اتىراۋ ىسكىلەرى باسەكەگە توتەپ بەرە الا ما؟

الدىڭعى جىلى اتىراۋدا ءبىر رەتتىك ىسكىلەر (شپريتس) شى­عا­را­تىن زاۋىت­تىڭ تەحنولوگياسىن قۇراس­تىرۋ باس­تالادى دەگەندى ەستىگەندە تا­ڭىر­­قا­عانىمىز راس. ءويت­كەنى, كا­سى­بىن نەگىزىنەن  مۇناي-گاز ونەركاسى­بىن­دە نەمەسە قۇرىلىس سالاسىندا باس­تاۋعا تاۋەكەلدىك تانىتاتىن كا­سىپ­كەر­لەر اراسىنان بۇعان كىم تال­پىنىس جا­ساۋى ءمۇم­كىن ەدى؟ ءبال­كىم, ءبىزدىڭ ەلمەن ىسكەرلىك بايلا­نىستى جاندان­دىرۋعا بەت بۇر­عان شە­­تەلدىك ين­ۆەستور ما ەكەن؟ وسىلاي ويلا­عا­نىمىز دا راس. سويتسەك, اتىراۋ ءۇشىن تاڭسىقتاۋ كورىنەتىن مەدي­تسي­­نالىق ىسكى شى­عاراتىن زاۋىت­تىڭ قۇ­رى­لى­سىن قازاق ءجى­گىتى قولعا الىپتى. قى­زىل­قوعا اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى – ميالى اۋىلىنان تۇلەپ ۇشقان   ماحمۋد مەراليەۆ ىسكى شىعارۋ يدەياسىن بىزگە جولىق­قان كەزدە ايتىپ بەرگەن. ەش­تە­ڭە جاسىرعان جوق. از كۇندىك پايدادان گورى ەل ءۇشىن قاجەتتى ىسكە ين­ۆەستيتسيا سالۋدى كوزدەپتى. قول­عا العان ءىسىن ورتا جولدا توق­تات­پاي­تىن قازاق كاسىپكەرىنىڭ ايتۋىن­شا, زاۋىتتىڭ جىلدىق قۋاتى 250 ميل­ليون دانا ىسكى شىعارۋعا نەگىزدەلگەن. سۇرا­نىس  كوبەيگەن سايىن ونىڭ كولەمىن ەكى ەسەگە دەيىن ارت­تىرۋعا بولاتىن كورىنەدى. راس, تىڭعا تۇرەن سالعانداي جا­ڭا زاۋىتتىڭ ۇزدىكسىز ءونىم شىعارۋ جۇمىسىن جولعا قويۋ وڭاي ەمەس. ىسكى شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۇ­رى­لىسىنا قوماقتى قارجى قۇيعان ينۆەستور – كاسىپكەر  ماحمۋد مەراليەۆ كورەيا تەحنولوگياسىنا توق­تام جاساعان. ونىڭ الدىندا گەر­مانيانىڭ, قى­تاي­دىڭ ءبىر رەتتىك ىسكى شى­عاراتىن تەحنولوگيا­لا­رىن زەرتتەگەن, بارىپ كورگەن. زاۋىتقا ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شيكىزاتتار كورەيا, بەلگيا, رەسەي ەلدەرىنەن   اكەلىنەدى. شيكىزات ال­عاش­قى ساتىدا ارنايى اپپاراتپەن وڭدەلەدى. سونان سوڭ ىسكى قا­لىبى جاسالىپ, باسقا دا ءبو­لىك­تەرى دايىندالادى. زاۋىتتا جۇمىس جا­ساي­تىن  ماماندار مەديتسينالىق ىسكى ءوندىرۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسىن قاتاڭ باقىلايدى.  ارنايى جاب­دىق­تار ار­قىلى شىعىپ جاتقان ىسكى قالىپ­تارىن ماماندار ميكروسكوپپەن تەكسەرىپ, جارام­دى­لى­عىنا كوز جەتكىزىپ بارىپ  جيناقتاۋ تسەحىنا جىبەرەدى. سوڭىنان  3, 5, 10, 20 گرامدىق ىسكى­نىڭ بارلىق بولشەگى قۇراس­تىرىلىپ, زا­لال­سىز­دان­دىرۋ ماشيناسىندا 10 ساعاتقا دەيىن ساقتالادى. ماماندار ونى وسىلايشا زالالسىزدان­دىرۋدان وتكىزگەننەن سوڭ عانا پايدالانۋعا بولاتىنىن ايتادى. ءونىم ءوندىرۋ ۇدە­رىسى تولىق