ارمىسىڭدار, ارۋلار

ساتيرا ساڭلاعىنان سارقىت العاننىڭ جارا­سى­مى, الەمنىڭ يەسى, جال­عىزدىڭ جارى, باقىت­تىڭ كيەسى سەندەردى مەرە­كە­لەرىڭمەن قۇت­تىقتاي وتى­رىپ, جايىن جۇرە­گىممەن ءبارىڭدى تار قۇشاعىما تارىداي سىيعىزار ەدىم. مۇن­داي ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى سىزدەرگە اعىمنان جارىل­ماي تاعى وتىرا ال­ماي­مىن. حوش, سونىمەن ءوزىمنىڭ سانالى ءومى­رىم­نىڭ ءار كەزەڭىندە ارۋلار كۇنىن ارقيلى تۇسىنگەن ادام­مىن. مەكتەپ تابال­دىرىعىن ات­تاعان جى­لىمىز. ءالىپ­پەدەگى «جىل­قى, سيىر, شوشقا» دەگەن سوزدەردى جازۋىنان گورى سۋرەتىمەن جوبالاي سىلتەپ جۇرگەن كەزىم بو­لاتىن. ءبىزدىڭ سىنىپ بويىنشا «ەكى» الۋشىلاردىڭ جوس­پارىن اپتا سايىن ارتى­عىمەن ورىن­دايتىن مەنى تۇڭ­عىش ۇستازىم – قاسىم اعاي­دىڭ «سىيلاي­تىنى» سونشا, ءدال تۇم­سىعىنىڭ الدىنا وتىر­­­عى­زىپ قوياتىن. ول كەز­دە, ماعان «ءبۇ­يەنباي تاقتاعا شىق!» دەگەن ءسوز «ءبۇ­يەن­باي توزاققا ءتۇس» دەگەنمەن بىردەي ەستىلەتىن. ۇستاز سىيلاۋ سالتى­مىز. امال جوق, تاقتاعا قاراي ساپار شەگەم. تاق­تانى كەر­با­لانىڭ شولىنە ءىلىپ قوي­عان­داي, ءىلبي جەتكەنشە مي­ىم مۇزداپ, قارا تابا­نىما دەيىن تەر­لەپ, اسىلدىم-اۋ بارىپ, ءاي­تەۋىر. تاڭدايىم كەپكەنمەن, مۇرىندى ءبىر-ەكى رەت سىرناي­لاتا تارتقاننان-اق ءشا­كىرت­تىڭ تاعى دا قارا باسىپ تۇرعانىن بىردەن سەزەتىن كانىگى ۇستاز «وتىر» دەگەندى قاڭتار­دىڭ ايا­زىنا قانشا وراپ ايتقان­مەن, ول ماعان اينالايىن­نان ارتىق ەتەدى دە, قۋانىشىم قوينىما سىيماي, ورنىما جەتكەنشە كۇن­دەلىكتى وزىمە تانىس جى­­لان­كوز «ەكىلىك» داپتەرىمە ءتۇسىپ ءۇل­گەرەدى. ول كەزدەگى دەنەم­نىڭ ءۇش­تەن ءبىرى باس بولاتىن, سوعان قىزىعا ما قايدام, ۇستا­زىم ىزالى مىس­قىلمەن «انا باستى اشىپ كورەر مە ەدى, ىشىندە نە بار ەكەن؟» دەيدى. سول باستىڭ ىشىندە نە بار, نە جوعىن كورۋگە ءوزىمنىڭ دە قۇ­مارتىپ جۇرگەنىمدى ول قايدان ءبىلسىن. «سەن ءتۇبى مال بول­ماس­سىڭ» دەيدى كۇدەرىن ۇزە باس­تاعان ۇستاز. ىشىمنەن «اقىلدى مال بولۋ ءۇشىن وقىساق وقاسى جوق ەكەن, ازىرشە ادام بولىپ جۇرە تۇرايىق» دەيمىن دە