىزدەپ كەلدىك. جول­دىڭ وزىنە عانا 4-5 كۇن جۇرگەن­دەرىمىز بار. ەندى, مىنە, ەكى كۇننەن بەرى قاراي تاڭعى 9-دان كەشكى 5-كە دە­يىن باس الماي جۇمىس ىستەپ جاتىر­مىز. جۇمىس جوسپارى دا اۋقىمدى, ءارى بىزگە وتە قاجەتتى ماسەلەلەردى قام­تىپ جاسالىنعان. عىلىم دوكتور­لارى, عىلىم كانديداتتارى, عىلىم ماگيسترلەرى, رەسپۋبليكاعا تانىمال جاڭاشىل ۇستازدار بىزگە ءدارىس بەرىپ, پراكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ جا­تىر. ولاردىڭ بارلىعى ۇستازدىڭ شاكىرتتەرى ەكەن. تەك مىنا زەرتحانا ىشىندەگى توم-توم بولىپ تۇرعان ءدۇ­نيە­لەرمەن از ۋاقىتتا تولىق تانىسا المايتىنىمىز عانا وكىنىشتى. بو­لا­شاقتا ونىڭ بارلىعىنىڭ ەلەك­ترون­دىق جۇيەسى جاسالىنسا... –  دەيدى ولار. – مىناۋ اقپارات, ينتەرنەت, كومپيۋتەر زامانىندا, ينتەراكتيۆتى تاق­تا تۇرعاندا ونىڭ كەرەگى بار ما؟ بۇل سۇراق ۇستازداردى جانداندىرا ءتۇستى. – وقۋشىنى دا, مۇعالىمدى دە عى­لىمي-زەرتتەۋ, ىزدەنۋ جۇمىستارىنا ءولى دۇنيەلەر باۋلىمايدى عوي. ولار­دىڭ مىناۋ تەحنولوگيالىق وقىتۋ زا­مانىنداعى ورنىن جوققا شىعارىپ وتىرعانىمىز جوق. تەك سۇراعىڭىزعا عانا جاۋاپ بەرسەك, زەرتحانا مۇعا­لىمدەردى عى­لى­مي ىزدەنىسكە, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا باۋليدى, مىناۋ عىلىم زامانىندا ونىڭ ماڭىزى ەرەكشە. زەرتحانانىڭ ماق­ساتى – مۇعالىمدەردىڭ ءىس-ارەكەتىن رەپ­رودۋكتيۆتى دەڭگەيدەن – شىعارما­شىلىق دەڭگەيگە, ياعني زەرتتەۋشى, ەكس­پەريمەنتاتور مۇعالىم دارەجەسىنە جەتەلەۋ. سونداي-اق, ءداستۇرلى وقىتۋ­دان كە­لە جاتقان سىنىپ-اۋديتو­ريا­لاردى زەرتحانا-اۋديتوريا دارەجەسىنە كوتەرۋ نەگىزگى ماقساتتىڭ ءبىرى. قانيپا ۇس­تازدىڭ اتاۋ­لى زەرتحاناسىنىڭ قورى عاجاپ دەۋگە بو­لادى. اۋىز ادەبيە­تى­نەن بۇگىنگى تاڭ­داعى ادەبيەتتى وقى­تۋدىڭ عىلىمي دا, تاجىريبەلىك تە اسا باي قورى جيناق­تالعان. الەم ادە­بيەتىن وقىتۋ ماسە­لەلەرى دە نازاردان تىس قالماعان. ەڭ باستىسى, قور بار... اسىرەسە, وقۋشى­لار­دىڭ ءوز بەتىمەن ءبىلىم الۋى, ءبىر-ءبىرىن وقىتۋىنا نەگىزدەلگەن ءار تاقى­رىپتى قامتيتىن باع­دارشامدارى, كومەك-نۇسقاۋلارى, عى­لى­مي ىزدەنىسكە باۋليتىن وقۋشىلارعا ارنالعان وقۋ­لىق داپتەرلەرىن ايتا بەرۋگە بولادى... جۇرەكجاردى پىكىرلەر جالعاسىپ جاتتى, ونىڭ ءبارىن تەرمەلەي جازۋدىڭ وزىنە دە كوپ ۋاقىت كەتەر ەدى. ونىڭ ارحيۆىنە, ول تۋرالى جازىلعان كىتاپ­تارعا ۇڭىلسەك, اڭىز