جاقسىلىعى مول جاڭا مۇمكىندىكتەر

بۇگىنگى اقپاراتتىق تەحنو­لو­گيا­نىڭ مۇمكىندىكتەرى جاراتا بىلگەن جانعا ۇشان- تەڭىز. ونىڭ ءبىز­دىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ار­نايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ قات-قابات جۇمىسىن جەتىلدىرۋگە جانە ونى بۇكىل تۇر­عىنداردىڭ ورتاق قازىناسىنا اي­نال­دىرۋعا ۇلەسى مول ەكەندىگىنە كوزى­مىز انىق جەتىپ وتىر. وسىعان وراي بۇل جاڭا ءجۇ­يەنى كۇندەلىكتى جۇ­مى­سىمىزعا ەنگىزۋ قىزمەتىمىزدىڭ قازىرگى كەزدەگى باستى باعىتىنا اينالۋدا. بۇل ورايدا ەڭ الدىمەن تۇرعىن­داردىڭ قىلمىستار مەن وقيعالار تۋ­رالى شاعىمدارى مەن حابارلا­ما­لارىن تىركەۋدە ەلەكتروندى جۇيەگە كوشىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل ءبىر جاعىنان, جۇرتشىلىقتىڭ وسى رەتتەگى تالاپ­تارىن جوعارى دەڭگەيدە قا­ناعات­تان­دىرىپ وتىرۋعا مول ءمۇم­كىندىك اشسا, ەكىنشى جاعىنان, قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى جۇمىسىنىڭ وسى ءبىر تۇيتكىلدى بۋىنىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كو­تەرۋدىڭ سەنىمدى تۇتقاسى بولاتىنى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. كۇن تارتىبىندە وتكىر تۇرعان بۇل جۇمىس نەگىزىنەن بىلتىرعى جىلى-اق باستالىپ كەتكەن بولاتىن. ءويت­كەنى جۇرتشىلىقتىڭ ارىز-شاعى­مىن قابىلداۋداعى قاعازباستىلىق پولي­تسيا­نىڭ دا جانە ونىڭ جۇمى­سىن قاداعالاۋشى پروكۋرورلاردىڭ دا وعان جەدەل ىقپال ەتۋىن قام­تا­ما­سىز ەتە المادى. قىلمىس تۋرالى ارىز ءبىراز لاۋازىم يەلەرىن جا­عالاپ جەدەل قىزمەتكەردىڭ قولىنا تيگەنشە بىرنەشە كۇن ءوتىپ كەتەتىن, ال بۇل بولسا ول قىلمىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشىلۋ مۇمكىندىگىنە ۇلكەن كەدەرگى ەدى. مۇنى جەتە زەردەلەگەن ءبىزدىڭ كوميتەت جاڭا ەلەكتروندى تەحنولوگيا­لاردى جەدەل ەنگىزۋ ءجو­نىندە ۇسىنىس جاسادى. مۇنىڭ ارتىقشىلىعى سول, ارىز-شاعىم ىشكى ىستەر ورگانىنا كەلىپ تۇسكەننەن كەيىن ول تۋرالى اق­پارات مالىمەتتەردىڭ ەلەكتروندى بازاسىنا بىردەن ەنگىزىلەدى. ال بۇل بولسا ءوز كەزەگىندە قۇجاتتىڭ ءتىر­كەل­­گەننەن باستاپ ول جونىندە ءتۇپ­كىلىكتى پروتسەسسۋالدى شەشىم قا­بىل­دان­عان­عا دەيىنگى بارلىق قوز­عا­لىسىن با­قىلاپ وتىرۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى. ال مالىمەتتەر بازاسى سالىنعان ءبىر­تۇتاس باعدارلاما ىشكى ىستەر جانە پرو­كۋراتۋرانىڭ قا­لالىق جانە اۋداندىق ورگاندارىن ءبىر اقپا­راتتىق جۇيەگە بىرىكتىرەدى. بۇل بولسا ناقتى ۋاقىت شەڭ­بە­رىندە قالا مەن اۋ­داننىڭ قىل­مىس­تىق احۋالىن قا­داعالاپ وتىرۋعا ءجا­نە قىلمىستار تۋرالى كەلىپ ءتۇس­كەن شاعىمدارعا جەدەل شارا قولدانۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. تا­عى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بۇل جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزۋ اي­تارلىقتاي قارجىلىق شىعىندى دا قاجەت ەتپەيدى. ءبىزدىڭ بۇل يدەيامىزعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قولداۋ كور­سەتۋى ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەپىلى بولدى دەسەك, ورىندى بولار. وتكەن جىلدىڭ باستى جاڭالى­عى بولىپ تابىلعان بۇل شارا قىل­مىس­تى جاسىرىپ قالۋ فاكتىلەرىن قىس­قارتىپ, قابىلدانعان ارىز-شا­عىم­دار سا­نى­نىڭ وسۋىنە جانە ولار ءجو­نىندە, زاڭدا قاراس­تىرىلعانىن­داي, ءۇش كۇن ىشىندە شەشىم شىعا­رى­لۋىنا, سونداي-اق جەكە كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرىنە كۇشتىك قۇ­رى­لىمدار تاراپىنان بولاتىن زاڭ­سىز تەك­سەرۋلەردىڭ جولىن كەسۋگە ءمۇم­كىندىك بەردى. بۇعان قوسار تاعى ءبىر جاڭالى­عىمىز, بۇگىنگى كۇنى كەلۋشىلەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرگەن ارىز-شاعىمدارىنىڭ ودان ارعى جاعدايىن SMS ارقىلى سۇراۋ سالۋ نەمەسە Call-ورتالىققا قوڭىراۋ شالۋ ارقىلى حاباردار بولىپ وتى­­رۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. جاڭا ەلەكتروندى تەحنولوگيا­نىڭ تيىمدىلىگىن ايقىنداي ءتۇسۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ستاتيستيكاعا ءجۇ­گىنىپ الالىق. وتكەن 2010 جىلى رەس­­پۋبليكامىزدىڭ قىلمىستىق قۋ­دا­لاۋ ورگاندارى 5213 قىلمىس­تى جا­سى­رىپ قالعان! ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ كوميتەت جۇرگىزگەن تالداۋ قىل­مىس­تىق قۋدالاۋ ورگاندارىن­داعى ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبى ءالى كۇنگە تولىق وڭا­لىپ كەتە الماي وتىرعانىن كور­سەتتى. اتاپ ايتقان­دا, 2005 جىلى ولار تىركەۋدەن جا­سى­رىپ قالعان قىلمىستار سانى 3255 بولسا, وتكەن جىلى ول 5213-كە جەتكەن. ياعني, 60 پايىزدان استامعا وسكەن. قىلمىستاردى جاسىرىپ قالۋعا نەگىزىنەن, بۇرىنعىسىنشا, سول سالا قىزمەتىنىڭ كورسەتكىشتەرىن جاقسى جا­عىنان عانا كورسەتۋ سەبەپ بولىپ وتىرعانى ايقىن. دەمەك, قۇقىقتىق قۋدالاۋ ورگاندارى قىلمىستى تىركەۋگە ق ۇلىقسىز بولىپ وتىرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. وسىدان با­رىپ ولار كورسەتكىشتەردى ويناتۋدا ءتۇرلى قيتۇرقىلارعا دا بارادى. ال مىنا ءبىر ءجايت كىمدى بولسا دا ويلاندىرماي قويمايدى. قازىرگى قول­دانىستاعى زاڭدار ەرەجەلەرىنە ءساي­كەس, قىلمىس تۋرالى بەرىلگەن ارىز-شاعىمدار بويىنشا پروتسەس­سۋال­دى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن 3 ءتاۋ­لىك ۋاقىت بەرىلەتىنىن جوعارىدا ايتتىق, بۇل قىل­مىستىڭ ءىزىن سۋ­ىتپاي اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ قولايلى مەرزىم. الايدا, قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى مۇنداي ارىز-شا­عىمداردى قاراۋدى ون كۇنگە دەيىن, كەيبىر كەزدەردە ءتىپتى ەكى ايعا دەيىن سوزىپ, ءىستى سوزبۇيداعا سالۋعا جول بەرۋدە. مىنە, سالامىزدا ورىن الىپ, جۇرت­­شىلىقتىڭ ورىندى رەنىشىن تۋ­­دىرىپ وتىرعان وسىنداي ولقى­لىق­تاردى جويۋ ءۇشىن باس پرو­كۋ­را­تۋ­رانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى وتكەن جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا ارىز-شاعىمداردى ەلەكتروندى ەسەپكە الۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن بولاتىن. زامان تالابىنا ساي بۇل شارا ءوز جەمىسىن بەرىپ, قىلمىستاردى جاسىرىپ قالۋ مۇمكىندىكتەرىن ەداۋىر قىسقار­تىپ, تىركەلگەن شاعىمداردىڭ سانىن كوبەيتىپ, جەكە ادامدار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ ارىزدارى بويىن­شا جە­دەل شەشىم قابىلداۋعا ءمۇم­كىندىك بەردى. باس پروكۋروردىڭ ۇسىنىسىمەن شا­عىمداردى قابىلداۋ جانە تىركەۋ كەزىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا 2010 جىلدىڭ 1 اق­پانى مەن 1 ماۋسىمى ارالىعىندا استانا قالاسى مەن پاۆلودار وبلى­سى­نىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ازامات­تاردىڭ ارىزدارىن ەلەكترون­دى ەسەپكە الۋ جونىندە سىناق ءوت­كىزىلدى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا قىزمەت­كەر­لەرىمىز نەگىزىنەن ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ ون-لاين رەجىمىندەگى ىشكى ىستەر ور­گان­دارىنا كەلىپ تۇسكەن ارىزدار مەن شاعىمداردى ەسەپكە الۋدىڭ ستاتيس­تي­كالىق مالىمەتتە­رىنىڭ ءبىرتۇتاس بانكىنە ارقا سۇيەدى. ال 2010 جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ ەلەكتروندى ەسەپكە الۋ استانا, الماتى قالالارى مەن وبلىس ور­تا­لىقتارىنىڭ ىشكى ىستەر ورگان­دارىنا ەنگىزىلدى. 2010 جىلدىڭ 2-ءشى جار­تىجىلدىعىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ وسى شارالاردىڭ ارقاسىندا اتالمىش ورگانداردا ارىز-شاعىم­دار­دى قا­راۋ­دىڭ جەدەلدىگى مەن ولار پرو­تسەسسۋالدىق شەشىمدەر شىعارۋ بو­يىنشا وڭدى وزگەرىستەر بولعانىن كور­سەتتى. ماسەلەن, 3 تاۋلىك ىشىندە قا­رالعان ارىز-شاعىمداردىڭ ءوزىن­دىك ۇلەسى مۇنىڭ الدىنداعى جىل­دىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 5, 4 پايىز ارتقان. بۇل كورسەتكىش ءتا­جىريبە ءجۇر­گىزىلگەن الماتى وبلى­سىندا – 33,7, اقمولا وبلىسىندا – 27,5, ال استانا قالاسىندا 22,6 پا­يىز وسكەن. سول سياق­تى تىركەلگەن ارىز-شاعىمدار بو­يىنشا قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر سانى دا ەداۋىر وسكەنى بايقالدى. بۇل كورسەتكىش اقمولا وبلىسىندا 30 پايىز ارتقان. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مالىمەت­تەر ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋدى ەنگىزۋ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ نى­عايۋى­نا جانە ولار­دىڭ قىز­مەت­تەرىنىڭ قىلمىستىق سوت ءىسىن ءجۇر­گىزۋدىڭ وسى كەزەڭىندەگى اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جاردە­مىن تيگىزدى. ارىزداردى قاراۋ ۋاقى­تىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى ءىستى ءسوز­بۇيداعا سالۋ بارىنشا ازاي­دى, سول سياقتى جەمقورلىققا جول اشا­تىن لاۋازىمدى ادامداردىڭ ارىز بەرۋشىلەر جانە قۇقىق بۇ­زۋشىلارمەن تىكەلەي ارالاسۋىنا توسقاۋىل قويىل­دى. وسىعان وراي, كوميتەت ءتيىمدى دە وسى زامانعا لايىق تىركەۋدىڭ مۇنداي ءتۇرىن قۇ­قىقتىق قۋدالاۋ ورگاندا­رىنىڭ بارلىعى دا جاپپاي ەنگىزگەنى ءجون دەپ سانايدى. بۇل ءادىستىڭ قارجى پوليتسياسى سالاسىندا ەنگىزىلۋى دە ءوز جەمىسىن بىردەن بەردى. ماسەلەن, استانا, ال­ما­تى قالالارى مەن قاراعاندى وبلى­­سىنىڭ قارجى پوليتسيالارىندا وسىن­داي ەلەكتروندى تىركەۋدىڭ ەنگىزىلۋىنە وراي 51 جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەك­تىلەرىنىڭ قىزمەتىن زاڭسىز تەك­سەرۋدىڭ جولى كەسىلدى. بۇلاردا وتكەن جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ ارىز­داردى ەلەكتروندى تىركەۋ مەن تەك­سەرۋلەردى ەسەپكە الۋ باعدار­لا­ماسى العاش رەت ەنگىزىلگەن بو­لاتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە كاسىپ­كەرلەردى تەكسەرۋ جونىندەگى بارلىق مالىمەت­تەر ارىزداردى ەسەپكە الۋ­دىڭ ەلەك­تروندى كىتاپشاسىندا اي­قىن كورىنىپ تۇراتىن بولدى. ال بۇل اقپاراتتار ارقىلى قىلمىس تۋرالى ارىزدى سارالاپ, ول بويىنشا ناقتى كاسىپكەردى تەكسەرۋدىڭ نەگىزدىلىگىن انىق­تاۋ قيىن ەمەس. قىلمىستار تۋرالى حابارلامالار مەن ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋدى ەنگىزۋدىڭ الدىن-الا جا­سال­عان قورىتىندىلارى بۇل جو­بانىڭ ەسەپكە الۋ-تىركەۋ ءتارتىبىنىڭ جالپى احۋا­لىنا وڭ ىقپال ەتىپ, كۇشتىك قۇرى­لىمداردىڭ جەكە كا­سىپكەرلەردى نەگىزسىز تەكسەرۋ­لەرىنىڭ جو­لىن كەسەتىنىن كورسەتتى. ماسە­لەن, ەلەكتروندى تىركەۋ سىناعى كەزىندە قارجى پو­لي­تسياسى تاعايىن­داعان 900-دەن استام تەكسەرۋلەردىڭ 51-ءى ءوزىنىڭ زاڭسىز­دى­عىنا قاراي توقتاتىلدى. ياعني, وسى ءادىستىڭ ەنگىزىلۋىنە قاراي وسىنشاما كاسىپ­كەر­دىڭ قۇقىعى قورعالدى. وسىلايشا, 2010 جىلدىڭ 14 جەل­­­توقسانىندا الماتى قالا­سى­نىڭ جەتىسۋ اۋدانى بويىنشا سا­لىق ورگانى «داۋلەت-قۇرىلىس» قۇ­رى­لىس كومپا­نيا­سى» جشس تەكسەرۋدى تىركەۋ ءۇشىن قۇجات تاپسىرعان بولاتىن. وعان الماتى قالاسى بو­يىنشا قارجى پو­ليتسياسىنىڭ قاي­تا تەرگەۋگە بايلا­نىس­تى اتالمىش كاسىپ­ورىندى سوڭعى 5 جىلداعى جاع­دايىنا سالىققا باي­لانىستى تەكسەرۋ قاجەت دەگەن حاتى نەگىز بولعان. الايدا ەلەكتروندى ارىز­داردى ەسەپ­كە الۋ جۇيەسى ارقى­لى قايتا تەرگەۋ سول جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اياقتالعانى بەلگىلى بولدى. وسىعان بايلانىستى ول سەرىكتەستىكتى قايتا تەكسەرۋگە جول بەرىلگەن جوق. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, ارىز­داردى ەلەكتروندى ەسەپكە الۋ ءادىسىنىڭ ەنگىزىلۋى ناتيجەسىندە قار­جى پوليتسياسى ورگاندارىنىڭ قىل­مىس­تىق ءىس قوزعاۋدان اقتاۋ نەگىزىندە باس تارتۋ تۋرالى شەشىمى 21,7 پايىز قىس­قاردى. بۇل ارادا بۇگىنگى كۇنى قارجى پوليتسياسى ارىزداردى ەسەپكە الۋ كىتاپشاسىندا تىركەلگەن ءار ەكىنشى شاعىم بويىنشا اقتاۋ نەگىزىندە قىلمىستىق ءىس اشۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىل­داي­تىنىن ايتا كەتكەن ءجون. قارجى پوليتسياسىنىڭ وسىنداي ناتيجەسىز تەكسەرۋلەرىنىڭ كو­بەيىپ كەتكەنىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ارىزداردى ەلەكتروندى ەسەپكە الۋ جونىندەگى سىناق كەزىندە ازاماتتىق-قۇقىق­تىق سيپاتتاعى داۋ-داماي­لار­دى نەگىزسىز تىركەۋدى بودىرماۋ جايى دا قوسا قاراستىرىلعان بولاتىن. سو­نىڭ ناتيجەسىندە اقتاۋ نەگىزىندە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمدەر سانىن ورتا ەسەپ­پەن 21,7 پايىز قىسقارتۋعا قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, استانادا وسى تاجىريبەگە دەيىن ايىنا ورتا ەسەپپەن اقتاۋ نەگىزىندە قىلمىستىق ءىس قوز­عاۋدان باس تارتۋ تۋرالى 140 شەشىم قابىلداناتىن. ال جاڭا ءادىستى ەنگىزۋ كەزىندە بۇل كورسەتكىش 30 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ارىزداردى ەلەكتروندى تىركەۋدى ەنگىزۋمەن بىرگە ءبىزدىڭ كوميتەت ول ارىز-شاعىمداردى قابىلداۋ مەن قاراۋعا قوعامدىق باقىلاۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋ بويىنشا دا ەداۋىر شارا­لاردى جۇزەگە اسىردى. ءما­سە­لەن, قىل­مىستىق ءىس جۇرگىزۋ كو­دەكسىنىڭ 183-بابىنا سايكەس, قۇ­قىق قورعاۋ ور­گانىنا ارىزدانىپ كەلگەن ادامعا ونىڭ ارىزىنىڭ قابىل­دان­عانى ءجو­نىندە 14 تاڭبالى ءنومىر­مەن ارنايى تالون بەرىلۋگە ءتيىس. ەندى كوميتەت قابىلداعان شارا­لار­عا ساي, ارىز بەرۋشى ءوزىنىڭ ارى­زىنىڭ ودان ارعى جاي-كۇيىن جانە ول بويىنشا قا­بىلدانعان شەشىمدى ينتەرنەت, ساLL­-ورتالىق ارقىلى نەمەسە ءتىپتى SMS جىبەرىپ تە بىلە الادى. بۇل شارا ارىز-شاعىم­دار­دى قابىلداماۋ جانە تىركەمەۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋعا ءجار­دەمدەسىپ, ارىز بەرۋشىگە ءوز شا­عىمىنىڭ قا­رالۋىن جەكە قاداعالاپ وتىرۋى­نا مۇمكىندىك بەرەدى. مارات احمەتجانوۆ, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.