بۇ­يىر­عان باعاعا شۇكىرلىك ەتىپ, بەت-اۋزىم بىلش ەتپەي وتىرا بەرەم. وسىلايشا ۇستاز بەن ءشا­كىرت ارا­سىن­داعى قىرعي-قاباق مايدان ورىستەپ تۇرعان كۇن­دەر­دىڭ بىرىندە قاسىم اعاي قىز­دارعا «بۇگىن سەندەردىڭ مەرەكە كۇن­دەرىڭ, ۇيلەرىڭە بارا بە­رىڭ­دەر, بالالار, سەندەر قىزداردى قۇت­تىقتاڭ­دار» دەدى. قام­شى­لار جاق قۇلاعىم مۇكىستەۋ ەستيتىن ماعان «قىزداردى قى­تىق­تاڭدار» بولىپ ەستىلدى دە, «ءا, بالەم, ۇس­تازىم ادەپسىز ءسوز ايتىپ جام­باسقا ءبىر كەلگەن شى­عارسىڭ, وسى جولى ءبىر جى­عىلماساڭ كورەيىن» دەگەن جات نيەتپەن «اعاي, سى­نىپتىڭ ءىش­ىن­دە قىتىقتاۋ ۇيات ەمەس پە» دەپ ساڭق ەتە قالدىم. «مىنا مارعاۋ نە دەيدى؟» جۇرت دۋ كۇل­دى. شابۋىل ءساتسىز اياقتال­دى. ىشىمنەن قۇلاعىمدى ءبىر سى­باپ الدىم دا, قىزدارعا موليە قارادىم. مەنىڭ سازعا وتىر­عا­نىمدى كوزىنىڭ قيىق­تا­رىمەن تانىتىپ, ون شاقتى بالاپان قىز سىپىرىلىپ شىعا بەردى. قاسىم اعايدىڭ سابا­عى­نان ازات بولۋ نەتكەن باقىت دە­سەڭىزشى! قاي­راندا قالعان شا­باقتاي قابىر­عامىز سوگىلىپ, بەس-التى بالا قالدىق. جى­لى­لىق تا, مەيىرىم دە قىزدارمەن بىرگە كەتكەن ءتا­رىزدى. «قايتا-قايتا جۇتسام دا, قىلقانىڭ كەت­پەس سەندەردىڭ» دەپ قاسىم اعاي قاھارىنا ءمىندى. نەسىن جاسىرايىن, «مەن دە ادام­مىن جارالعان ءسۇ­يەك-ەت­تەن» دەپ سابەڭ ايت­پاقشى, مەن دە ماحاببات شارۋاشى­لىعىمەن ءبىراز شۇ­عىل­دانعان ادام­مىن. ءشۇ­كىر قۇ­داي­عا, از ءومىردىڭ ىشىندە جەتى رەت عاشىق بو­لىپ­پىن. بىراق جەتەۋىندە دە جولىم بولمادى. با­قانداي جەتى قىز­دىڭ بىرەۋى مەنسىنبەدى دە­گەن ەستىر قۇ­لاق­قا ۇيات, امال جوق, شىن­دىقتى جا­سى­را ال­ماي­سىڭ. ول دا ءبىر قاپ تۇبىندە جات­قان الماس پى­شاق ەمەس پە, اقىرى تەسىپ شى­عاتىن. عا­­شىقتىق دەگەن جامان ەكەن, كۇ­يىنگەن كۇندەرى كو­زىمنىڭ جاسىن بو­ساعان بوتەلكەگە قۇ­يىپ جۇرگەن كەزدەرىم دە بولدى. ءاسى­رەسە, الگى ءبىر بەرەكەسىز سا­رى قىز­دىڭ كۇيىگى با­تىپ كەتتى. اكەم­­مەن باتالاسىپ ايت­تىرعان بەسىكتەگى قا­لىڭ­­دى­عىم ەدى, كىشكەنە كۇ­نىمدە ءوزىم­مەن بىرگە ويناپ ءجۇ­رىپ بوي جەتكەن سوڭ, بىرەۋمەن تايىپ بەرگەنى ەسىمە