ۇستاز تۋرالى اي­تىلعان وي-پىكىرلەردىڭ ءوزىن بىرنەشە كىتاپتارعا جيناقتاۋعا بولار ەدى دەسەم, تەڭىزدىڭ سۋى تامشىدان دەگەندەي, ءبىز بۇگىن قانيپا اپامىز جايلى ورمان ويلاردى ىركىپ بەرىپ وتىرمىز. دەگەنمەن, التى الاشتى بىلاي قو­يىپ, كەزىندە وداققا دا كەڭىنەن تا­راعان ۇستازدى ءالى تانىپ بولدىق دەپ ايتۋ قيىن. ال ونى «اڭىز-ۇستاز» دەگەندى بىرەۋ مويىندار, بىرەۋ مويىن­داماس, ول تۇسىنىكتى جايت قوي. ۇلى بالە­رينا گالينا ۋلانوۆا «ءسىزدى مو­يىن­دامايتىن, ءسىزدى سۇيمەيتىن ادام جوق شىعار» دەگەن جۋرناليستكە بىلاي جاۋاپ قاتقان عوي: «ەگەر مەنى بارلىق ادام جاقسى كورسە, وندا مەن نە ەكى­جۇزدىمىن, نە جاعىمپازبىن». وسى ءسوز­دى اڭىز ۇستازعا دا قاراتىپ ايتۋعا بولادى. كىمنىڭ الدىندا دا بولماسىن كەسىپ تۋرا سويلەپ تاستاۋى, تىك مىنەزى, قىزۋقاندىلىعى, ءوزىن قانداي بەدەل­دىنىڭ الدىندا دا تەڭ ۇستاۋى, كو­رىنگەنگە ءيىلىپ تۇرماۋى, ارينە كەيبىرەۋلەر ۇناتا بەرمەيتىن مىنەز. وسى ءبىر شارت-شۇرت مىنەزدىڭ ار جاعىندا قا­نيپا ۇستازدىڭ رۋحاني الەمى, جان ءدۇ­نيەسى, تىرشىلىك يەسىنە ءتان قۋانىش-مۇڭى جاتىر. ءارىپ­تەستەرى جازعانداي, اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن اق كوڭىلى, اشىقتىعى, بالاعا دەگەن, تۋعان ءتىلى مەن ادەبيەت­ىنە دەگەن, ۇلتىنا دەگەن شەتسىز-شەكسىز سەزىمى جاتىر. ەڭ باس­تىسى, سيرەك كەزدەسەتىن ەڭبەك­قورلىعى, جومارتتىعى, مەيىرىمدىلىگى, تىنىمسىز ىزدەنىسى, ۇنە­مى العا ۇمتىلۋى, كىم-كىمدى بولما­سىن وزىنە باس يگىزەدى. وسى ورايدا مىنا ءبىر جايتتى دا ايتا كەتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق سياقتى. 1990 جىلى 16 قاڭتار كۇنى كرەملدىڭ سۆەردلوۆ زالىندا نەبارى 43 جاستاعى ۇستاز وداقتا بەسىنشى, ەلىمىزدە ءبىرىنشى بولىپ, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى­نىڭ التىن جۇلدىزىن كەۋدەسىنە تاعا­دى. سول جولى ۇستازدى كسرو وقۋ ءمينيسترى ياگودين قابىلدايدى. وداقتىق جۋرناليستەر, باسقا دا لاۋازىمدى ادام­دار قاتىسىپ وتىرادى. وزىنە ءتان تىك, تۋرا, باتىل مىنەزىمەن: «مەن ءماس­كەۋدە ون كۇن بولدىم, ادەبيەتتى تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن بىرنەشە مەكتەپتەردى ارالادىم. وقۋشىنى بىلاي قويىپ, مۇعالىمدەر ۇلى اباي مەن دانا مۇحتاردى بىلمەيدى ەكەن. مەنىڭ ۇلگىرىمى تومەن وقۋشىلارىم پۋشكين, لەرمونتوۆتى جاتقا بىلەدى. سوندا قالاي, ماسكەۋلىك مەكتەپتەر تۋىس­قان حالىقتار ادەبيەتىن وقىتۋدان بوساتىلعان با؟» – دەيدى ول مينيسترگە قاسقايا قاراپ. بۇل وقيعانى «نارودنوە وبرازوۆانيە», «ۋچيتەلسكايا گازەتا» دۇركىرەتە جازدى. جۋرناليست ل.