اۆتوماتتاندىرىلعان. – زاۋىتتىڭ بارلىق قوندىر­عى­لارى كورەيادان الىندى. سو­نى­مەن بىرگە, بۇل زاۋىتتاعى ءونىم شىعارۋدىڭ بارلىق ۇدەرىستەرى  حا­­لىقارالىق ISO – 9001 جانە ISO – 14001 ستاندارتتارىنا ءساي­كەس ات­قا­رىلادى. سول سەبەپتەن بىرنەشە ما­ماندى كورەياعا جىبەرىپ, ارنايى كۋرس­تا وقىتىپ الدىق. ولار سون­داعى زاۋىتتا ءونىم ءوندىرۋ ۇدەرىسىن اتقارۋ, باسقارۋ تاسىلدەرى تەحنولو­گيا­سىن مەڭ­­گەرىپ كەلدى. ەندى وسىن­داعى ماما­ن­داردى ۇيرەتۋدە, – دەيدى زاۋىت قۇ­رىلتايشىسى م. مەراليەۆ. زاۋىتتا كورەيا تەحنولوگتارى قازاقستاندىق ماماندارعا باعىت-باعدار بەرىپ, ءوز تاجىريبەلەرىمەن بولىسكەن. سولاردىڭ ءبىرى چان ۋ لي قا­زاقستاندىق جاس­تار­دىڭ جا­ڭا ماماندىقتى كو­رەيادا  جەدەل مەڭ­گەرىپ, جاڭا ءوندىرىس ورنىندا تاجىريبە جيناقتاۋدا بىلىكتىلىك تا­نىتقانىن ايتقان ەدى بىل­تىر. كو­رەيا­لىق مامان  قازاق جاس­تارىنىڭ جاڭانى ۇيرەنۋگە تال­پىنىسىنا ءجا­نە بىلىكتىلىگىنە تاڭ­دان­عانىن دا جا­سىرماپتى. زاۋىت العاش ءونىم شى­عارا باستاعاندا جۇ­مىسقا 40 ادام تارتىلسا, قازىر ولاردىڭ قاتارى 60-تان اسىپتى. جۇمىسقا الىنعان­دار­دىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى جاستار. جالاقىلارى دا كوڭىلگە قونىمدى. «ساپالى ءونىم شىعارۋ قاشان دا وڭاي ەمەس. زاۋىت جۇمىسشىلارى ءمىن­دەتتەرىن دۇرىس اتقارۋ ءۇشىن جاع­داي جاساۋ كەرەك قوي. بۇل جاعىنا ەرەك­شە ءمان بەرەمىز. اسىرەسە, جال­اقى­عا. ماسە­لەن, ينجەنەردىڭ جال­اقى­سى 200 مىڭ تەڭگە, ەگەر اۋى­سىم­نان كەيىن جۇمىسقا قالۋىنا تۋرا كەلسە, قو­سىمشا ساعاتىنا ءۇس­تەمە قوسى­لا­دى. بىزدە ەدەن جۋ­شى­نىڭ ءوزى 60 مىڭ تەڭگە الادى» دەيدى زاۋىت قۇرىلتايشىسى. ءبىر ساعاتتا 60 مىڭ دانا, جىلىنا 250 ميلليون دانا ءار مولشەردەگى ىسكى شىعاراتىن زاۋىتتىڭ ەكولو­گيا­عا زيانى جوعىنا سەندىرەدى ماماندار. تەك ونى شىعارۋعا قاجەتتى شيكىزات – پوليپروپيلەن ازىرگە قا­زاقستاندا وندىرىلمەيدى. وسى ءونىم­دى اتىراۋ­دان شىعاراتىن جوبالار كەشەۋىلدەپ جاتىر. شيكىزات  شەتتەن تاسى­مالداناتىنىنا قاراماس­تان, 0,2 گرامم ىسكىتىڭ وزىندىك قۇنى 6 تەڭ­گە 6 تيىن تۇرادى. ال 10 گرام­دىق ىسكى – 10,09 تەڭگە, 20 گرامدىعى  15,10 تەڭگەگە باعا­لان­عان.  «ونىڭ باعا­لارى ءدارىحانا­لار­داعىدان 2,5 ەسەگە ارزان», دەيدى كاسىپكەر ماحمۋد مەراليەۆ. قازىر اتىراۋداعى زاۋىتتا 30 ميلليون داناداي ىسكى شى­عارىل­دى. بۇلار باسە­كەگە توتەپ بەرە الا ما؟ قازاق­ستان نارىعىندا قان­شالىقتى سۇ­رانىس بار؟ وزگە ەلدەردەن سۇرا­نىس تۇسە مە؟ وسى ساۋالد­اردى كاسىپكەر ماحمۋد مەراليەۆكە قوي­عان ەدىك. كاسىپكەردىڭ ايتۋىن­شا, ەلىمىزدە ءدال وسىنداي مەديتسيناعا قاجەتتى ءبىر رەتتىك ىسكىلەر شى­عارىلمايدى. ال كورشىلەس  رەسەيدەگى ىسكى شىعاراتىن 4 زاۋىت­تىڭ ەكەۋى ەسكى, وزبەكستان مەن بەلارۋس ەلدەرىندەگى زاۋىتتار تەحنولو­گياسى دا جاڭا دەۋگە كەلمەيدى. ال اتىراۋداعى زاۋىت كورەيانىڭ جاڭا تەحنولوگياسىمەن ىسكى شى­عا­رادى. سەبەبى, كورەيا تەحنو­لو­گياسىمەن شىعارىلا­تىن ءونىم­دەر باسەكەگە توتەپ بەرە الا­تىن­داي  سا­پا­لىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبا­سەكە دەمەكشى, بيىل جىل با­سىنان بەرى رە­سەي­دىڭ سامارا وبلىسى دا اتىراۋ ونىمدەرىن تۇ­تىنا باس­تادى. بيىل­­عى جىل­دىڭ العاشقى ەكى ايىندا سامارا وب­­لى­سىنا ەكى پارتيا ىسكى جىبەرىلگەن. ەندى يران ەلىمەن كەلىسىم جاسا­ل­ىپ قو­يىلعان. بيىل ەل مە­ديتسيناسىن اتى­راۋ­دا شىعارىلعان ءونىم­دەر­مەن قامتۋ ءۇشىن «سا­مۇرىق-قا­زى­نا-فارماتسيا» اق 85 ميلليون دانا ىسكى سا­تىپ الۋعا ۋاعدا­لاس­قان. وسى تاپسىرىسقا وراي 20 ميلليون دانادان استامى جىبەرىلگەن. اتىراۋلىق كاسىپكەر تەك ءبىر رەتتىك ىسكى شىعارۋمەن شەك­­تەلىپ قال­عىسى جوق. زاۋىت­تىڭ ءونىم شى­عارۋ قۋاتىن كەڭەي­تۋدى كوز­دەگەن ول ىسكىلەرگە قو­سا حي­رۋرگيالىق قول­عاپتار, ينە جانە سۇيىق ءدارى قۇيۋعا ارنال­عان قۇرال­دار  شىعا­را­تىن ءۇش زاۋىت­تى قا­تار­عا قوس­قىسى بار. بۇل زاۋىت­تار­دىڭ قۇ­رى­لىسىن ءجۇر­گىزۋ جوبا­لا­رى دا ازىرلەنىپ جا­تىر. كاسىپكەر­دىڭ بۇل ويى وڭى­نان ىسكە اسسا, وتان­دىق مەدي­تسي­نانىڭ وزگە ەل­دىڭ ءونىم­دەرىنە كىرىپتارلىق­تان قۇ­تىلۋ جولى تابىلعالى تۇر. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, مەديتسيناعا بولىنە­تىن ەل قار­­جىسى وزگە ەلدىڭ ەكونو­مي­كاسىن كو­تەرۋگە كەتپەي, قا­زاق­ستان اۋ­ماعىندا قالاتىنى انىق. ءۇشىن­شىدەن, تاعى دا ءۇش زاۋىت اشىلسا, بىرنەشە ءجۇز ادام تۇراقتى جۇ­مىسپەن قامتى­لادى.  كاسىپكەر ءدال وسىلاي دەيدى. تەگىندە اتىراۋدا شىعارىل­عان ونىمدەر ءوزىمىز كۋا بولىپ ءجۇر­گەن ءدارىحانالار ساتىلى­مىن­داعى وزگە ەلدەردەن, سونىڭ ىشىندە الىس­تاعى گەرمانيادان جەتكىزىلگەن مەديتسي­نا­لىق ىسكىلەردى, ياعني يمپورت  ال­ماس­تىرۋعا  تاپ­تىر­ماي­تىن ءونىم. ونىڭ ۇستىنە ونىڭ باعا­سى يمپورت­تىق ونىمدەردەن الدە­قايدا ارزان, ال ساپا­سى حالىقارا­لىق تالاپتارعا تولىق­تاي سايكەس كەلەدى. وتان­دىق نارىق­تا ءوز ور­نىن يەلەنە باستاعان اتى­راۋ ونىمدەرىنە الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن دە سۇرانىس تۇسۋدە. دەمەك, اتى­راۋ ىسكىلەرى ىشكى, سىرت­قى نارىقتا ءبا­سەكەگە توتەپ بەرە الا­دى دەۋگە تولىق نەگىز بار. جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.