ءتۇس­كەن­دە وسى كۇنگە دەيىن قا­را­قۇ­سىم شىمىر­لاي­دى... اتاماڭىز, ەر­كەك اتاۋ­لىنىڭ با­سىنا ونداي قا­سىرەت بەرمەسىن... ءبىر عاجا­بى: مە­نى مەنسىنبەي كەتكەن­دەر­­دىڭ ءبارى با­قىت­تى, اي­دارلارى­نان جەل ەسىپ ءجۇ­رىپ جا­تىر. سو­­عان قا­را­عان­­دا, ايەل­دەر قاۋىمى سەزىم­تال­دىعىنىڭ ۇستىنە كوزى اشىق اۋليە بولا ما دەيمىن. قىس­قاسى, الگى جۇرە­گىم­دى مورت ءمى­نەزىمنىڭ مۇزى­نا ورا­دىم دا, كەيدە ءوزىم دە تاڭ­عالاتىن عاجايىپ ءبىر قي­مىلعا باس­تىم. بۇرىنعى عاشىق­تارىما ال­عاش­قى ءسوزدى «ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا بو­يىن­شا 18 جاستا ۇيلەنۋ كەرەك ەكەن دەپ» الدىمەن ساياسي سەزىمىن بيلەپ الۋ ماقساتىمەن باس­تايتىنمىن-دى. بۇل جولى نە ايت­قانىم ەسىمدە جوق, ماحابباتىڭ دا, اشىقتىعىڭ دا وزىڭە اعايىن دەدىم دە, ەكى كوزدى تارس جۇمىپ, بۋىرقانىپ بۇرسانىپ, مۇزداي تەمىر قۇرسانىپ, ۇيلەندىم دە الدىم. شۇكىر, جامان ەمەس, ۇيلەنگەن كۇننەن باستاپ, وتباسى شەڭبە­رىن­دە­گى ازاتتىق قوزعا­لى­سىنىڭ قاراپا­يىم ساربازى بولىپ ءجۇرىپ جاتىر­مىن. بايقايمىن, شىعىن ەكى جاق­تان دا از ەمەس. بىراق جەڭىستىڭ توبەسى ءازىر ەشقايسىمىزعا دا كو­رىنبەيدى. كەشىرەرسىزدەر, ارينە, كەي­دە ءوز ءتا­جىريبەمە قاراپ, 8 ناۋ­رىز – ايەلدەر كۇنى دەگەنگە سەنبەيمىن. بۇل مەنىڭ ءوز مەيرامىم سي­ياقتى بولادى دا تۇرادى. ويتكەنى, مەن وسى كۇنى ايەلىمنەن اقشا قارىز الىپ (وبالى نە كەرەك, قانشا سۇ­راسام دا بۇل كۇنى قولىمدى قاق­پايدى) دۇكەن ارا­لايمىن دا, مەرەكەگە لايىق تارتۋىن اكەلەمىن. قال­عان تيىندى ساناپ قاي­تادان الىپ, «راحمەت, بۇكە» دەپ كۇلە قا­راعاندا توبەم كوككە جەتىپ, مەن دە ىرجيام. سونىمەن, قالعان ءۇش ءجۇز ەلۋ توعىز كۇننىڭ بارلىق بيلىك-ەركى تاعى دا جۇبايىم­نىڭ ەركىندە قالا بەرەدى دە مەن تاز قالپىما تۇسەم. ءتول­قۇجاتىمداعى جازۋدى اقتايتىن كۇ­نىم ءارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ كەلگەندە وسى 8 ناۋرىز بولىپ شىق­تى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, بۇل مە­رەكەنىڭ ەركەكتەر ءۇشىن دە ساياسي-الەۋمەتتىك, ازاتتىق-ەكونوميكالىق