كراسنوۆسكي: «مينيسترگە باتىلى بارىپ, وسىلاي تىك سويلەگەن ادامدى ءبىرىنشى رەت كوردىم, كەلگەندەردىڭ قو­لىنان قالامى ءتۇسىپ قالا جازدادى» – دەيدى سۇيسىنىسپەن ۇستازعا. بۇل وقيعا تالاي جازىلدى, وعان كوپ توقتالماي-اق قويايىق. قانەكەڭ تۋرالى اڭىزدار وسىنداي وقيعالاردان كەيىن دۇركىرەي جونەلدى عوي, وسى وقيعا ول تۋرالى اڭىزداردىڭ نەگىزىندە شىندىق جات­قانىن ەرىكسىز دالەلدەمەي مە؟! 1991 جىلدان ۇستازدىڭ قازاق ادە­بيە­تىن الەم ادەبيەتىمەن بايلانىس­تىرىپ وقىتاتىن ەكسپەريمەنتتىك باع­دارلاماسى بويىنشا تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن سىنىپتارى اشىلدى. ەكس­پەريمەنتتىك الاڭ نەگىزىندە سول كەزدەگى وقۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيرى­عىمەن بىتىباەۆانىڭ رەسپۋبليكالىق عى­لى­مي-ادىستەمەلىك اتاۋلى مەكتەبى اشى­لادى. اتاۋلى مەكتەپ جۇمىسىن ۇستاز ۇزاق جىلدار بويى اقىسىز- پۇل­سىز جۇرگىزەدى. ال اۆتورلىق سى­نىپتىڭ باسقا جەتىستىكتەرىن بىلاي قويعاندا, ودان 3 عىلىم دوكتورى, 17 عىلىم كانديداتى, بىرنەشە عىلىم ماگيسترى شىقتى. ءبارى دە فيلولوگيا جولىن تاڭداعاندار. اۆتورلىق سى­نىپ وقۋ­شىلارى وبلىستىق ءپان وليم­پيا­دالارىندا ۇنەمى جۇلدەلى 1, 2 ورىن­داردى الىپ كەلدى. 18 وقۋشى رەس­پۋبليكالىق وليمپيادا ءجۇل­دە­گەر­لەرى. ۇستازدىڭ ءوزى رەسپۋب­ليكا­مىز­دىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنە بارىپ, قىس, كۇز, جاز دەمەي, ۇنەمى ءىسساپاردا بو­لىپ, اۆتورلىق دارىستەرىن وتكىزدى. ارىپتەستەرى ونىڭ داريا بىلىمىنە, شەشەن تىلىنە, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جو­لىنىڭ» كوپ جەرلەرىن جاتقا ايتا­تىنىنا, كوركەم ءماتىندى مانەرلەپ, رولگە كىرە وقۋىنا, الەم پەداگو­گي­كاسىن دا, ادەبيەتىن دە تەرەڭ بىلەتىنىنە قاشاندا تاڭ قالاتىن. «قازاق­تىڭ قانيپاسى» اتتى كىتاپتا بۇل ماسەلەلەر كەڭىرەك جازىلعان. 100-گە تارتا عىلىمي ادىستەمەلىك ماقالا­لار, 32 كىتابى (ەكەۋى وقۋلىق) باسقا اڭگىمەنىڭ جەلىسى. ونىڭ زەرتحانا­سىن­دا ءوزىنىڭ قولىمەن جازىلعان 8 مىڭ­داي ديداكتيكالىق ماتەريلدار مەن كورنەكىلىكتەر ورىن تاپپاي سىرەسىپ تۇر. ءبىر ءوزى بىرنەشە زەرتتەۋ ينستي­تۋ­تىنىڭ جۇمىسىن اتقارىپ كەلە جات­قان قانيپانىڭ اتىن اڭىزعا اينال­دىرعان دا وسى ەرەكشە ەڭبەكقورلىعى دەپ تۇيىندەر ەدىك. ءبىرتۋار ۇستاز ەڭبەك ەتىپ جاتقان جامبىل اتىنداعى دارىندى بالا­لار­عا ارنالعان وبلىستىق گيمنا­زيا-ينتەرناتقا 90 جىل تولىپ وتىر. وسى ءبىر عاسىرعا جۋىق ەڭبەك ەتىپ جاتقان ءبىلىم ورداسىنان ءىرى قوعام قايرات­كەرلەرى دە, عۇلاما عا­لىمدار دا, الەمدى اۋزىنا قارات­قان سپورت شەبەرلەرى دە, اقىن-جا­زۋ­شىلار دا شىقتى. بۇرىنعى شاكىرت, بۇگىنگى ۇستاز, ءتار­بيەشىلەر قان­شاما؟! ءبىر قىزىعى, ەڭ تاماشا ۇلگى الاتىن قاسيەت بۇگىنگى ۇجىم­نىڭ ىشىندە ءوز تۇلەكتەرىنىڭ بۇ­رىن­عى ۇستاز, ءتار­بيەشىلەرىمەن يىق­­تاسا ەڭبەك ەتۋى. تاريحي قارا شاڭى­راق­تىڭ تەك شىعىس وڭىرىندە عانا ەمەس, بايتاق ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ ءجۇ­يەسىنە قوس­قان ەڭبەگىن ەرەكشە قو­ماقتى دەپ ايتۋعا بولادى. جاريالىلىق نۇرى, تاۋەلسىزدىك الۋىمىز التىن وردانىڭ دا جۇمى­سىن زامان تالابىنا ساي, جاڭاشا قۇرۋىنا مۇرىندىق بولدى. وسكە­مەن­دە قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرىنىڭ جەتىسپەۋى قانيپا ۇستازدىڭ اۆتورلىق سى­نىپ­تارىن بىتىرۋشىلەردى بىردەن پە­داگوگيكالىق كوللەدجگە (قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءبولىمى) قابىلداۋ تۋ­رالى سالالىق مينيسترلىك ۇسىنىس جا­سادى. كىشكەنە ينتەرناتتان قان­شاما تاماشا ءتىل ماماندارى شىقتى, ءبارىن ايتپاعاندا بۇگىندە رەسپۋب­ليكاعا تانىمال بولىپ وتىرعان ءشا­كىرتتەرى قانشاما؟! اۋىل قارادومالاقتارى وقىپ جات­­قان وسى شاعىن ينتەرنات ەلىمىزدى بىلاي قويىپ, وداقتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جوق قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بىتىباەۆانىڭ رەسپۋب­ليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك اتاۋلى مەكتەبىنىڭ بازاسى بولدى. رەسپۋب­لي­كالىق سەمينارلار, عىلى­مي-پراك­تي­كا­لىق كونفەرەنتسيالار دا وسى شا­عىن مەكتەپتە ءوتىپ, ونىڭ تىنىس-ءتىر­شىلىگىن بايتاق ەلىمىزگە تا­راتىپ جاتتى. اڭىز ۇستاز ەڭبەگىنىڭ سالماقتى ءبىر جاعى قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرىن دا­يىنداۋ, كادر ماسەلەسىن شەشۋگە ات سالىسۋى دەر ەدىك. ەندى زەرتحانا اشىپ, اسىرەسە جاس ۇستازداردى زەرتتەۋشى, ىزدەنۋشى, ەكسپەريمەن­تاتور دەڭ­گەيىنە كوتەرۋ ىسىنە ارا­لاسىپ وتىر. وڭداسىن ەلۋباي, وسكەمەن قالاسى.