ءمانى زور-اۋ دەيمىن باياعى. جاقسى ايەلدىڭ قىلىعى جاقسى ايەلدىڭ قىلىعى, شىن اسىلدىڭ سىنىعى. جاقسى ايەل كۇنمەن تەڭ, تاۋسىلمايتىن قىزۋى. جاقسى بولسا العانىڭ بۇ دۇنيەنىڭ قىزىعى. جامان ەركەكتى تۇزەتەدى, قىس, كوكتەم, جاز, كۇز وتەدى. بالا سانىن ۇدەتەدى, ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, بالالارىن كۇزەتەدى. كۇن سەرىگى اي بولاسىز, كوكتەن تۇسكەن جاي بولاسىز. قىسىر ەمگەن تاي بولاسىز, جاقسى ايەلدىڭ ارقاسىندا, ءتورت ت ۇلىككە باي بولاسىز. قولىڭىزعا قۇس قونادى, جولىڭىزعا قۇت قونادى. ۋادەڭىز نىق بولادى, ايتقانىڭىز «قۇپ» بولادى. جاقسى ايەلمەن ءومىرىڭىز, اققۋدايىن جۇپ بولادى. * * * جامان ايەلدىڭ قىلىعى, شىعىپ جاتار بىلىعى. ول ايەلدىڭ بۇزىعى, بۇزىقتىققا كەلگەندە, ۇزىن بولار «قۇرىعى». * * * جاقسى ەركەكتى جۇدەتەدى, كۇيەۋىنە ءتىلى وتەدى. اركىمدى ۇيگە تۇنەتەدى, جىلاۋمەنەن كۇن وتەدى, سىناۋمەنەن جىل وتەدى. كوشىكباي ماقۇلبەك ۇلى. الماتى. ايەلدەر «ءالديى» – سەنىڭ كۇيەۋىڭ ەكەۋىڭنىڭ ۇيلەنگەن كۇندەرىڭدى جاتقا بىلە مە؟ – قۇدايعا شۇكىر, بىلمەيدى. – نەگە «قۇدايعا شۇكىر» دەيسىڭ؟ – سول بىلمەگەنىنىڭ ارقاسىندا عوي, جى­لىنا ءۇش-ءتورت رەت «بۇگىن وتاۋ قۇر­عان كۇ­نى­مىز ەمەس پە, وتاعاسى-اۋ, ۇمىتىپ قال­دىڭ با؟» دەپ وزىمە قايتا-قايتا سىيلىق العىزام! * * * – تاياۋدا عانا اجى­راسام دەپ جاتىر ەدىڭ, اينىپ قالعانبىسىڭ؟ – ءيا. – نە سەبەپتى؟ – كەشە تەلەديدارى­مىز بۇزىلىپ قالدى دا, كۇيەۋىمىز ەكەۋمىز ءتۇن اۋ­عانشا اڭگىمەلەسۋگە ءماجبۇر بولدىق. سويتسەم, كۇيەۋىم جاپ-جاق­سى ادام ەكەن, بۇرىن قا­لايشا بايقاماعانمىن؟.. * * * – «كۇيەۋىم اليمەنت تولەسىن» دەپ سوتقا ارىز بەردىم. – تولەيتىن بولدى ما؟ – سوت ارىزىمدى قابىلدامادى. – نەگە؟ – اليمەنت سۇراۋ ءۇشىن الدىمەن اجىراسۋ كەرەك ەكەن... * * * – قۇربىم, كۇيەۋىڭ­نىڭ كەشكە ۇيگە كەلمەي قالاتىن كۇنى بول­دى ما؟ – تەك, ءبىر-اق رەت, ۇيلەنگەننەن كەيىن ءبىر ايدان سوڭ كەلمەي قالدى. بىراق مەن ءالى دە كەلەدى دەگەن ۇمىتتەمىن. * * * – كۇيەۋىم مەنى ەندى سۇيمەيدى-اۋ دەيمىن. – نەعىپ ولاي دەپ ويلايسىڭ؟ – ۇيلەنگەن كۇننەن باستاپ, تاڭەرتەڭ مەن ونى ءسۇيىپ وياتاتىنمىن. ول دا مەنى ءسۇيىپ وياتاتىن. – ال قازىر شە؟ – كەشە ۇيلەنگەنىمىزگە تۋرا ءبىر جىل بولعان... سول كۇنى ول ماعان شىرىل­دايتىن ساعات سىي­لادى ەمەس پە... قىز-جىگىت قىڭقىلى قىز بەن جىگىت كينوتەاتردا ماحاببات تۋرالى فيلم كورىپ وتىر. قىز: – قالاي ويلايسىڭ, بۇل ەكەۋى سوڭىندا ۇيلەنە مە؟ – ارينە! بارلىق كينولار وسىن­داي تراگەديامەن اياقتالادى عوي... * * * ءبىر جىگىت كوشەدە ادەمى قىزبەن تانىسادى دا, ساياجايىنا ەرتىپ كەلەدى. تابيعات اياسىنا كەلگەن قىز جىگىتكە: – بۇل جەردىڭ تابيعاتى كەرەمەت, اۋاسى تازا ەكەن. مۇنى بىلگەندە, ەكى بالامدى دا ەرتە كەلەر ەدىم, – دەگەن ەكەن. * * * بiر قىز بەن بوزبالا ساياباقتا قۇشاقتاسىپ تۇرادى. بوزبالا: – قىزداردىڭ ءبارى ءسۇيىس­كەندە كوزدەرىن جۇمىپ تۇرادى, ال سەن نەگە كوزىڭدى جۇم­بايسىڭ؟ – وتكەندە كوزiمدى جۇما­مىن دەپ, ۇيالى تەلەفونىمدى ۇرلاتىپ العانمىن... * * * جىگىت قىزعا: – سەن سونداي سۇلۋسىڭ, الەمدە ساعان تەڭ كەلەر جان جوق, كۇنىم. – بۇل نە, الدىن الا ويلاس­تىرىلعان كومپليمەنت پە, ءال­دە ابايسىزدا ايتىلعان شىن­دىق پا؟ – جو-عا, ساتىمەن كەلگەن قالجىڭ عوي. وتباسىنداعى «وشاعان» اكەسى بالاسىنا ۇرسىپ تۇر: – قالتامداعى اقشانىڭ جارتىسى قايدا؟ داۋعا ايەلى ارالاسادى: – بالاعا تيىسە بەرمە, اقشاڭدى, مۇمكىن, مەن العان شىعارمىن. – سەن العان بولساڭ, قالتامدا كوك تيىن قالماس ەدى عوي. * * * كۇيەۋى تۇنىمەن دوستارىمەن سىلتەپ, ۇيىنە تاڭەرتەڭ كەلەدى. – ايەلى: – سەن كەشە كەتكەننەن بۇگىن كەلىپ تۇرسىڭ, بىلەسىڭ بە قانشا كەشىك­كەنىڭدى؟ –دەپ ساعاتىن كورسەتىپتى. سوندا كۇيەۋى: – قايتا مەن ەرتە كەلدىم عوي, كەيبىرەۋلەردىڭ ايەلدەرى كۇيەۋلەرىنىڭ الدىنان ساعات ەمەس, كۇنتىزبە الىپ شىعادى. * * * ايەلi ءۇيدi باسىنا كوتەرiپ ايقايلاپ جاتىر: – وڭباعان! سۇمىراي! ءبارi بiتتi! بيلەتكە اقشا بەر, مەن توركiنiمە كەتەمiن! كۇيەۋi قالتاسىنان سۋىرىپ اقشا بەرەدi. سوندا ايەلi: – سۇمپايى! ال كەرi قايتۋىما اقشا قايدا؟ *** كۇيەۋى ايەلىنە: – جانىم, ۇيلەنگەنىمىزگە بەس جىل بولدى, ساعان نە سىيلايىن؟ – بىلمەيمىن. وندا ونجىلدىققا دەيىن جاقسىلاپ ويلان... اۋىلدىڭ ايتقىشتارى مارات دەگەن ءىنىمىزدىڭ مىنەزى شالكەس, سوتقارلىعى باسىم. ۇرتتاپ السا, ءتىپتى تىزگىن بەرمەي كەتەتىنىن دە جاقسى بىلەمىز. ونىڭ كەلىنشەگى مايرا مۇعالىم, جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرەدى. جالپى, ەكەۋى دە سوزگە شەشەن, ءتىلدى جاندار. ءبىر-ءبىرىنىڭ اڭعال سويلەگەن كەزدەرىن اڭ­دىپ وتىرىپ, «مات» قويۋعا تىرىسىپ ءجۇ­رەتىندەرى قىزىق. ماراتتىڭ اعا­سىنىڭ ۇيىندە قو­ناق بولىپ جات­قان ءبىر كۇنى مايرا ءوزى دە بايقاماي شىن­جىرداعى ءيتتىڭ جانىنان وتە شى­عىپتى. ونى كور­گەن كۇيەۋى: – ءوي, مىناۋ قاباعان يتتەن قو­رىق­پايدى-ەي! – دەپ جورتا تاڭىرقاعان بو­لىپتى. – يت سەنەن قيىن با؟ – دەگەن ەكەن سوندا مايرا ويلانباستان, – سەنىمەن دە قورىقپاي ون بەس جىل بىرگە تۇرىپ كەلەمىن عوي... * * * مايرا­نىڭ سىنىپ­تاستارى 25 جىل­دىق كەزدەسۋ جاساپ, كەش وتكىزگەن ەكەن. سول كەشتە كوبى­رەك «جۇتىپ» قويعان مارات ۇيىقتاپ قالادى. ونى ايەلى سول قالپىندا ۇيالى تەلەفوننىڭ بەينەكامەرا­سى­نا ءتۇسىرىپتى دە, سوڭىنان ابايسىزدا ءوشىرىپ الىپتى. – امال قانشا, – دەپتى ەرتەڭىندە مايرا, – سەنىڭ ماس بولىپ, قورىلداپ جاتقانىڭ­دى شەشەڭ مەن اعاڭا كورسە­تەيىن دەپ ەدىم, ءوشىپ قا­لىپتى... – وندا تۇرعان نە پروبلەما بار؟ – دەگەن ەكەن سوندا مارات, – اقشا بەر, قايتا ماس بولايىن. سەن ادەمىلەپ تۇرىپ تاعى ءبىر ءتۇسىرىپ ال! * * * ءبىر بىلمەيتىنى جوق اعامىز ايەلىمەن بىرگە قىدىرىپ ال­ما­تىعا بارعان ەكەن. وندا­عى دوس-جاراندارى جىلى قارسى الىپ, كۇن سايىن ءار ۇيدە قوناقتاپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى دوستارى «مادەني دەمالىس» ۇيىمداستىرىپ, ەكەۋىن تەاتر­عا اپارىپتى. سپەكتاكل باستالاردا زالداعى جارىقتىڭ باياۋ وشە باستايتىنى بەلگىلى. سول كەزدە بۇرىن مۇندايدى كورمەگەن ايەلى تاڭىرقاپ: – و, عاجاپ! بىرتىندەپ قالاي سوندىرەدى شامدى؟ – دەپ سۇراسا كەرەك. سوندا اعامىز: – ول وپ-وڭاي, – دەپ تۇسىندىرگەن ەكەن, – «ۆيلكانى» روزەتكادان اقىرىنداپ سۋىرا بەرەدى... حاسەن زاكاريا, شىعىس قازاقستان وبلىسى.